Una perla

Ik herinner me nog goed wanneer het begon. Mijn liefje zat naast mij op de bank lekker bezig te zijn, zoals ik ook deed. Zij met een koptelefoon op luisterend naar muziek, ikzelf zoals altijd met een boek in de hand. Haar ogen hingen aan een filmpje van een jonge Catalaanse zangeres met een stem die zowel eeuwenoud als futuristisch klonk. 

Aanvankelijk had ik geen mening over die adoratie. Iedereen mag toch muzikale helden hebben? Bovendien was het niet de eerste keer dat ze ‘vreemdging’. Haar vorige vlam was een oudere Spaanstalige zangeres die onder andere ‘La Paloma’ op innemende wijze ten gehore bracht. Dat moest ik destijds dagelijks aanhoren. Ik denk dat ze in die periode een koptelefoon aanschafte. (Het is niet uitgesloten dat ik haar die kado deed...)

Mijn liefje raakte deze keer volledig in de ban van de Spaanse jonge zangeres Rosalía (1992). Dit wordt een blijvertje, vermoed ik... De vlammen worden wel jonger in de loop van de tijd?! Zij kent weliswaar niet alle songteksten uit haar hoofd maar kan wel alle liedjes van haar recentste album ‘Lux’ opsommen. Dat is tevens de naam van de wereldtour die de zangeres momenteel maakt. Terwijl de meeste mensen denken dat flamenco iets is voor Spaanse restaurants die een toeristisch avondje organiseren, kan mijn liefje uitleggen hoe Rosalía eeuwenoude Spaanse tradities vermengt met pop, elektronica, urban muziek en experimentele klanken. Geloof het of niet.

Deze zangeres kreeg haar opleiding aan de Taller de Músics in Barcelona. Twee jaar lang studeerde ze er piano, muziektheorie, zangtechniek, flamenco- en jazz-zang en gitaar. Daarna deed ze een vervolgopleiding aan Colegio Can Fabra, eveneens in Catalonië. Daar verdiepte ze zich in vakken als muziekgeschiedenis, flamenco-harmonie, muziektheorie voor gevorderden en de grondbeginselen van compositie; alles onder begeleiding van docenten die bekend zijn in hun vakgebied.

Eerlijk is eerlijk: ik begon Rosalía ook te waarderen. Terwijl ik dit typ, galmt haar lied ‘La Perla’ door mijn hoofd. Daarin wordt op creatieve wijze afgerekend met een nare ex. La Perla wordt in het Spaans regelmatig gebruikt in ironische zin. De bezongen ‘parel’ is namelijk een rotzak, een emotionele terrorist, een harteloze hartenbreker. Het woord zou ook refereren aan de naam van de achterbuurt in Puerto Rico waar Rosalía’s ex opgroeide: zanger en danser Rauw (Raúl) Alejandro (1993). Het stel ging in 2023 uit elkaar. 

We wandelden terug naar huis na een tapaslunch bij Claudia, de jonge eigenaresse van restaurant Mediterráneo in onze woonwijk. Daar was dat lied te horen. Ik vroeg Claudia wat zij vindt van Rosalía’s muziek. Dit was haar antwoord: ‘me gusta regular’... (Ik vind het oké.) Waarom die gematigdheid? Claudia zei haar als mens geweldig te vinden maar niet alle liedjes spreken haar aan. Logisch. Je muziekkeuze is een van de allerpersoonlijkste voorkeuren. Daarover valt nauwelijks te deliberen.   

Vervolgens begon ze uitgebreid te praten over het nummer ‘Berghain’ dat ze geweldig vindt. Het is de naam van een Berlijnse discotheek waar vele jongeren zouden willen dansen maar niet iedereen wordt toegelaten. Niemand weet precies waarom wel of niet. Een enigma. Bij thuiskomst luisterde ik naar het nummer en bekeek ik de bijbehorende videoclip.

