Golden memories, bright future

Kleintjes worden groot! Van moeder Elsa ontvingen we vorige week een foto van haar oudste zoon Yuda die zijn middelbare school afsloot met een familieportret waarop de geslaagde wordt omringd door bossen bloemen, broers en zijn zusje. He did it. Joehoe!

We leerden deze nu bijna 19-jarige kennen toen hij 1 jaar oud was. De eerste digitale foto die ik maakte van het ventje was waar hij op de rug van zijn moeder zit. Een lieflijk jochie dat niet erg spraakzaam was maar wel gemakkelijk in de omgang. Met zijn bijna haarloze bolletje. We kwamen in 2008 voor de tweede keer naar Bali om in het noorden te gaan overwinteren. Elsa was daar destijds werkzaam in de huishouding. Ze kookte ook voor ons en dat deed ze goed. Tijdens dat verblijf besloten we in die omgeving een huis aan de Bali-zee te laten bouwen. Dat huis werd een jaar later opgeleverd. 

Toen we na enkele maanden vertraging (om gezondheidsredenen) eindelijk bij de eigen poort aankwamen, wachtten Yuda en zijn ouders ons daar op. Hij zat als ukkie in traditionele hindoekleding op de grond, tussen de grote voordeuren van ons gloednieuwe huis. Dat beeld zal ik nooit vergeten. Zijn moeder en vader zouden tot ons personeel gaan behoren. Elsa als huishoudster en kokkie, Ketut als chauffeur, zwembadman en projectmanager. Er was immers nog zóveel te doen om de strandvilla ons thuis te maken. We gingen emigreren, voor ons was dit geen vakantiehuis. 

Met twee werkende ouders werd de peuter overdag naar zijn overgrootmoeder gebracht waar hij dagelijks naast haar lag te slapen. Zij deed niet veel anders dus hij ook niet. Kasian. Zijn dagelijkse hapje was witte rijst met suiker. Toen we een keer met eigen ogen zagen hoe hij daar summier gekleed op de grond lag, in de buurt van het varken dat daar door de familie werd vetgemest, besloten we zijn leventje drastisch te veranderen. 

In het begin haalden we Yuda daar op. Daarna kwam hij mee op de brommer, het nog altijd belangrijkste vervoermiddel van de gemiddelde Balinees. Terwijl zijn papa en mama bij ons aan de slag gingen, kwam hij spelen, eten en zijn overdagslaapje doen. Aan het einde van de dag stapte hij weer bij zijn moeder of vader op de brommer. Als hij te weinig kleding aanhad voor dat tochtje naar huis, sloegen we hem een t-shirt van onszelf om. Hij liet het zich allemaal welgevallen. 

Hij vond het fijn bij ons en dat is niet verwonderlijk. Wij verwenden hem en daagden hem uit: er stond altijd speelgoed voor hem klaar, hij at wat de pot schafte, kreeg alle aandacht die we konden geven. Aandacht voor hem veranderde langzaam maar zeker in liefde voor hem. Hij was zo’n aandoenlijk ventje! Ook wij gingen al snel uitkijken naar zijn komst. Hij was een verrijking van ons leven. Zelf besloten we ooit bewust kinderloos te blijven; moederschap wilden wij niet combineren met onze internationale carrières. Met Yuda kregen we een dierbaar kleinkind in onze schoot geworpen. 

Hij bleek een kleine autogek. Hoe vaak ik hem niet om onze Kia heen zag lopen, met zijn vingertje voelend aan de banden en de koplampen van dit transportmiddel, was niet bij te houden. Een van zijn eerste Balinese vragen aan ons was dan ook ‘Bebin Yuda?’ (Is de auto van Yuda?) Wij bevestigden dat. Bijna alles was voor Yuda!

Dus ik knutselde vaak een garage en autootjes voor hem met nep-Legostenen waarvan ik lokaal een grote zak kocht, we maakten tekeningen, knipten en plakten. We speelden memory en andere kaartspelletjes, kochten een minidrumstel dat met hem meegroeide (😉). We keken samen naar ‘Jalan Sesam (Sesamstraat)’ op de laptop, zongen liedjes, lazen hem voor in Engels en Bahasa Indonesia, kochten boeken en kekke kleding voor hem. Als hij zich eens niet lekker voelde, maakte mijn liefje Olvarit-hapjes voor hem; met veel smaak en kleurtjes, zonder chili (hij hield er niet van als kleintje). Ze maakte genoeg om hem meer dagen te voederen maar het bakje kwam elke morgen leeg terug. Wij denken dat er meer familieleden meeaten... Tidak apa-apa! 

We kochten drijfspeelgoed -onder andere een opblaasbare auto met stuur en claxon- en een zwemvest waarmee hij gemakkelijk en veilig kon drijven in ons zwembad van semi-Olympische proporties. Hij had twee ervaren zwemjufs die hem leerden zwemmen. Soms hadden we er een dagtaak aan. Zo werd hij een waterrat en eersteklaszwemmer. Golden Memories. 

Toen hij drie jaar oud was (zindelijk was hij al veel eerder), brachten we hem naar een door ons gekozen drietalige kleuterschool. Het uniform bestond niet in zijn maat, de nieuwe rugzak was net zo groot als  hijzelf. Hiernaast zie je de lieflijke Humpty Dumpty van toen... 

Dat leertraject werd gevolgd door een internationale lagere en middelbare school. Gedurende bijna 16 jaar van zijn leven genoot hij zeer goed onderwijs. Wat in hem zat kwam eruit, denk ik. Mijn liefje en ik zijn grote voorstanders van goed onderwijs, voor jongens èn meisjes. Doorleren is het allerbelangrijkst als basis voor een goed leven, wat ons betreft. (Geld verdienen kan altijd nog.) 

Lang hoopten mijn liefje en ik stiekem dat hij na het behalen van zijn middelbareschooldiploma aan de universiteit zou gaan studeren. Hij heeft immers genoeg grijze cellen om dat te kunnen. De cijferlijst van het bètapakket waarmee hij de middelbare school afrondde, staat bol van de 8en. De jongeman besloot anders. 

En nu?

In de afgelopen tijd werd duidelijk dat hij niet wil gaan studeren. Zijn moeder appte ons enige tijd geleden. Er was een kleine crisis ontstaan in haar gezin. Vader Ketut en haar oudste zoon waren het met elkaar oneens over het vervolg van de opleiding. Pa wilde dat hij zou gaan studeren om arts, advocaat of iets anders met aanzien en kansen te worden. Yuda wil iets totaal anders. Of wij wilden bemiddelen tussen die twee? 

Nee, bemiddelen wilden we niet. We kiezen niet tussen pa en zoon. Waartoe we wel bereid waren, is praten met de jongeman om te horen wat zijn motivatie is. Hij belde ons de volgende dag volgens afspraak, we luisterden naar hem en stelden vragen. In dat gesprek legde hij uit dat een universitaire studie niet zijn ‘passion’ is. Hij wil wat van de wereld zien, de reisverhalen van jonge mensen op Tiktok trekken hem. 

Wij zouden geen boomer en nixer zijn als we niet ons best deden om hem een alternatief voor te leggen. Waarom zou hij niet als 19-jarige ter overbrugging naar zijn 21^ste verjaardag -pas op die leeftijd mag je bijvoorbeeld werken op een cruiseschip- een kandidaatsdiploma proberen te halen, in een vak waarvoor hij wel passie voelt? Dan zou hij iets later naar het buitenland kunnen met nóg een diploma op zak en wellicht de functie van manager of iets vergelijkbaars kunnen bekleden? 

Hij luisterde aandachtig maar was ook eerlijk tegen ons. Als zijn oma’s-met-de-witte-huid hebben we altijd de nadruk gelegd op eerlijkheid, als een van de waarden in het leven. Hij wilde vasthouden aan zijn eigen plan: een jaar lang een Hospitality-cursus volgen, vervolgens relevante werkervaring opdoen en daarna naar het buitenland. Als meegaande tiener zette hij nu de hakken in het zand. 

Wie zijn wij, veelreizigers, om hem zijn buitenlandervaring te ontzeggen? We stuurden hem in de loop van de jaren talloze digitale fotoalbums en brachten exotische kadootjes mee van verre reizen. Wij zijn dus zeker medeplichtig aan zijn zucht naar avontuur. 

Daar komt bij dat zijn pa, al jarenlang werkzaam op een Amerikaans cruiseschip, ook thuiskomt met de leukste verhalen en mooiste beelden. Positieve verhalen over de verhouding tussen personeelsleden onderling en plaatjes van de fraaiste plekken op aarde. Reizen is verslavend, dat weet ik als geen ander. Nu weten we dat het kennelijk ook besmettelijk is...  

