Twee vrouwen, één strijd

Recent kwam het internationale rapport over genderongelijkheid uit, het ‘Global Gender Gap Report 2026’. Genderongelijkheid is de ongelijke verdeling van macht, middelen, kansen en waardering tussen mannen en vrouwen. 145 landen wereldwijd werden met elkaar vergeleken. Nederland zakte naar de 46^ste plaats, drie plaatsen lager dan in het rapport van vorig jaar. Mijn geboorteland werd in enkele decennia van een koploper een achterblijver in de Europese groep. Er werd berekend dat gelijktrekking met het huidige tempo 70 jaar zou duren. Dat zijn ongeveer drie generaties?! Tja.  

Vorig weekend was er een demonstratie op het Haagse Malieveld van extreem- en radicaal rechtse groeperingen. Een van de leuzen die daar werd gebezigd was ‘witte mannen vooraan’. De banner was ongetwijfeld bedacht door stagiairs van het braille-instituut...* Dat was -ondere andere- een reactie op de oproep van zangeres Sophie Straat die ze gebruikte tijdens haar eerdere optreden op het Lowlands Festival. Daar zei ze dat witte mannen tijdens haar concert achteraan moesten gaan staan. Dat deed ze vooral om vrouwelijke bezoekers (en andere minderheden) meer ruimte te geven tijdens haar concert. Beide reacties zijn veelzeggend...

Het is goed om activistische vrouwen te (blijven) steunen. Ik las net het boek ‘Natural Born Rebel: Sylvia Pankhurst’ uit, van de Britse schrijfster Rachel Holmes. Het is een dikke pil maar critici menen dat een leven van dit kaliber zoiets absoluut rechtvaardigt. Ik vond het een monumentaal en meeslepend verhaal. (Aanrader!)

Er zijn vrouwen die de geschiedenis veranderen door zichzelf aan te passen aan de wereld om zich heen. En er zijn vrouwen die de wereld dwingen zich aan hen aan te passen. De Engelse Sylvia Pankhurst en haar evenzeer beroemde moeder Emmeline Pankhurst behoorden tot die laatste categorie. Hun strijd voor vrouwenrechten, hun onverschrokkenheid en bereidheid om persoonlijke offers te brengen, maakten hen tot iconen van de vroegste vrouwenbeweging. Zij stonden, net als Aletta Jacobs en Wilhelmina Drucker in Nederland, aan de wieg van de eerste feministische golf in de westerse wereld. 

Vandaag wordt -in sommige kringen- de dood herdacht van Sylvia Pankhurst (1882–1960). Ze overleed in mijn geboortejaar dus over dit nieuwsfeit wist ik toen nog niks te melden. Inmiddels wel. Haar levensverhaal is onlosmakelijk verbonden met dat van haar moeder maar het is ook het verhaal van een dochter die haar eigen weg koos, zelfs toen dat pad haar wegvoerde van haar ouder.

Moeder Emmeline Pankhurst (1858–1928) groeide op in een tijd waarin vrouwen nauwelijks politieke zeggenschap hadden. Ze mochten niet stemmen bij parlementsverkiezingen, hun maatschappelijke mogelijkheden waren beperkt en hun stem werd in de politiek nauwelijks gehoord. Emmeline weigerde zich neer te leggen bij die ongelijkheid. Ze kreeg dat vuur overigens met de paplepel ingegeven (van haar moeder).

In 1903 richtte zij de Women's Social and Political Union (WSPU) op, met de veelzeggende leus ‘Deeds, not words’ (geen woorden maar daden). Een andere wereldberoemde uitspraak van haar is: ‘I would rather be a rebel than a slave’. Vrouwen hadden lang genoeg braaf petities geschreven en ingediend en beleefd om rechten gevraagd. Die aanpak moest nu maar eens veranderen. Vrouwen moesten zelf in beweging komen om hun vrijheid te veroveren. Dat kon niet worden overgelaten aan mannen.

De term ‘suffragette’ werd bedacht door een mannelijke journalist van The Daily Mail, die deze strijdbare vrouwen daarmee wilde bespotten. De vrouwen namen de aanduiding over als geuzennaam. Zij gingen de straat op, verstoorden politieke bijeenkomsten van mannen en richtten daarbij soms vernielingen aan. Emmeline werd bij zo’n gelegenheid gearresteerd en kwam in de cel terecht. In de gevangenis ging zij in hongerstaking; de autoriteiten reageerden daarop door haar gedwongen te voeden.