Het lied begint heel rustig. Een symfonieorkest speelt en Rosalïa zingt opera. Het orkest speelt in de clip op uiteenlopende locaties (in een huiskamer, een hotelkamer, een tram, etc.). Met af en toe korte teksten in de Duitse taal. 

Voor dit nummer werkte ze samen met zangeres Björk. De bijdrage van dj Yves Tumor, die een vrouwonvriendelijke tekst in het Engels herhaalt, kon mij niet bekoren. 

Het nummer is boeiend, net als de soms surrealistische clip. Maar het zal nooit in mijn Evergreen Top10 komen of worden gedraaid tijdens mijn afscheidsdienst. De song gaat zeker niet over een of andere mysterieuze discotheek in Berlijn, Claudia! Het gaat wederom over een giftige relatie met een ex. Ik heb goed geluisterd. 

Wat wèl mijn hart wel beroerde, was Rosalía’s optreden met de Portugese zangeres Carminho in Lissabon. Samen zongen de jongedames in het Portugees het nummer ‘Memória’. Prachtige stemmen, un dueto con mucho amor! De wederzijdse waardering spatte er vanaf. Zacht als een zomerregentje... Mmm.  

Haar stem kan fluisteren als een liefdesgedicht en even later uitbarsten met de intensiteit van een zomerstorm boven de Middellandse Zee. Haar stem heeft een zeer groot bereik, het zou tot 3,5 octaaf reiken. (Mariah Carey, Whitney Houston, Freddy Mercury en Luciano Pavarotte zouden dat ook -net- halen.) Ze wordt geclassificeerd als lyrische sopraan met een kristalheldere stem die kan wisselen tussen zachte noten en krachtige uithalen.

Wat mij persoonlijk vooral fascineert, is haar lef. Veel artiesten kiezen een veilige weg naar succes. Rosalía deed precies het tegenovergestelde. Ze nam financiële risico's, brak regels, mengde genres die volgens de muziekpolitie nooit bij elkaar mogen komen en creëerde daarmee een geheel eigen universum, een waarin traditie en vernieuwing hand in hand gaan.

Mijn liefje raakte ondertussen meer en meer verslingerd aan haar nieuwe vlam. Elke nieuwe videoclip die ze ontdekte, was een ware happening. Elke nieuwe foto was het onderwerp van gesprek gedurende tenminste één lunch of diner. Elke nieuwe muzikale samenwerking werd uitvoerig geanalyseerd alsof het een medisch dossier betrof.

Zo’n fan wil je toch plezieren?! Als Rosalía iets eerder op mijn pad was gekomen, had ik kaarten gekocht voor haar concert in Madrid (april 2026). We moesten die maand immers naar de hoofdstad voor de vernieuwing van onze paspoorten bij de Nederlandse ambassade. Een gemiste kans. Rosalía’s wereldtour eindigt op 3 september in Puerto Rico.

Nu kan ik wel schrijven ‘hoe ouder hoe gekker’ maar daarmee doe ik mijn liefje tekort. Doorgaans geeft ze blijk van goede smaak. Ook ik gaf mij uiteindelijk gewonnen. Hoe kun je als ‘tot tweede viool gemaakte’ niet onder de indruk raken van een eigenzinnige vrouw die al op jonge leeftijd uitgroeide tot een wereldwijd icoon? Van Barcelona tot Buenos Aires, van Madrid tot Miami: overal herkennen mensen die unieke stem, die gedurfde stijl en haar uitstraling van zelfvertrouwen. Rosalía bezit de zeldzame kwaliteit die haar tegelijkertijd een popster en een kunstenares maakt.

Onlangs werd in Huize Barefoot een nieuwe dimensie aan dit liefdesverhaal toegevoegd. Mijn liefje vertelde dat Rosalía een novia heeft, genaamd Loli Bahía. Ik zag weer die bekende glinstering in haar ogen. Haar muzikale heldin voegde wéér een hoofdstuk toe aan een verhaal dat miljoenen fans wereldwijd met plezier volgen. 