Wie zijn wij dan om hem dat niet te gunnen? Je kunt redetwisten over de leeftijd waarop hij dat gaat doen maar waarom zouden we dat doen als hij een eigen plan heeft waarover hij enthousiast is? Ik prijs hem daarom. Al is zijn tienerbrein nog niet volgroeid, hij heeft hierover nagedacht en is vastberaden zijn plan tot uitvoering te brengen. Ik vroeg hem tijdens ons driegesprek nog wel of hij ook de sneue verhalen kent op Tiktok; niet alleen de verhalen van succesvolle, gelukkige personen in het buitenland maar ook die van spijtoptanten en mensen wie het niet zo goed vergaat. Ja, ook die kende hij. 

Enkele weken geleden had Yuda een toelatingsgesprek op de Hospitality Campus. Dat verliep goed. Ze prezen hem om zijn Engelse taalvaardigheid (😉) en zijn goede eindexamenresultaten van Senior High School. Op basis hiervan stelde men een ietwat ander studieprogramma aan hem voor. 

Hij gaat later dit jaar beginnen aan een tweejarige opleiding ‘International Hospitality’. Je zou deze opleiding kunnen vergelijken met de Hogere Hotelschool. Studenten worden klaargestoomd voor de toeristenindustrie, voor werk in een (internationaal) hotel of op een cruiseschip. Deze campus -gelieerd aan de universiteit van Singaraja- werd in 2012 opgericht en heeft een goede reputatie. Door het Indonesische Ministerie van Arbeid en Transmigratie is dit opleidingsinstituut uitgeroepen tot beste beroepsopleidingsinstelling van Indonesië. Op de website las ik dat hun motto is ‘Dromen, ontdekken en vieren’. Welke Gen Z-er spreekt dat niet aan?! Zijn vader is inmiddels om: hij steunt zijn oudste zoon in zijn vervolgkeuze. Net als wij. 

Dus ons meneertje Koekepeertje gaat, met een handjevol klasgenoten, aan een soort (verkorte HBO-)opleiding beginnen. Zijn vriend de DJ -samen vormen ze het beroemde duo ‘DJ The Boys’, met Yuda als MC- gaat Computerwetenschap studeren aan de universiteit van Denpasar. De afgestudeerde meldde ons dat hij een nieuw vriendinnetje heeft, eentje die al drie jaar in zijn klas zit en met hem afstudeerde. De vonk sloeg pas een maand geleden over. Zij, een elegante jongedame, gaat Medicijnen studeren aan de universiteit van Malang (Java). 

Eerder deze week werd in heel Indonesië Kartinidag gevierd. Raden Ajeng Kartini (1879-1904) was een vrijzinnige dochter van een progressieve regent op Java. Zij mocht na de basisschool echter niet doorleren en moest thuisblijven tot haar uithuwelijking. Ze verzette zich hevig tegen de heersende moraal en schreef kritisch over (onder andere) polygamie, uithuwelijking, sociale ongelijkheid en koloniaal machtsmisbruik. Volgens haar was onderwijs de sleutel om de positie van de Indonesische vrouw te verbeteren. Ibu Kartini inspireert vrouwen nog altijd in hun strijd om gelijke rechten. 

Voorlopig hebben de drie afgestudeerde klasgenoten maanden vrij en dat is hen van harte gegund. Ik wens ze ‘a bright future’.

2025: verdeeld, verscheurd, verbonden, vereend (deel 2)

Welkom terug. Met een kopje koffie, thee of een glaasje bubbels voor de neus? Dit is deel 2 van mijn extra lange Eindejaarsblog. Er viel zoveel te melden dat ik het niet als één tekst wilde weergeven.

Over boosaardigheid verder gesproken (zie deel 1). Meneer Blogg (!), een Joodse vrijwilliger in het Amsterdamse Holocaust-museum -dat wij in 2024 bezochten-, denkt dat de grote nieuwsgierigheid van Nederlandse bezoekers aan dit museum voortkomt uit een brandende behoefte om het kwaad te doorgronden. Daar moest ik aan denken toen in januari van dit jaar het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR) gedeeltelijk werd opengesteld voor geïnteresseerden en betrokkenen. CABR is het grootste en meest beladen oorlogsarchief van Nederland. Ik blogde er in januari over, het was mijn eerste longread van dit jaar. 

Op de dag van openstelling ontdekte ik dat een oom in dit archief voorkomt. Hij was een politieke delinquent. Hij werd verdacht van collaboratie, zou NSB’er zijn geweest tijdens de Tweede Wereldoorlog en als handwerker vrijwillig in Oekraïne voor de Duitsers zijn gaan werken. Er bestaat een NOC-arbeidscontract (Nederlandsche Oost-Compagnie) met zijn naam erop. Foute boel! Die oom werd in 1945 opgepakt maar mij is niet bekend of hij is berecht en wat zijn eventuele straf was destijds. Ik weet wel dat er vroeger weinig contact was met die tak van mijn vaders familie. Er werd over hem (en zijn echtgenote) gezwegen. Zijn verhaal shockeerde mij en hield mij geruime tijd bezig. Desalniettemin blogde ik er niet over. Niet uit schaamte, zeker niet. Ik ben voor transparantie en volledige openheid. Wel omdat ik, als verre nicht, geen direct betrokkene ben. Wie ben ik om deze dingen te onthullen? Ik ga als blogger niet voor rechter spelen. 

De zomer van 2025 was volgens de Spaanse meteorologische dienst AEMET de heetste ooit: de gemiddelde zomer­temperatuur bedroeg 24,2°C, op enkele plaatsen werden pieken boven 45°C gemeten. Door deze hitte en aanhoudende droogte ontstonden extreme bosbranden: honderdduizenden hectares natuur gingen verloren, enkele regio’s werden door de regering tot rampgebied verklaard. De branden van dit jaar genereerden net zo veel CO2 als vijfmaal de uitstoot van de nationale luchtvaart. 

De meestgetroffen vogelsoorten zijn de Cantabrische populatie van het korhoen, de Spaanse keizerarend, de vale gier, de zwarte ooievaar en de rode wouw. In mindere mate werden ook de populaties van de aasgier, de lammergier, de Bonelli's arend, de Duponts leeuwerik en de Montagu's kiekendief getroffen. Als reactie op de branden introduceerde de regering-Sánchez een Nationaal Plan om op alle middelbare scholen een verplichte cursus Civiele Bescherming en Rampenvoorbereiding in te voeren. En toen moest de vogelgriep nog komen...  Wij gingen naar Extremadura om daar de migrerende kraanvogels met eigen ogen te zien. Deze griep hield huis in Nederland maar ook onder migranten in Spanje. 

De Gouden Braakbal 2025 werd uitgereikt aan Jan-Alewijn Dijkhuizen. Hij ‘pluisde’ maar liefst 6.089 woelmuizen. Een braakbal is een soort kotsje van vogels, waaronder uilen. Die wordt daarom ook wel uilenbal genoemd. 2025 was het jaar van de woelmuis bij de Nederlandse Zoogdiervereniging. Braakballen uitpluizen doe je niet alleen voor de lol, het is een manier om erachter te komen wat de diersoort die de braakbal produceerde, op het menu heeft staan. Zo wordt ook uitgeplozen hoe het ervoor staat met de verspreiding van de prooisoorten. Een mooi voorbeeld van Burgerwetenschap. Als we toch geen vrijwilligers zouden hebben! Wij hadden dit jaar hier weer twee ransuilen in het belendende parkje, inclusief hun braakballen. Zelf pluisde ik een jaartje niet.  

De landelijke stroomuitval hier en elders op het Iberisch Schiereiland was een paar uur vervelend voor ons, ingezetenen, maar was een wake up call voor de rest van Europa. Het ging de wereld over als ‘de grote black-out’. Wij kochten daarna een handzame transistorradio, een krachtiger powerbank en begonnen aan de aanleg van een voedselnoodpakket. De Nederlandse autoriteiten waren er als de kippen bij om te verklaren dat zoiets in Nederland ondenkbaar was. De dag erna viel de stroom uit in heel Enschede. 20.000 huishoudens moesten het tijdelijk zonder electriciteit stellen. Ik vermoed dat dit voorval plus de zorgelijke teksten van NAVO-topman Rutte (voorheen premier van NL) tot het informatieboekje ‘Bereid je voor op noodsituaties’ (campagne Denk Vooruit) leidden dat op dit moment overal in Nederland wordt verspreid. 