Emmeline overleed op 69-jarige leeftijd in een verpleegtehuis, kort nadat Britse vrouwen stemrecht hadden gekregen 8onder bepaalde voorwaarden) en het gelijke stemrecht voor mannen èn vrouwen wettelijk was vastgelegd. Zij had zich ingezet om die strijd te winnen. Men meent dat haar dood een gevolg was van de jarenlange strijd en ontberingen.

Dochter Sylvia Pankhurst erfde de strijdlust en moed van haar moeder maar ontwikkelde een eigen visie op rechtvaardigheid. Ze was kunstenares, schrijfster, activiste en een onvermoeibare bondgenote van arbeiders en arme vrouwen. Waar Emmeline zich vooral richtte op het verkrijgen van stemrecht voor vrouwen, wilde Sylvia méér. Voor haar was politieke gelijkheid onlosmakelijk verbonden met sociale en economische rechtvaardigheid.

In de arme wijken van Oost-Londen zag zij hoe vrouwen niet alleen werden achtergesteld vanwege hun geslacht, maar ook door armoede, uitbuiting en slechte leefomstandigheden. Ze organiseerde vrouwen, hielp bij stakingen en zette zich in voor betere arbeidsomstandigheden. Haar feminisme was geen strijd voor een bevoorrechte minderheid, het was een roep om waardigheid voor iedereen. 

vlnr Emmeline, Christabel en Sylvia

Daarmee kwam ze steeds vaker tegenover haar moeder te staan. Emmeline en haar andere dochter Christabel wilden de WSPU strak organiseren en hun politieke doel vooropstellen. Sylvia wilde een bredere beweging, geworteld in de arbeidersklasse. De verschillen werden zo groot dat de dochter uiteindelijk uit de organisatie van haar moeder werd gezet. Het was een pijnlijke breuk maar Sylvia liet zich er niet door tot zwijgen brengen.

Sylvia's engagement was niet beperkt tot vrouwenrechten. Ze verzette zich tegen de Eerste Wereldoorlog, keerde zich tegen fascisme en racisme en sprak zich uit voor arbeidersrechten en internationale solidariteit. Haar steun aan de Ethiopische onafhankelijkheid was opmerkelijk. Toen het fascistische Italië onder Mussolini Ethiopië binnenviel (1935), kwam Sylvia op voor keizer Haile Selassie en het Ethiopische volk. Ze vestigde zich uiteindelijk in Ethiopië en mengde zich in de lokale vrijheidsstrijd. Daar bracht ze haar laatste levensjaren door.

Dit is meer dan een opsomming van demonstraties, arrestaties en politieke meningsverschillen. Het is het verhaal van twee vrouwen die weigerden te aanvaarden dat onrecht bij het leven hoort. Ze kwamen in opstand tegen een wereld waarin mannen heersten. Moeder en dochter waren het vaak niet met elkaar eens. Hun overtuigingen verschilden daarom scheidden hun wegen. Beiden bezaten echter die zeldzame eigenschap om tegen de stroom in te zwemmen. Beide vrouwen verhieven hun stem alhoewel zwijgen voor vrouwen vaak de norm was. 

Moeder Emmeline leerde vrouwen dat ze hun rechten moesten opeisen. Dochter Sylvia’s leven getuigde van een feminisme dat steeds opnieuw de grenzen opzocht. (Die durfde ze zelfs te overschrijden.) Niet alleen vrouwen moesten worden bevrijd van onderdrukking; ieder mens verdiende een waardig leven in vrijheid. 

Sylvia herinnerde de wereld eraan dat de (vrouwen)stem pas werkelijk vrij is als ook de armsten en meest verdrukten der aarde worden gehoord. Dochter overleefde haar moeder ruim drie decennia. Zij stierf op 27 september 1960 aan  een hartinfarct in Addis Abeba. Daar ontving ze een staatsbegrafenis. 

Deze blog gaat over moed, kracht en de gemeenschappelijke droom van twee sterke vrouwen. Dat leek mij reden genoeg om over hen te schrijven.

* Woordgrap van de onlangs overleden acteur en leuke man Cees Geel (1965-2026)