Deze Loli is in Frankrijk geboren, heeft een Algerijnse moeder en een Spaanse vader. Ze is actrice en model voor onder andere Louis Vuitton, Prada en Chanel. Naast de catwalk, in haar vrijetijd, kiest ze voor een nogal androgyne stijl die je nonchalant cool kunt noemen.

Ik kon alleen maar glimlachen. Alhoewel ik weleens grap dat ik mijn liefje moet delen met Rosalía begrijp ik waar haar fascinatie vandaan komt. Rosalía staat voor creativiteit zonder grenzen, voor de moed om jezelf steeds opnieuw uit te vinden en uit te d(r)agen. Zij staat voor passie, vakvrouwschap en een ontembare nieuwsgierigheid naar wat het leven haar heeft te bieden.

Dus als mijn liefje tegenwoordig een nieuw lied deelt en mij enthousiast vertelt wat de zangeres nu weer heeft bedacht, luister en kijk ik mee. Ik betrap muzelluf erop dat ik ook een beetje bevangen raakte. Flarden van haar songs klinken dagelijks in mijn hoofd. Sommige sterren schijnen zo helder dat ze niet alleen podia verlichten maar ook de fans om hen heen. Rosalía is zo iemand: jong, briljant, eigenzinnig en onweerstaanbaar. Een artieste die niet simpelweg muziek maakt maar fantasieën creërt en ze ons (mede) laat beleven. Het is Rosalía zelf die een ware parel is. Daarin klinkt uit mijn mond geen sprankje ironie door.

Liefdesbrief aan mijn gevederde vriendjes

et is weliswaar geen lente meer dus de piek van het broedseizoen is voorbij maar dat wil niet zeggen dat er niet nog wordt gezorgd voor nieuw leven. Wij maakten het van dichtbij mee. In onze tuin staat een boom of grote struik (Durante erecta) die we ‘Stoute Jongensboom’ noemen. Het is niet alleen een verfraaiing van onze tuin, het is een prima broedplek voor vogels. In onze tuin leven een grote residente groep Spaanse huismussen en een vaste kern merels. Die strijden jaarlijks om de beste plek om een nest te bouwen en nageslacht te produceren.

Dit jaar was er een duidelijke win-winsituatie voor alle betrokkenen. We bleken een merelnest in de stoute jongens te hebben en een mussennest in de gele Bougainvillehaag. Het gepiep kwam dagelijks van twee kanten. Het is zoals Nederlands beste vogelaar zegt (Arjan Dwarshuis): ‘horen is scoren’. Je ziet ze niet maar ze zijn er wel!

Op een vroege avond streek een klein, donkergrijs bolletje veren met grote ogen neer voor onze neus. Wij zaten op de patio en keken naar de jonge merel (ook wel ‘takkeling’ genoemd) die weliswaar recht op zijn pootjes stond maar niet bewoog. Het dier stond stokstijf en reageerde niet op onze aanwezigheid. Ik moest denken aan jonge kinderen die verstoppertje spelen en dan de handen voor hun eigen ogen slaan, zo suggererend dat anderen hem of haar niet kunnen ziet. 

Van deze vogelsoort (turdus merula) is bekend dat de jonkies uit het nest springen (of zich laten vallen) voordat ze kunnen vliegen; dat wordt de ‘uitvliegfase’ genoemd. Ze kunnen dan nog niet vliegen, zijn nog niet volledig op gewicht en hebben nog een kort staartje. Dat was hier ook het geval. 