Dat het Iberisch schiereiland en Noord-Afrika naar elkaar toe bewegen, is iets dat al honderdduizenden jaren aan de gang is. Nieuw wetenschappelijk onderzoek van de Universiteit van Baskenland toont aan dat de grond die nu Spanje en Portugal vormt, van oost naar west roteert, in de richting van de wijzers van de klok. De tektonische platen waarop beide zijden van de Straat van Gibraltar rusten, bewegen dichter naar elkaar toe en worden elk jaar een beetje meer samengedrukt. De gevolgen zullen enorm zijn: de Middellandse Zee zal weer een afgesloten zee worden, net als het miljoenen jaren geleden was. Afrika en Europa zullen in het westen met elkaar worden verbonden. Wat nu Zuid-Iberië is, zal samensmelten met het gebied van Ceuta of tegenover Amerika komen te liggen. De Euraziatische en Afrikaanse aardplaten bewegen jaarlijks met vier à zes millimeter naar elkaar toe. Het staat vast dat Iberië (zuid-Portugal en zuid-Spanje) op termijn met Marokko zal gaan botsen. De studie werd deze maand gepubliceerd in het prestigieuze wetenschappelijk tijdschrift ‘Gondwana Research’. 

Vooral in het zuidoosten van Spanje (onze woonomgeving), waar deze rotatie de sterkte van bestaande breuken op de proef stelt en mogelijk zelfs nieuwe breuken creëert, is het lokaliseren van verborgen actieve breuklijnen in de aardkost nu prioriteit. Deze rotatie veroorzaakt extreme spanningen in het breuksysteem van Oost-Andalusië en zal op termijn invloed hebben op de vorm van de Zuid-Spaanse kustlijn. Dat is niet alles. Die vier à zes millimeter per jaar waarom het gaat, leiden al jarenlang tot heftige krachten onder onze voeten. Daaruit zal op den duur een extreme aardbeving ontstaan in het gebied van Murcia, Almería, Granada en Málaga. Voor 2026 kunnen we het echter schudden. Dit soort fenomenen heeft doorgaans een looptijd van miljoenen jaren. 

De top van de ‘Sagrada Familia’ van de beroemde Catalaanse architect Antoní Gaudí werd dit jaar eindelijk afgebouwd; de toren van Jesus en de centrale spits werden geplaatst. Deze prachtige basiliek, een mix van gotiek en Spaanse Art Nouveau, is daarmee de hoogste kerk ter wereld. In juni 2026 wordt het kruis geplaatst, al symbool van voltooiing. 

De 20-jarige kroonprinses Leonor van Spanje volgt haar opleiding momenteel bij de luchtmacht. Dagelijks stapt zij in een Pilatus PC-21 (trainingsvliegtuig) om pilote te worden. Een kroonprins of -prinses moet volgens de Spaanse Grondwet een militaire opleiding volgen in alle onderdelen: marine, landmacht, luchtmacht. Toen ze aan haar opleiding in buurgemeente San Javier begon, zei ze in een interview dat ze opzag tegen zelf vliegen. Ze heeft last van hoogtevrees (net als ik) en ik begreep wat zij bedoelde. Ik had met haar te doen. Recent stond er een prachtige foto van haar, zittend voorin de cockpit, vliegend boven een van mijn favoriete plekken in Murcia: Cabo de Palos. Mijn favoriete lokale snorkelplek aan de voet van de vuurtoren. Girl Power! 

Spanje was dit jaar gastheer van de UNESCO Wereldconferentie over toekomstig cultuurbeleid en duurzame ontwikkeling. Daaraan namen ruim 2.500 deelnemers uit 163 landen deel. Kunstmatige intelligentie en het thema ‘cultuur en vrede’ stonden hoog op de agenda. Deze maand kwam de Spaanse versie van de controversiële memoires van ex-koning Juan Carlos I uit, getiteld ‘Reconciliacíon’ (Verzoening). Aan de vooravond sprak hij het land toe via een zelfgefreubelde video. Het deed veel stof opwaaien. De geplande boekpresentatie en een interview- en promotieronde werden geannuleerd. 

Spanje gaf dit jaar ook op internationaal vlak het goede voorbeeld door ambitieuze mariene beschermingsmaatregelen aan te kondigen tijdens een VN-conferentie. Het land breidde zijn beschermde zeegebieden flink uit, met nieuwe zones rondom de Canarische Eilanden. 

Dit jaar werd er wereldwijd een verdrag gesloten over de Hoge Zee. Dit is een enorme stap richting een betere bescherming van bijna de helft van planeet Aarde: het oceaangebied buiten nationale jurisdictie (buiten internationale wateren), oftewel de ‘Open Zee’. Die zee is van iedereen en moet hoognodig worden beschermd tegen misbruik (diepzeemijnbouw, vervuiling, industriële visserij, klimaatverandering). In januari 2026 treedt dit verdrag in werking. De eerste Conferentie der Partijen (COP1) vindt volgend jaar plaats. 

In Nederland was er minder reden voor optimisme over natuurbeheer. Er was sprake van aanhoudende droogte, verdere bodemverschraling, teruglopende insecten- en vogelpopulaties, afnemende biodiversiteit,vervuild grond- en oppervlaktewater en een landbouwsysteem dat kraakt onder het eigen gewicht. Terwijl de overheid de regie zou moeten nemen, kenmerkte 2025 zich door besluiteloosheid en uitstelgedrag van de regering-Schoof. Met halve maatregelen en eindeloze verkenningen ondermijnde de minister van Landbouw, Femke Wiersma, echte verbeteringen. Die vrouw verdient een ‘damnatio memoriae’, wat mij betreft. Haar naam moet uit de archieven worden geschrapt! Vooral haar gebrek aan actie op het stikstofdossier deed de tenen krommen van vele burgers, goedwillende boeren en natuurbeschermers. 

Mijn liefje en ik kregen dit jaar overburen. Er staan vier nieuwe casas in onze straat. De bouwstijl wijkt af van die van ons (moderner) maar kenners menen dat onze straat aan aanzien en waarde won. De prijs van onze woningen steeg flink. Drie huizen zijn eigendom van Poolse families, eentje heeft Nederlandse eigenaren. We zijn blij dat de bouwactiviteiten voorbij zijn maar tot voor kort werd er nog wekelijks geklust in een of meer huizen. 

Twee maanden geleden stond er een artikel in SpanjeVandaag over het feit dat er afgelopen jaar meer Polen naar Spanje kwamen. Er vond een opmerkelijke omslag plaats in hun profiel: ze werden van arbeider (vooral in de bouw) investeerder. De onzekerheid over de veiligheid in Polen nam toe door het intimiderende gedrag van Poetin. Polen behoren nu tot de top van de huizenkopers in de regio Valencia. Poolse kopers vormen de vierde groep in de provincie Alicante. In sommige promotieprojecten vertegenwoordigen ze zelfs circa 30% van de kopers. Hun aandeel in het totaal van buitenlandse kopers steeg snel (van 1,9%in 2021 tot 3,2% recent). Onze straat is dus geen uitzondering. Maanden geleden, na de oplevering, ontmoette ik Pool Darek, de nieuwe overbuurman. Hij is aardig en spreekt Engels. 

Onze Deense buren en vrienden Jan & Bente namen recent het besluit om definitief naar Denemarken terug te keren. De last van twee huizen onderhouden wordt hen teveel en de gezondheidssituatie speelt ook een rol. Het huis staat inmiddels te koop, al hebben ze geen haast. We gaan hen erg missen. De vele gezamenlijke diners, de gouden handen van Jan, koffie & cake in de middag, elkaar tuinen onderhouden bij afwezigheid... en ‘gewoon’ hun aanwezigheid. Het is spannend wie er volgend jaar naast ons zal neerstrijken. 

De kinderen in Bali brachten goede kerstrapporten mee naar huis. Yuda had een cijferlijst met gemiddeld 8 (zesde klas middelbare), zijn broer Damai (derde klas middelbare) deed daar nog een schapje bovenop. Over de prestaties van nummer drie van het gezin, Varen (eerste klas lagere school), leek moeder Elsa ontevreden. Toen we doorvroegen, meldde zij ons dat hij geen lagere cijfers had staan op zijn rapport dan 7s. Joehoe! Dit extreem verlegen jochie doet het goed op school. Het jongste kind en enige meisje Santi (deze maand 6 geworden), was nummer 1 van haar klas. Ze genieten nu van een welverdiende  eindejaarsvakantie. Telkens als ik het lied ‘Anak’ (Kind) hoor van de dit jaar overleden Filipijnse zanger Freddie Aguilar (1953-2025), krijg ik een prop in mijn keel en moet ik aan hen denken. Een mooi stel! 

2025 was voor mij als amateurfotograaf een vruchtbaar en kleurrijk jaar. Ik legde duizenden foto’s vast in webalbums; volgens mij een jaarrecord. Naast de eerdergenoemde rondreis door Turkije, maakten we reisjes in eigen land. Andalusië (verjaardag van mijn liefje en een zoektocht naar mammoetbomen) Extremadura (migrerende kraanvogels) en Nederland. Het was de net overleden Britse fotograaf Martin Parr (1952-2025) die zei ‘Ik ben er oprecht van overtuigd dat het gewone veel interessanter is dan mensen denken’. Hij zei ook ooit dat fotografie het eenvoudigste ter wereld is maar dat het ongelofelijk ingewikkeld is om er echt iets goed van te maken. 2025 was tevens een bewogen Jaar in Beeld. Hierbij de link van het Spanje 2025-album (dat verwijder ik binnenkort op de blogsite).  

Voor mijn liefje en mij was dit een roerig jaar. Twee dominante wijven? Dat wordt kijven! (En zo was het...) We plakten elkaar weer regelmatig achter het behang maar na een afkoelingsperiode zijn we altijd blij nog samen te zijn. We tellen weer een jaartje bij onze imposante jaren samen op. Een van de hoofdpersonen in het laatste boek van de Britse auteur Ian McEwan (‘Wat we kunnen weten’) zegt op enig moment dat hij in een levenspartner ook een denkgenoot zoekt. Voor mij is dat ook belangrijk en dat is zeker leuk aan haar. Als mens weet ik een heleboel niet. Maar wat ik wel zeker weet, is dat ik haar aan mijn zijde wil tot aan mijn dood.  

Dit jaar experimenteerde ik als blogger meer met kunstmatige intelligentie (AI). Niet voor de teksten, die komen uit eigen brein en vingers, Maar voor de illustraties. Je kunt een bestaande foto naar ChatGPT uploaden en dan vragen om een specifieke bewerking. Eigenlijk is de standaardmethode geen bewerking, er wordt telkens een heel nieuw beeld gegenereerd. Daarvoor is veel rekenkracht, stroom  en water nodig (om al die zoemende machines af te koelen). Dat realiseer ik mij terdege... Alle AI bij elkaar gebruikt momenteel net zo veel stroom als een land als Duitsland. 

Het ging regelmatig mis bij handen en gezichten maar de recentste verdraaiing is van heel andere orde! ’t Is dat ik weet dat ik rechts op de foto sta (blauwe jas) maar de fotobot maakte van mij een kloon van mijn liefje. Zelfde haar, zelfde bril, zelfde ring (die we niet dragen). Wellicht is dat de oplossing voor ons? Klonen? Het leverde in ieder geval een hallucinante eindejaarsfoto op!   

Dit is het dan, mijn laatste blog van 2025. Hartelijk dank voor het lezen.

Ik wens jou een veilige jaarwisseling toe en alle goeds voor 2026. Wij blijven vanavond thuis, op de bank genietend van bubbels en hapjes terwijl we de conference van cabaretier Peter Pannekoek gaan kijken. We bieden een veilige haven aan buurhond Lenny die vanavond en vannacht bij ons komt logeren terwijl zijn moeder de bloemetjes buitenzet. Wij zijn deze keer zijn afleiding van het oud-en-nieuwgeknal dat ook hier losbarst rond 12 uur. Zo gaan we gedrieën kwispelend het nieuwe jaar in! 

En vergeet niet op 4 januari naar natuurprogramma 'Vroege Vogels' te luisteren, op NPO1 (7:00-10:00uur). Daarin is onze bijdrage te horen aan hun Buitenland Special. 

 

Niet meer zo lekker...

Onlangs stond er een interessant artikel in de Volkskrant over Bali. Dat trekt altijd mijn aandacht, gezien mijn achtergrond. Het ging over een kwestie waarmee mijn liefje en ik ook te maken kregen toen wij daar woonden (2009-2014). De titel van het artikel is ‘met sloophamer wil Bali ziel van eiland redden’. 

Veel Balinezen zijn de wildgroei aan vakantiehuizen, restaurants, resorts en andere constructies op de fraaie plekken van hun eiland zat. Ze zijn van mening dat die hun cultuur (Bali is de enige hindoeprovincie van Indonesië) en natuur bedreigen. Tijdens de vele reizen die wij maakten naar en op het Eiland van de Goden zagen we die wildgroei met lede ogen aan. Ik heb mij vaak afgevraagd waarom de autoriteiten niet ingrepen... 

Die wildgroei vindt vooral plaats in het erg toeristische zuiden. Pantai Bingin, een prachtige omgeving in de nabijheid van de belangrijke tempel Uluwatu, is een van die plekken. Het is populair bij surfers en liefhebbers van spectaculaire, romantische zonsondergangen. Tijdens onze allereerste rondreis op Bali (2005) werden we door onze chauffeur naar een lokaal terras gebracht -waarschijnlijk van familie- om er een cocktail te drinken terwijl we de zon in de zee zagen zakken. We genoten. 

De huidige gouverneur van het eiland, I Wayang Koster, bezocht het Morabito-hotel afgelopen zomer, met een hamer in de hand. Dit illegaal gebouwde hotel op de kliffen is al jarenlang een doorn in het oog van velen. Het is eigendom van een Fransman die daar in Griekse stijl een gebouw met 12 verdiepingen optrok. Wansmaak en wanbeleid. Koster verkondigde daar luid en duidelijk voor tig camera’s dat het land eigendom is van de overheid en dat niemand het recht heeft om dat voor eigen doel te gebruiken zonder toestemming. Alle andere gebouwen die daar staan (48), werden eveneens gebouwd zonder vergunning.

Rijstterrassen moesten plaatsmaken voor villa’s en bungalows. Stranden en klifffen werden opgeëist door resorts. Vaak zijn ze eigendom van buitenlanders die noch een bouw-, noch een milieu- en exploitatievergunning hebben. 

Hij is klaar met die praktijken en laat nu bepaalde constructies en lopende projecten op het eiland afbreken en stoppen. Hij kiest voor ‘shocktherapie’. Alles ging daar inmiddels tegen de vlakte. De omgeving van Uluwatu heeft nu meer weg van een oorlogsgebied.

Dit is niet de enige locatie op Bali waar het probleem van illegale bouw zich afspeelt. Ook op een van de mooiste stranden van Nusa Penida (eiland aan de zuid-oost kant) gebeurde iets dergelijks. Daar stak een Chinese investeerder 3 miljoen euro in een torenconstructie van staal en glas. Hij kreeg van de autoriteiten onlangs zes maanden de tijd om zijn constructie af te breken. Ook de bouw van een Marriott-resort in Ubud werd stilgelegd. Net als dat gebeurde met een cementfabriek van een Russische eigenaar in een beschermd mangrovebos. Het zijn óf illegale constructies, óf ze druisen in tegen de Balinese regels.   

Die regels zijn duidelijk: er mag niet worden gebouwd op een strand, er mag niet worden gebouwd binnen 100m van een klifrand, er mag niet hoger worden gebouw dan 15 meter en er mag niet worden gebouwd in groen gemarkeerde zones. (Zones die zijn aangemerkt voor landbouw of natuur.) Het probleem is: niemand houdt zich eraan!   

Vooral na de coronapandemie, die keihard toesloeg op deze bestemming die grotendeels draait op toerisme, gingen de deuren op Bali wagenwijd open voor nieuwe investeerders. Nergens ter wereld is het rendement op investering (ROI) op een huurwoning voor vakantiedoeleinde zo hoog als daar. En nergens heb je zo weinig last van regels. De komst van tienduizenden Russen met dikke portemonnees na het uitbreken van de oorlog in Oekraïne verhoogde de druk verder. 

Lokale overheden zijn medeschuldig aan deze wildgroei. Op beschermde plekken mogen eenvoudigweg geen bouwvergunningen worden verleend maar een dorpshoofd zegt (bijna) altijd ‘ja’ als een buitenlander met een zak centen op de stoep staat. Dat zorgt niet alleen voor banen maar sponsort ook ruimhartig de vele dorpsfestiviteiten, ceremonies en achterstallige onderhoudsprojecten. Vastgoedmakelaars op Bali beloven vaak -ten onrechte- dat een project legaal is. 