Het duurt dan nog ongeveer een week voordat ze aan hun vlieglessen beginnen. Gedurende die tijd op de grond winnen ze aan vliegkracht door veel met hun vleugens te wapperen. Ze worden dan nog steeds gevoederd door hun ouders, die in de buurt blijven. Mijn liefje stelde voor het diertje water te geven, ten faveure van het groeiproces. Dus even later kwam ik terug met een bakje vers water dat ik naast het vogeltje wilde neerzetten. Toen ik iets te dichtbij kwam naar zijn of haar zin hipte het weg, richting een hoek van het terras. Dat vond ik op zich een betere, meer verscholen plek dan middenop de patio; zichtbaar voor alles en iedereen. Ik zette het waterbakje neer en trok mij terug. Echter niet zonder foto’s te hebben gemaakt. Je kent mij. 

Op de vroege volgende ochtend keek ik door het raam toen ik iets zwarts over de grond zag wegschieten. Was dat een kat? Vader merel vloog tegelijkertijd op. Dat gaf geen goed gevoel. Ik liep naar buiten en zag wat ik vreesde: de jonge merel lag dood in de buurt van de stoute jongens, zijn voormalig veilige nest. Met een bloedveeg op de tegel naast het diertje. Kasian. Een merel in je tuin is doorgaans een teken van een gezonde, gevarieerde leefomgeving; met voldoende beschutting en voedsel. Dat wil echter niet zeggen dat het er ongevaarlijk is. Dat blijkt! Samen namen we afscheid van het dode vogeltje. 

De merel is geen vogel die in mijn nieuwste vogelboek wordt beschreven omdat deze soort niet wordt bedreigd. Tenminste, niet in de wijde wereld. Deze vogel wordt daarin wel terloops genoemd als ‘achtertuintroubadour’. Een toepasselijk en creatief woord. Vriend Piet bracht het boek onlangs mee uit Nederland. 

De Nederlandse titel is ‘Het vogelboek’, geschreven door de Britse auteur en natuurkenner Robert Macfarlane en rijk geïllustreerd door de Britse schrijfster en illustratrice Jackie Morris. De Engelse titel is wat explicieter: ‘The Book of Birds. A Field Guide to Wonder and Loss’. Het tweetal werkte zes jaar aan dit bijzondere boek. Het moet ook een grote klus zijn geweest om het te vertalen, vanwege de hoge literariteit. Voor de Nederlandse vertaling tekende literair vertaler Nico Groen, neerlandicus, gerenommeerd vertaler van non-fictie en docent aan de Leidse Schrijversacademie. Hij is de vaste vertaler van Macfarlane. 

Dit vogelboek werd inmiddels besproken in mijn favoriete natuurprogramma op NPO1-radio ‘Vroege Vogels’ en afgelopen weekend in het onderhoudende radioprogramma ‘Nieuwsweekend’. Beide besprekingen waren lovend. Het is een compendium van 49 vogelsoorten, waaronder de ijsvogel, nachtegaal, nachtzwaluw, zanglijster, stern, torenvalk en bosuil die in het VK worden bedreigd of waarvan de aantallen achteruithollen. (Dat is overigens ook van toepassing op Nederland.) 

Dit prachtige boek begint met een sombere boodschap: de dagenraad en de lente zijn stiller, de lucht leger. ‘Een eeuwenoud vogelorkest verstomt.’ Er zijn nu drie miljard minder vogels in Noord-Amerika dan 50 jaar geleden en vijf miljoen minder vogels in Europa. Wereldwijd is bijna 50% van de vogelsoorten in aantal aan het afnemen.

Dit is geen klassieke vogelgids; het is veel meer. Waar traditionele veldgidsen vooral zijn gericht op het herkennen en classificeren van vogels, proberen Macfarlane en Morris een andere vraag te beantwoorden. Niet ‘wat is die vogel?’  maar ‘wie is die vogel?’ Daarmee plaatsen zij zich nadrukkelijk in de traditie van de literaire natuurbeschouwing, waarin verwondering en betrokkenheid even belangrijk zijn als kennis. 