De leider van de sloopgroep van de gouverneur schat dat 80% van alle vakantievilla’s op Bali geen vergunning heeft. (Op Airbnb worden bijna 39.000 huisjes en huizen aangeboden dus dat zegt genoeg...) Deze Made Supartha wees naar een landkaart van het eiland en constateerde dat Bali de vorm heeft van een kip. ‘De hele wereld wil daarvan wel een hapje nemen.’ Enak! (Lekker!) 

Nationale milieuorganisaties roepen al 30 jaar dat het fout gaat. Er moet radicaal worden gestopt met bouwprojecten in groene zones. De overstromingen van september 2025, de ergste op Bali sinds decennia, toonden aan dat teveel bossen, rijstvelden en rivieroevers zijn ‘versteend’. Het land kan door de bebouwing geen water meer opnemen. Toerisme op Bali moet volgens de gouverneur zijn gericht op cultuur, natuur en kunst. 

Hè-hè, uiteindelijk! Ik roep al jaren dat ecotoerisme op Bali centraal moet staan. De schitterende rijstvelden, de indrukwekkende vulkanen, de bloemenpracht, de aardige mensen, de vele kleurrijke hindoeceremonies, de zee rondom, dat heerlijke eten. Maak al die dingen tot het middelpunt van toerisme en het zal goedkomen. Bovendien moeten de autoriteiten een langetermijnplan ontwikkelen om Bali ook later leefbaar te houden voor bewoners. 

Dat is een goede overgang naar mijn eigen verhaal. Corruptie zit op veel plekken en gaat diep. Daar weten we helaas het een en ander van af. In een land waar veel mensen weinig of niets hebben (have-nots), is het heel aantrekkelijk om in hun ogen ‘rijke’ individuen en bedrijven die aan het loket staan, te paaien en er zelf een slaatje uit te slaan. Ik begrijp dat maar praat het niet goed. 

Mijn liefje en ik werden op Bali ook slachtoffer van corruptie. Het gaat te ver om hierover uitgebreid te verhalen maar het had te maken met land aan de Balizee  waarvan het eigendom door twee Balinezen uit hetzelfde dorp werd betwist. Op die grond werd onze tropische villa gebouwd. Wij waren ons destijds niet bewust van het probleem dat zich op de achtergrond afspeelde. Bovendien kregen wij destijds in Spanje te maken met kanker in de familie (een van ons). Dat eiste al onze aandacht en energie op. 

Het probleem werd groter en groter. Totdat het boven eenieders hoofd groeide. De ervaren Nederlandse projectontwikkelaar onderschatte het probleem en dacht lange tijd dat hij het wel voor ons kon oplossen. Dat had hij immers altijd gedaan. Er was altijd wel gedoe dus daar keek hij niet van op. In dit geval werd het een langslepende kwestie met heel nare kanten. Er ging veel corruptiegeld over de tafel (tot aan de Hoge Raad in Jakarta toe) en er waren heftige fysieke bedreigingen aan ons adres. Wij wachtten het einde van dit project niet af, verkochten de villa in 2014. De nieuwe Belgische eigenaren brachten wij volledig op de hoogte, droegen bewijststukken en verslagen van gesprekken met corrupte ambtenaren en advocaten aan hen over. Zelfs de toenmalige nationale ombudsman bleek corrupt. Van de Nederlandse ambassade in Indonesië hebben we nooit antwoord gekregen. Tja.  

Jaren later kwamen de officiële papieren alsnog bij de huidige villa-eigenaren terecht. Zij verhuren de villa nu voor grote vakantiegezelschappen en dat loopt heel goed. Ze verkregen inmiddels alle benodigde vergunningen. Ondanks alles was het voor ons een paradijsje op aarde (dat is het nog steeds). Dit speelde zich af in het noorden van het eiland (omgeving Lovina), het nog niet zo toeristische deel van het Eiland van de Goden. 

We kwamen met veel idealen: we zouden daar gaan inburgeren, de taal leren en als vrijwilligers aan de slag gaan. (Dat deden we grotendeels.) Wij kijken positief terug op deze ervaring (en we overleefden de kanker!). Het was een rottijd maar we hadden de ervaring niet willen missen. Het was leerzaam, al verloren we iets van ons vertrouwen in de mensheid en een deel van ons idealisme. Wat echter voor ons belangrijker was: we leerden een Balinees gezin met slimme, ambitieuze jonge ouders kennen die we wel een zetje in de rug wilden geven. Toen nog met één kind; dat zijn er tegenwoordig vier. Zo werden zij van een kansarm gezin onze happy family op Bali. 

Onze oudste, Yuda (18), ontpopte zich dit jaar tot gedreven Master of Ceremony (MC) tijdens menig schoolfeest. Hij zit in de laatste klas van de middelbare school in Singaraja. Hij en zijn beste vriend vormen een creatief duo dat zich ‘DJ The Boys’ noemt. Yuda’s vriend heeft een DJ-controller en een draaitafel, die van ons hitst het publiek op met sprongen, dansjes en de microfoon in zijn hand. We kregen inmiddels ettelijke filmpjes. Dat doet hij verdraaid goed! Sinds ze een video van hun optredens op socialmedia zetten, kregen ze uitnodigingen -ook uit het buitenland- om te komen draaien. Binnenkort gaan ze een avond een bruiloftsfeestje opluisteren. Voor een salaris waarvoor zijn moeder een week moet werken... Er was ook een uitnodiging voor een avondje optreden waarvoor ze bijna €2.500 zouden ontvangen. In overleg met diezelfde moeder en met ons besloten de boys het niet te doen. Gelukkig zijn ze zelf ook verstandig. Stappen ze na gedane arbeid op hun motoren en krijgen ze een klap op hun kop. Weg geld. Ik krijg al kippenvel bij de gedachte... 

Ik moest terugdenken aan dat stille ukkie van 1 jaar dat we 17 jaar geleden leerden kennen. Destijds sprak hij nog niet of nauwelijks maar keek wel zijn ogen uit als hij bij ons op bezoek kwam in de villa. Dat deed hij steeds vaker. Hij bleek nieuwsgierig en leergierig. Net als zijn broers Damai en Varen en zijn zusje Santya. We overlaadden hem (hen) met speelgoed, leerden ze zwemmen, kookten baby-voeding en Europese maaltijden voor hen en stuurden ze verplicht naar scholen die wij uitkozen (Montessori). Naar de peuteropvang, de tweetalige kleuterschool, de drietalige lagere school en de uitstekende middelbare school waarop de oudste twee nu leerling zijn. Het was een Egyptische dichter die ooit zei: ‘kinderen niet onderwijzen, is hetzelfde als soldaten zonders wapens naar het front sturen.’ Wat onderwijs en veel aandacht & liefde kan doen voor een kind dat ooit weinig kansen had. Kami senang! 

De klifhellingen van Bingin worden nu teruggegeven aan de makaken die hier ooit in grote groepen leefden. Dat verklaarde de gouverneur van Bali inmiddels zwart op wit.

Twee Samaritanen

Pa Ketut vloog recent van Denpasar (Bali) naar Barcelona om daar aan boord te stappen van het cruiseschip van zijn werkgever. Men voer vervolgens naar de Franse havenstad Marseille om daar een maand in droogdok te gaan. Ketut toonde ons foto’s van zichzelf in de sportschool. Zo’n fase in een droogdok betekent dat het schip uit het water wordt gelicht en wordt geïnspecteerd, gereinigd en eventueel gerepareerd. Dat betekent niet dat werknemers aan boord vakantie hebben. Dat is ook de tijd waarin het interieur van het schip grondig wordt gereinigd. ‘A Big Clean’ noemt hij dat en hij heeft er verstand van! Daarna zal het cruiseschip zonder passagiers (wel met personeel) naar Miami varen en van daaruit gaat het winterprogramma in die regionen starten. 

Ketut verbaasde zich erover hoe weinig zijn twee oudste kids thuis doorbrengen. Zij hebben als pubers een minstens zo druk ‘werkschema’ als pa. Die gasten zijn met van alles en nog wat bezig. Ik zag Yuda met zijn vriendengroep met verlichte t-shirts op een donker pleintje staan. Oefenend voor een volgende schoolvoorstelling. Ik herken onze lange slungel uit duizenden, ook gezien op de rug. Moeder Elsa schafte een airfryer aan (of kreeg er eentje kado) en is daar nu volop mee aan het experimenteren. Elsa was onze kokkie toen wij zelf op Bali woonden. Zij kookt voortreffelijk, traditioneel en met moderne middelen. Ik weet zeker dat de knullen thuiskomen voor de maaltijden van hun ibu!

Ik zat een essay van Peter Giessen (Volkskrant) te lezen over de herdenking van de terroristische aanslagen in Parijs tien jaar geleden. Hij stelde (terecht) dat die daad een aanval was op de waarden van de Verlichting. Giessen was daar destijds correspondent en de aanval vond bij hem om de hoek plaats. Die avond tien jaar geleden vermoordden terroristen (geradicaliseerde moslims) 132 mensen in de Bataclan, op de terrassen in de buurt waar hij woonde. Hij schrijft dat hij toen een existentiële schok ervoer. Deze mannen keurden onze Westerse manier van leven af, inclusief onze ‘heiligste principes’ van democratie, rechtstaat en vrijheid van meningsuiting. Ik zie muzelluf als erfgename van de Verlichting, vooral als verdedigster van de emancipatorische idealen van die beweging. Ik ben er voorstander van het geluk voor zoveel mogelijk mensen te vergroten (in plaats van een kleine groep).

Terwijl ik zat te lezen, vroeg mijn liefje aandacht voor iets dat een van onze Balinese mannetjes zojuist met ons deelde via Whatsapp. Damai stuurde foto’s van zichzelf en vertelde dat hij die ochtend druk was geweest met het distribueren van gratis rijst aan minderbedeelden in hun omgeving. Hij staat op de foto met een paar ontvangers van pakjes rijst. We prezen hem en de actie uitvoerig; appten terug dat wij mensen die goeddoen in onze wereld ‘barmhartige Samaritanen’ noemen. 't Is dat hij zijn helm niet afnam voor de foto, anders had ik deze kleine held een auriool gegeven! En dan die tas met Kerstdecoraties... Hij en de overige gezinsleden zijn hindoe maar hun school is van alle religies. 

Niet veel later appte grote broer Yuda ons ook zijn verhaal. Hij was net zo goed bezig geweest. Iedereen in zijn klas had een collecte gehouden en het opgehaalde geld was aan een lokaal weeshuis geschonken. Hun middelbare school is ook zeer actief op sociaal vlak en zij passen daar als betrokken leerlingen uitermate goed. Het zijn kereltjes met het hart op de juiste plaats, wat ons betreft. Mijn liefje en ik leerden hen al op jonge leeftijd te delen met anderen en compassie te voelen voor mensen die een minder voortvarend leven leiden. Aanvankelijk voelden wij dat vooral voor henzelf, als kids uit een arm gezin dat niet veel kansen had. Daarna zetten wij met elkaar grote stappen voorwaarts op de economische en sociale ladder. Ik kijk met warme gevoelens en met enige trots terug op dat geslaagde ‘ontwikkelingsproject’. 

De huidige president van Indonesië, Prabowo Subianto, startte dit jaar een programma om rijst te verstrekken aan inwoners die weinig tot geen geld hebben. Daarnaast startte hij ook een landelijk maaltijdprogramma op scholen om ondervoeding en groeiachterstand tegen te gaan. Een nobel streven dat alleen maar kan worden toegejuicht. 

Het gratis maaltijdprogramma -budget €3,2 miljard- voorziet volgens het Nationaal  Voedingsagentschap (BGN) dagelijks in maaltijden voor 39 miljoen scholieren, peuters, zwangere vrouwen en jonge moeders. Het doel is om tegen het einde van het jaar 83 miljoen van hen te hebben bereikt. Sinds de start van dit programma raakten ruim 15.000 personen vergiftigd door het eten van die voedselpakketten. De implementatie van het programma was op zijn minst ‘onzorgvuldig’ te noemen, aldus een woordvoerder van een van de betrokken NGOs, Mother & Child Health Movement.  

Prabowo bagatelliseerde de omvang van het probleem. Hij stelde dat van de meer dan 1 miljard geserveerde maaltijden, de vergiftigingsgevallen “slechts 0,0017%” vertegenwoordigden. Een prestatie waarop hij trots zei te zijn. Dat was waar maar hij was niet de geeïgende persoon om dat te zeggen. Hij zei ook dat het programma de aanwezigheid van leerlingen op scholen en hun schoolprestaties verbeterde. Ook dat is -waarschijnlijk- waar maar hij had de kwestie niet op die manier moeten (willen) vergoelijken. Hij werd een straatjeschoonveger. Arrogantie van de macht? 

Critici in het land zeiden dat dit programma was bedoeld als een 'snelle overwinning' voor Prabowo's eerste 100 dagen in functie. Dat pakte averechts uit. De situatie werd een groot probleem voor de president. Mensen in het land zijn boos, er is nu veel negatieve publiciteit voor Prabowo. Maar niet van onze mannetjes. Die spreken respectvol over hun ‘mister president’. 

Uit onderzoek naar de gevallen van voedselvergiftiging bleek dat onjuiste bewaring van de pakketten, slechte hygiëne (E.coli-bacterie) en te late bezorging van gekookte maaltijden vaak de oorzaken waren. Volgend jaar heeft de regering een budget van ruim €5 miljard gereserveerd voor dit programma.

Nu ben ik zelf geen fan van deze voormalige generaal die president werd. Toen hij in zijn nieuwe functie aantrad, gaf ik hem het voordeel van de twijfel. Die twijfel werd groter in de loop van de tijd. Afgelopen maandag (10 november) was het nationale ‘Heroes Day’ in Indonesië. In Bahasa Indonesia klinkt dat leuker: Hari Palawan. Dan worden nieuwe helden en heldinnen van de Indonesische Republiek gekozen en geeërd. 

Indonesië telt inmiddels 237 Nationale Helden, onder wie 18 vrouwen. Een van deze heldinnen waarover mijn liefje en ik het volkomen eens zijn, was Raden Ajeng Kartini (hiernaast afgebeeld). Zij staat bekend als de Indonesische die streed voor vrouwenemancipatie en gendergelijkheid. Ze wilde dat vrouwen dezelfde toegang tot onderwijs kregen als mannen. Een andere heldin was Martha Christina Tiahahu. Deze jonge vrouw uit de Molukken was de dochter van kapitein Paulus Tiahahu. Op 17-jarige leeftijd nam ze de wapens op tegen de Nederlandse koloniale bezetter. Ze motiveerde andere vrouwen om te helpen op het slagveld. Dat zijn twee typen vrouw naar mijn hart: onderwijshervormers en politiek activisten. 

Deze week werd voormalige president en generaal Suharto (1921-2008) door Prabowo aan het Helden-lijstje toegevoegd. Een niet onomstreden keuze. Saillant detail is dat Prabowo de voormalig schoonzoon was van Suharto. Ik moet beamen dat Suharto aan het begin van zijn presidentschap ervoor zorgde dat Indonesië een snelle industrialisatie, economische groei (het BBP groeide met circa 7% per jaar), verbeterd onderwijs en een toename van binnenlands ondernemerschap bereikte. Hij wordt tot op de dag van vandaag ‘de vader van de economische ontwikkeling’ genoemd. Uit een recente peiling blijkt dat 80% van de Indonesiërs vindt dat hij dit heldendom verdient.

Deze nieuwe Nationale Held voerde echter drie decennia lang een ijzeren bewind in het land. Volgens onderzoekers was het leger van Suharto betrokken bij massamoord op onder meer vermeende communisten (1965-1966). Daarbij kwamen tenminste 500.000 Indonesiërs om. Indonesië heeft die moordpartijen nooit onderzocht. 

Zij houden Suharto ook verantwoordelijk voor mensenrechtenschendingen in de provincies Papua en Atjeh en voor de  verdwijningen van critici. Mensenrechten organisaties, waaronder Amnesty International Indonesia, riepen de regering voorafgaand aan heldendag op om de titel van Suharto in te trekken. Hij werd overigens ook beschuldigd van grootschalige corruptie en nepotisme, ten gunste van familie en vrienden. Ik las er bloedstollende boeken over.  

Het protest weerspiegelt de bredere zorgen over het historisch revisionisme dat onder Prabowo zijn intrede deed. De zwarte bladzijden uit de geschiedenis worden witgewassen. Maar daar gaan we onze Samaritaantjes niet mee lastig vallen.

Niet meer achterop

Eigenlijk was ik het niet van plan... in mijn vorige blog meldde ik het heugelijke feit reeds en daarbij wilde ik het deze keer laten. Maar uiteindelijk kon ik dat niet. 

Vandaag vieren we Yuda’s 18^de verjaardag en dat is een eigen blog waard. Hij viert het met de hele familie, inclusief zijn pa (zie vorige blog), wij doen dat op afstand met ons tweeën. En met een kleine schare vrienden die het interesseert en het kunnen waarderen. 