Elke vogel kreeg een eigen tekst waarin Macfarlane feitelijke observaties vermengt met poëtische beschrijvingen, met een sprankje folklore en veel persoonlijke fascinatie. Zijn schrijfstijl is heel beeldend. Soms balanceert hij op de grens van proza en poëzie. Daardoor geeft hij de lezer het gevoel dat vogels geen studie-objecten zijn maar medebewoners van dezelfde wereld.

De visuele kracht van het vogelboek komt door de prachtige illustraties van Jackie Morris. Haar aquarellen, verrijkt met subtiele kleuraccenten, zijn verbluffend mooi. Ze hebben niet de precisie van wetenschappelijke tekeningen maar stralen leven, beweging en karakter uit. Elke afbeelding lijkt een eerbetoon aan de vogel die zij verbeeldt. Tekst en beeld versterken elkaar voortdurend, waardoor het boek evenzeer een kunstwerk is. Goed voor op de koffietafel! 

Dit vogelboek is niet alleen een viering van schoonheid. Op vrijwel elke pagina ligt onder de tekst een gevoel van verlies. In het hoofdstuk over kievitten (vanellus vanellus) staat het als volgt: ‘Ooit waren er zo veel dat het was, wanneer ze keerden op hun vlucht, alsof de hemel draaide om zijn as.’ Dat is helaas van toepassing op alle vogelsoorten die in dit boek worden besproken en afgebeeld. 

De auteurs wijzen op de wereldwijde afname van vogelpopulaties en laten zien hoe de lucht boven onze hoofden steeds stiller wordt. Dat gebeurt niet op moralistische toon maar door de liefde voor vogels centraal te stellen. Hun impliciete boodschap is helder: mensen beschermen alleen wat zij werkelijk leren waarderen.

‘Het vogelboek is opgedragen aan alle vogels, om hun schoonheid en hun leven in het wild’. Dit is de laatste zin van dit fraaie 383 pagina’s tellende boek. Het is een ode aan de rijkdom van het vogelleven én een herinnering aan wat verloren dreigt te gaan. Mijn eigen exemplaar leest als een liefdesbrief aan mijn gevederde vriendjes. Aanrader!

Krijn & Co.

Illustratie: Jean Goudens

Wanneer bepaalde politici spreken over ‘de oorspronkelijke Nederlander’ lijkt daarin een verlangen naar een gedroomd verleden door te klinken. Naar een land van uitsluitend mensen met blonde haren, lichte huid en blauwe ogen. Nieuwe partijleider Lidewij de Vos van Forum voor Democratie (FvD) stelde vorige week tijdens een debat in de Tweede Kamer dat de mensen die “van oorsprong” in Nederland wonen, in de meerderheid moeten blijven. Daarmee doelde zij, impliciet maar overduidelijk, op blanke Nederlanders. (Het woord ‘blank’ in plaats van ‘wit’ is een extreemrechts hondenfluitje, een verhulde boodschap voor ingewijden.)

‘Maak blanke kindjes’ stond er op een sticker die was aangebracht tijdens de recente demonstraties tegen de komst van een asielzoekerscentrum (AZC) in Loosdrecht. Daar zit geen woord Spaans bij. 

Al ten tijde van aanvoerder Thierry Baudet noemde deze partij het blanke ras superieur aan gekleurde rassen. Baudet was geobsedeerd door raszuiverheid. Enkele jaren geleden stelde hij voor om alle fractiemedewerkers van Forum in de Tweede Kamer te laten testen op de aanwezigheid van Arisch bloed. Germaans, Noord-Europees raszuiver bloed. (Dit was te lezen in het Historisch Nieuwsblad.) 

Hiermee hangt de complottheorie over ‘omvolking’ samen, ook wel de ‘Grote Vervanging’ genoemd, die door deze politieke partij eveneens wordt aangehangen en inmiddels ook uitgedragen. Men is er in die kringen van overtuigd dat Europa's witte bevolking door een (Joodse) elite bewust wordt vervangen door gekleurde migranten van buiten Europa.