Als je 18 wordt, ben je in onze (Westerse) wereld volwassen volgens de wet. In Indonesië -waar hij woont- ben je dat al op je 17^de. Daarom werd zijn verjaardag vorig jaar groots gevierd met een verrassingsfeest dat zijn moeder organiseerde. Dat deed ze achter zijn rug om met vrienden van school, op een leuke locatie. We spraken de jarige die dag via een videogesprek toe en hij glom van blijdschap. Hij was ‘very happy’. Wij gaven hem vorig jaar een integraalhelm, op zijn verzoek. Als wettelijk volwassene mag je op Bali motor gaan rijden. Voorlopig moest hij dat echter doen bij zijn beste vriend achterop. 

Zijn ouders vroegen afgelopen week een gesprek aan met ons. Wij maakten onze drukke agenda’s (ha-ha) vrij voor een videogresprek. Zij wilden hem verrassen met een coole motor als verjaardagsgeschenk. Wij vonden dat een goed plan, al maken wij ons zorgen over het gevaar van zo’n snel racemonster. Maar ja, wij kunnen daar op 14.000km afstand niets aan doen. Bovendien hebben we vertrouwen in deze serieuze jongen. We hebben hem nog nooit als dare devil zien acteren dus we moeten maar hopen dat hem niets naars overkomt op de snelle tweewieler. 

Moeder Elsa appte ons dat de jarige, sinds de terugkeer van zijn pa (hij keerde naar huis terug van werken op een cruiseship), elke dag vroeg om een knappe brommer als verjaardagskado. Zijn pa weigerde tot dusver, zijn moeder eveneens. Tot ongenoegen en groot verdriet van de aanstaande jarige. Terwijl de motor in de winkel werd opgepoetst en van zijn naam werd voorzien. Ik weet al jarenlang dat Balinezen houden van plagen en pesten onderling. Dat deden ze kennelijk zó goed dat Yuda de dag voor zijn verjaardag zelfs huilde uit frustratie toen hij -nog steeds- nul op rekest kreeg. Kasian. 

Vandaag heeft hij echter veel redenen om happy te zijn. Zijn ouders kochten een supercoole, spiksplinternieuwe Yamaha XSR voor hem. Deze motor werd net gelanceerd op de Filippijnen en wordt pas in december in Japan geïntroduceerd. Een prachtding dat hem van zijn nieuwe Nikes (ons kado) zal blazen. Vandaag zou ik graag een vlieg aan de wand van hun huis willen zijn. Zijn verbaasde gezicht zien, het ongeloof in zijn ogen en daarna de intense blijdschap. Zijn diepste wens ging hiermee in vervulling. 

En weet je wat? Onze diepste wens eveneens! Niet met hem op dit scheurijzer, ik houd mijn hart voorlopig vast. Wel omdat we tijdens de videoapp met de ouders vernamen dat ze hem dit vervoermiddel schenken omdat hij dat volgend jaar nodig zal hebben om naar de universiteit te gaan. Yuda mag gaan studeren. Joehoe! We kregen de glimlach in de afgelopen dagen niet van onze gezichten. Ook onze droom gaat daarmee uitkomen.

Onze jarige zit nu in de laatste klas van de middelbare school in Singaraja, een school die is gelieerd aan de universiteit van die stad. Wij bereidden ons dit jaar in gedachten voor op een gesprek met zijn ouders dat we planden te hebben. Om voor de juiste vervolgstap in zijn onderwijs te pleiten. Dat ze hem die kans zouden moeten geven nu hij zulke goede cijfers op school behaalt. Dat, als hij de grijze cellen heeft om te gaan studeren, hij die zeker tot het maximale moet uitnutten. Al is het maar om zijn ouders (die dezelfde scholing volgden maar in wier familie geen geld was om verder te studeren) trots te maken als de eerste in het gezin die gaat studeren. En dergelijke. Maar we hoeven er geen gespreksonderwerp meer van te maken. Hij gaat! En dat gaat hij voor niemand anders doen dan voor hemzelf. 

Alhoewel wij hem jarenlang steunden, vooral met de beste educatie, hoeven we dit schooljaar geen woord meer te besteden aan zijn vervolgopleiding. De kogel is door de kerk. Het antwoord op de vraag wat hij dan precies gaat doen, wachten we geduldig af. Wellicht worden we later dit jaar weer om advies gevraagd; door de aanstaande student zelf en/of door zijn ouders. 

Deze jongeman, die we al 17 jaar kennen en steunen, gaf ons jaren vol plezier en liefde. Toen hij één jaar oud was, keek hij zijn ogen uit, staand naast de trap van het zwembad (van de villa die we toen huurden in Noord-Bali). Niet veel later zagen we hem illegaal zwemmen in ons eigen, net afgebouwde bad. We brachten dat ukkie in een te groot uniform naar de tweetalige peuterschool. Daarna naar de drietalige kleuterschool. De autootjes en garages die ik met (nep)lego voor hem bouwde,  zijn niet op de vingers van 1.000 handen te tellen. De ettelijke kilometers die mijn liefje en ik samen aflegden als zwemjuffen in ons eigen semi-Olympische zwembad aan de Balizee waren ontelbaar.  

We kochten zijn eerste ‘motor’ toen hij vier jaar oud was. Zijn tweede mobiel ontving hij toen hij naar de drietalige, internationale lagere school ging (Montessori-onderwijs). We leerden hem Westerse omgangsvormen en etiquetten. Mijn liefje voederde hem bij toen hij eetproblemen had. Ik las hem wekelijks voor uit kinderboeken, in Bahasa Indonesia en Engels. We griezelden samen van haaien en grote walvissen. 

Met vrienden in Nederland spaarden we Freek Vonk-plaatjes om hem te interesseren voor dieren en de natuur. We leerden hem Engels spreken, gaven hem rekenbijles toen hij worstelde met cijfers en doneerden een volle e-reader toen hij naar de lagere school ging. Alles om hem betere kansen te geven in zijn nog prille leven. 

Diezelfde steun gaven we daarna aan zijn vier jaar jongere broer Damai. 

Yuda leerde ons ook het een en ander. Hij en zijn ouders werden 17 jaar geleden ons persoonlijke goededoelenproject. Zij worstelden zich, met steun van onze kant, langzaam maar zeker uit het diepe dal van de armoede. Ze waren slim maar hadden geen soe (alhoewel ze beiden werkten). Er viel destijds nauwelijks droog brood te verdienen in dat deel van Bali waar zij woonden. Hun leven begon nóg meer kleur te krijgen nadat Ketut een overzeese baan accepteerde.

Hun eerstgeborene werd ons eerste kleinkind, maakte van ons liefhebbende oma's-met-de-witte-huid. Dat pakte als een verjongingskuur voor ons uit. We leerden hun familie aan beide kanten kennen (hindoes en moslims), deden als atheïste en agnoste enthousiast mee aan de talloze ceremonies van hun geloof. Zijn beide grootvaders hielpen ons af en toe met de uitdagingen in onze tropische tuin. Ze vlochten mooie manden voor ons, timmerden constructies (onder andere een kruidentuin op poten), regelden dingen met de familie. De waarde van die ervaringen is niet in geld uit te drukken. 

Wij zijn nog steeds graag suikertantes voor deze kereltjes. Zijn sponsors van speciale schoolprojecten, gezellige uitjes en familietractaties. We doen nog steeds graag mee op afstand. Het gezin bestaat inmiddels uit vier kids. 

Dus daarom alsnog een speciale blog vandaag. Selamat hari ulang tahun, Yuda sayang.

A Daily Dose of Bali

Het is tropisch warm in grote delen van Spanje maar wij ontspringen de dans op onze plek aan de Costa Blanca. Zoals zo vaak. 

Afgelopen weekend keerde Ketut terug naar Bali. Maandenlang werkte hij aan boord van de Seven Seas Grandeur van zijn Amerikaanse werkgever, een van de nieuwste cruiseschepen van het bedrijf. Eind vorig jaar begon hij rondom de landen in Midden- en Zuid-Amerika, daarna deed het schip de ABC-eilanden aan om de weg te vervolgen naar de westkust van de VS. Deze route werd meermalen herhaald. Voor hem wellicht niet zo interessant (hij is inmiddels een zeer ervaren wereldreiziger) maar wel voor nieuwkomers aan boord.