De Nederlandse inlichtingendienst AIVD noemt dit een ‘feitelijk onjuiste complottheorie’ en waarschuwde al in 2017 voor de opkomst van aanhangers ervan. Het o-woord is een vertaling van het Duitse woord ‘Umvolkung’, een term die in de jaren '30 van de vorige eeuw door de nazi's werd geïntroduceerd. Zij waren groot voorstanders van omvolking. Zij wilden alle inheemse bewoners van de veroverde gebieden ‘germaniseren’, om zo het Germaanse ras te laten groeien en ze ‘Lebensraum’ te geven. Dat mondde in de Tweede Wereldoorlog uit in de grootschalige vernietiging van Joden en het ondergeschikt maken en verdrijven van Slavische volkeren (die de nazi’s ‘Untermenschen’ noemden). 

Het o-woord werd rond 2011 populairder door het boek ‘Le grand remplacement’ van de radicaalrechtse Fransman Renaud Camus. Hij schreef dat autochtone Fransen binnen twee generaties zouden worden vervangen door Afrikanen en Arabieren. 

Het goede nieuws (nou ja...) aan dat openbare Kamerdebat is dat Forum voor Democratie publiekelijk werd ontmaskerd als fascistische, racistische en antisemitische partij. In gewoon Nederlands: een doodenge club. Dat beweer ik al jaren. De nieuwe leider van deze partij zette zich tot voor kort graag neer als de redelijke stem van niet-gehoorde Nederlanders. Zelfs politieke hardliners op rechts (Mona Keijzer, Dilan Yesilgöz c.s.) gingen de opmerkingen van De Vos te ver. Kunnen we nu spreken van de Grote Ontmaskering? Is het ‘Lidewij-effect’ hiermee ongedaan gemaakt? De peilingen tonen iets anders. Uit het Nationaal Kiezersonderzoek blijkt onder andere dat het vertrouwen in de politiek niet toeneemt maar de steun voor autoritair leiderschap wel en dat Nederlandse stemmers niet per definitie de liberale democratie steunen. Tja. 

Onze nationale geschiedenis en de wetenschap vertellen een heel ander verhaal over oorspronkelijke bewoners. Een veel complexer en rijker verhaal. De Nederlandse bodem, of beter gezegd de Noordzeebodem, gaf in de afgelopen jaren resten prijs van zeer oude bewoners van wat nu Nederland heet. Een jongeman vond een schedelfragment aan de Zeeuwse kust. Op basis hiervan reconstrueerde men ‘Krijn’, de oudste oer-Nederlander. Hij was een neanderthaler die tijdens de Steentijd in Doggerland leefde, het verdronken land tussen Nederland en Groot-Brittannië; nu dus de Noordzee. 

Men ontdekte dat hij circa 20 jaar oud moet zijn geweest toen hij overleed. Hij leefde waarschijnlijk met mammoeten, rendieren en wolharige neushoorns. De twee Nederlandse paleo-artiesten die deze oer-Nederlander een gezicht gaven “[..] wilden niet zo'n heel stijf oermens-stereotype, we wilden een gewone jongen maken die je ook op straat kan tegenkomen. En een neanderthaler kan ook ergens om gelachen hebben.” Nice to meet you, Lidewij! 

Dat verrassende beeld werd eerder bevestigd door Britse onderzoekers die de beroemde ‘Cheddar Man’ reconstrueerden: een van de oudste gevonden Britten bleek donkerbruin van huid en had blauwe ogen. In 1903 werd een skelet ontdekt uit het Mesolithicum in Gough's Cave in Cheddar Gorge, Somerset. (Die indrukwekkende kalkstenen kloof bezochten mijn liefje en ik eens toen we in het Verenigd Koninkrijk woonden.) 