In maart van dit jaar stak Ketuts schip de Atlantische Oceaan over naar Europa. Hoog tijd voor het Middellandse Zeegebied. Op 1 april legde men aan in de Spaanse havenstad Valencia (geen grap). We ontmoetten elkaar deze keer niet op Spaans grondgebied omdat wij ons opmaakten om af te reizen naar Turkije. Op 15 april legde het schip aan in Istanbul maar toen waren wij daaar al vertrokken, op weg naar het oosten van het land. Zo gaat dat soms. Een serie net-niets. 

In de weken voor zijn terugvlucht naar het eiland van de Goden vertoefde het schip in het noorden van Europa. In de laatste dagen voer Ketut langs IJsland en Noorwegen. Hij vond het daar allemaal even prachtig, groen, schoon en lekker koel. Over IJsland merkte hij wel op dat de zon niet aanging tijdens zijn verblijf. Hoe kon dat nou? Hij kan zich daar als Balinees niet zo veel bij voorstellen. 

Hoeveel foto’s van watervallen en kristalhelder water in de fjorden kan een mens aan?! Als hij nog een handjevol foto’s aan zijn verzonden collectie had toegevoegd, hadden we deze landen niet meer met eigen ogen hoeven zien. Nu misschien ooit wel. Er loopt een prachtige spoorlijn tussen Oslo en Bergen, de Hardangervidda-lijn (Bergen-lijn). Die treinreis zouden mijn liefje en ik nog wel een keertje willen maken. Zij is sowieso liefhebster van treinen. Dat traject ontdekte ik in het boek ‘De bruggenbouwers’ van de Noorse auteur Jan Guillou. 

IJsland stond jaren geleden in de aanloop van mijn verjaardag op het programma toen we in Engeland woonden. Er werd in een landelijke krant geadverteerd met walvissen kijken en dat trok mijn aandacht. Volgens mij vond er in die tijd echter een vliegtuigcrash plaats met Icelandair waardoor de zin om met deze maatschappij te vliegen, even tot het nulpunt daalde. Ik herinner mij dat zich in die tijd ook vulkaanuitbarstingen voordeden. 

Vanuit Oslo vloog Ketut via een tussenstop naar huis. We videoappten onlangs met de twee oudste jongens van het gezin. Yuda meldde ons dat zijn pa in aantocht was. Wij grapten met hen over het feit dat de strenge periode weer aanbreekt. Huiswerk direct maken na thuiskomst van school, op tijd naar bed, voor de kleintjes (mee)zorgen en ander goed gedrag vertonen. Ze vinden het fijn dat hij thuiskomt en accepteren dat pa zijn gezag dan laat gelden. Ze maken zich er niet al te veel zorgen over, onze relaxte pubergastjes. Ik, voormalig recalcitrante puber, moest erom gniffelen... 

Alle kids in het gezin zijn weer naar school na een paar weken eindejaarsvakantie. Yuda begon aan zijn laatste jaar op de middelbare school (klas 6). Spannend. Damai ging naar klas 3 en Varen ging voor het eerst naar de lagere school. Hij was er klaar voor. Hij en zijn jongere zusje Santia zaten tot voor kort in dezelfde klas van de kleuterschool, al is Varen een jaartje ouder. Hun wegen scheidden recent. Santia blijft als 5-jarige nog even op de kleuterschool terwijl Varen doorstroomde. Dat is goed voor hun beider ontwikkeling.

De twee oudsten, met wie we maandelijks een videocall hebben en wekelijks whatsappen over van alles en nog wat, vertelden dat er relatief veel regen viel tijdens hun schoolvakantie, terwijl het op Bali nu het droge seizoen moet zijn. Van ons eigen verblijf daar herinner ik mij van het droge seizoen vooral prachtige dagen zonder al te hoge luchtvochtigheid, nauwelijks tot geen neerslag, kleurrijke zonsondergangen over de Balizee en ’s avonds met een truitje aan in de bale bengong (een soort prieeltje) met een glaasje wijn staren naar de toppen van de vulkanen op Java. Of een kussengevecht met een heel jonge Yuda, toen nog enig kind. 

Dit jaar viel er volgens Meteoblue minder regen in het Balinese regenseizoen maar juist veel meer in het droge seizoen tot nu toe (mei-juni-juli-augustus). Dat zouden gevolgen van klimaatverandering kunnen zijn maar het veranderende regenpatroon van dit jaar is te kort om dat werkelijk aan deze verandering toe te schrijven. De Indonesische KNMI bevestigde echter dat er wel degelijk sprake is van een anomalie, met meer neerslag dan normaal dit jaar. Je kunt het ook anders zeggen: het droge seizoen begint laat dit jaar. 

Onze Deense buren Jan en Bente zijn momenteel op Bali. Het is hun eerste keer. Ze vlogen enkele weken geleden vanuit Denemarken eerst naar stadstaat Singapore voor een verblijf aldaar om later door te vliegen naar Bali als eindbestemming. Die reis hadden ze geboekt om het bereiken van een memorabele leeftijd van Jan te vieren. Ze hadden in de jaren dat we buren zijn zóveel over Bali gehoord dat ze het graag met eigen ogen wilden zien. 

Ze boekten een resort aan de noordkust van Bali, direct aan de Balizee. Dat bleek bij nader inzien niet ver van onze toenmalige villa te liggen. 

Die bezochten ze inmiddels maar ze konden niet naar binnen omdat er gasten verbleven. Die plek is in vakantietijd bijna altijd verhuurd. De ruime villa, geschikt voor tien personen, is lucratief voor de huidige Belgische eigenaren aan wie wij het verkochten in 2014. Wel maakte Jan foto’s van de poort en het achterland. Mijn hart gaat altijd een beetje sneller kloppen als ik die plaatjes zie... Dat semi-Olympische zwembad, de kokkies die dagelijks voor ons kookten, de weelderige tuin, de warmte, de heuvels in blauwtinten op de achtergrond, de intens groene rijstvelden, de vele kleuren van zonsop- en ondergang. Cantik sekali! De header van deze blog is een lotusbloem uit eigen tuin. 

Onze vrienden hebben het daar ogenschijnlijk zeer naar hun zin. Ik zie Jan met een brede glimlach staan op elke foto die van hem (hen) wordt gemaakt. Ze maken uitstapjes met eigen chauffeur, worden verwend door het resortpersoneel. Dat laatste kunnen Balinezen als geen ander. Dat was ook een van de charmes voor ons toen we besloten permanent naar Bali te verhuizen. Wij waren na vijf jaar klaar met de lokale corruptie en de foute types maar dat krijg je -gelukkig- niet mee als toerist. 

Jan & Bente stuurden ons ettelijke filmpjes van Hindoeceremonies waar ze deelgenoten van werden. Als je dat nog nooit hebt meegemaakt, kijk je je ogen uit. De mensen in hun mooiste ceremoniële kleding (klein en groot), de opzwepende (zij het monotone) muziek, de offerandes, de in witte kleding gehulde holy man, de speciale gebruiken. 

En het heerlijke eten, niet te vergeten! We gaven hen de tip om in het restaurant (Warung) van Ibu Ayu in Lovina te gaan eten. Daar smulden wij in onze tijd wekelijks van de gerechten op de kaart. Tomatensoep, noedelsoep, krokant gebakken kippenpoot, krokante tempeh, satéschotel, zelfgemaakte sambal, chicken knalpot (ga ik niet toelichten), nasi goreng, babi ketjap, verse vis (net uit zee gehengeld), tropisch fruit en zoveel meer. Daar aten onze Balinese mannetjes voor het eerst in hun leven ‘bratkartoffeln’ en cordon blue (!). Bij ons thuis leerden ze moussaka, lasagna, frietjes met en spaghetti bolognese eten. Dat maakte hen culinaire wereldburgertjes. 

Toen onze vrienden er aankwamen voor de lunch en naar mevrouw Ayu vroegen, bleek ze niet aanwezig. Dat ‘probleem’ was een half uurtje later opgelost. Ayu runt al jarenlang een goed restaurant in de (semi-) openlucht. Het is in trek bij jong & oud, lokalo’s en internationale toeristen. Hun reis zit er bijna op. 

Na een reis van circa 25 uur kwam Ketut veilig op zijn thuisbasis aan. Het hele gezin wachtte hem op in de hal van het vliegveld. Hij is op tijd terug voor de 18^de verjaardag van zijn (onze) oudste. Joehoe! Samen met vriendin en tante Bernadette doneerden we geld zodat de jarige zijn favoriete halfhoge witte Nikes kon kopen. Hij moet er vanzelfsprekend wel cool blijven uitzien want... Yuda is weer verliefd. Ook een mooi kado.