Deze Cheddar-man, jager-verzamelaar, leefde ongeveer 10.000 jaar geleden en is het oudste bijna complete skelet van onze soort, homo sapiens. Cheddar Man heeft de genetische kenmerken van huidpigmentatie die doorgaans worden geassocieerd met Afrika ten zuiden van de Sahara.

Weer andere genetici kwamen in 2014 tot de conclusie dat het stereotype van de oer-Europeaan als blond en wit historisch onhoudbaar is. Er werden botresten gevonden in twee grotten in het noordwesten van Spanje. Genetische tests die werden uitgevoerd onder leiding van wetenschappers van het Instituut voor Evolutionaire Biologie in Barcelona toonden aan dat de jagers-verzamelaars die 7.000 jaar geleden leefden, de ongebruikelijke combinatie van een donkere huid, donker haar en blauwe ogen hadden. Dat verraste hen. Zij verwachtten dat de vroege bewoners van Europa een lichte huidskleur hadden. Het onderzoeksteam ontdekte dat de vroege Europeaan genetisch gezien het nauwst verwant was aan toenmalige mensen in Zweden en Finland. 

Genetisch onderzoek naar vroege Europeanen en bewoners van dit gebied wijst er dus op dat de eerste mensen in grote delen van Europa vaak een donkere huid hadden, gecombineerd met lichte ogen. Daarvan stammen wij allemaal af, ook de mannen met zwarte capuchons die ‘Wij zijn Nederland!’ brullen tijdens demonstraties.

De ironie in al die wetenschappelijk bevindingen kan niet worden misverstaan. Juist degenen die in Nederland het hardst roeptoeteren over het beschermen van een ‘blanke oerbevolking’ beroepen zich op een verleden dat nooit heeft bestaan. 

Europa is namelijk altijd een continent van migratie geweest. Volkeren kwamen en gingen. Jagers-verzamelaars trokken vanuit de hoorn van Afrika en het Midden-Oosten naar het noorden. Later kwamen er landbouwers uit Anatolië aan. Daarna verschenen Indo-Europese stammen, Romeinen, Germanen, Vikingen, Joden, Spanjaarden, Fransen, Molukkers, Surinamers en talloze anderen. Nederland is geen zee van raszuiverheid maar een delta: een plek waar veel stromen samenkomen. 

Zelfs het idee van ‘ras’ blijkt wetenschappelijk uiterst wankel. Moderne genetica laat zien dat verschillen binnen bevolkingsgroepen vaak groter zijn dan tussen bevolkingsgroepen. Huidskleur is bovendien geen cultureel -laat staan moreel- kenmerk, het is een evolutionaire aanpassing aan zonlicht en vitamine D. Een lichtere huid werd in Noord-Europa pas dominant nadat de landbouw zich er verspreidde en ons voedsel veranderde. (Doordat Anatolische landbouwers meer granen aten, zou onze huid lichter zijn geworden.) 

Dat betekent echter niet dat er geen sprake kan zijn van een sociale of culturele identiteit (eigenheid), nationaal of individueel. Mensen hechten aan taal, geschiedenis, gewoonten, normen en waarden. Maar praten over identiteit wordt gevaarlijk zodra het verandert in een begrip met mythologische betekenis. Als extreemrechtse politici (van partijen als FvD, PVV en DNA) doen alsof Nederland ooit een etnisch homogene samenleving was, doen zij de werkelijkheid geweld aan en betreden zij het terrein van het zogenaamde ‘romantisch nationalisme’. Men idealiseert de oorsprong van de eigen natie op basis van wensdenken. 

Saillante details in deze context zijn dat Geert Wilders een gemengde Indonesisch-Nederlandse achtergrond heeft en dat hij al sinds het begin van zijn politieke carrière zijn haar blondeert en dat de leider van De Nederlandse Alliantie (DNA) Gideon Markuszower in Israël werd geboren (diens vader is van Pools-Joodse afkomst). Ook zij zijn het die complottheorieën aanhangen, zoals die over omvolking. Ook zij willen Nederland ‘blank’ houden. Tja.    

Illustratie: Van Handelsman

De theorie van omvolking is kwaadaardig en in vele opzichten problematisch. Het begrip suggereert niet alleen dat bevolkingsverandering een boosaardig complot is maar ook dat sommige personen nederlandser zijn dan anderen. Alsof Nederland eigendom zou zijn van één menstype met één specifieke set lichaamskenmerken?! De oer-Hollander uit extreemrechtse fantasieën lijkt eerder op een personage uit een 19^de eeuws schilderij dan op een mens van vlees en bloed. 

De wetenschap prikt die illusie genadeloos door en dat is maar goed ook, al zullen er altijd mensen zijn die twijfels houden over de rol van de wetenschap (dat is ook een met name extreemrechtse hobby). 

Een van de belangrijkste conclusies omtrent Krijn en zijn collega oerbewoners is dat zij donkerder zijn dan veel hedendaagse Nederlanders of Europeanen. Een andere conclusie is dat identiteit geen fossiel is. Het is geen doods begrip, het is juist springlevend. Identiteit is dynamisch, het verandert en vermengt zich voortdurend. Wie diep genoeg graaft in de Nederlandse geschiedenis vindt die constante verandering en vermenging. 

Die gekleurde voorouders maakten Nederland tot óns land. Nederland heeft een nationale identiteit waarvan diversiteit en verscheidenheid altijd de grootste krachten waren. Daar ligt onze toekomst, dát is Nederland! 

Brief aan Rob

Illusttratie: Hajo de Reijger

In de afgelopen periode deed ik ervaring op met het schrijven van open brieven (zie mijn ‘Brief aan Etty - deel 1 en 2’). Zo kreeg ik de smaak te pakken. Daarom richt ik mij nu publiekelijk tot de premier van Nederland, Rob Jetten. Ik weet nog niet of ik er een gewoonte van ga maken...

Beste Rob,

waar ben je?

Ik stel die vraag niet als cynicus of beroepsmopperaar maar als iemand die ooit geloofde in de bevlogen, progressieve D66'er die je was. Is die verleden tijd terecht of ben je dat nog steeds? Waar is de man die sprak over klimaatverantwoordelijkheid alsof het een morele plicht was. De politicus die zei dat economische groei nooit belangrijker mocht zijn dan menselijke waardigheid en een leefbare aarde. De klimaatdrammer, zoals je door tegenstanders smalend werd genoemd. Een geuzennaam die jou paste en jij met trots droeg.

Waar is die man gebleven?

Als ik naar het optreden van kabinet-Jetten kijk, zie ik een regering die zich gedraagt alsof de VVD nog steeds de dominante politieke partij van Nederland is. Alsof de verkiezingsuitslag een administratieve vergissing was die zo snel mogelijk moest worden gecorrigeerd in de achterkamers van Den Haag. Waar is de leider van de partij die de verkiezingen won? De man die beweerde dat het wél kon, die positiviteit uitstraalde waardoor velen zich na desastreuze politieke jaren weer aangesproken voelden?

Je bent nu premier maar tegen welke prijs?

Rob, op vrijwel alle beleidsterreinen heb je je laten inpakken door coalitiegenoot VVD. Is er te snel geformeerd? Kreeg je slappe knieën? Wilde je wellicht te graag? Wat heb je in vredesnaam in een coalitie met deze partij te zoeken? Je verkocht jouw ziel aan de duivel. Je kwam aan de macht maar je komt nog niet aan regeren toe. Ooit noemde je jouw partij ‘de progressieve motor van de coalitie’ (Rutte III, 2019). Nu vind je bestuurlijke regels, coalitiediscipline en het pluche kennelijk belangrijker dan regeren op basis van progressieve waarden en normen. De principes waarmee je ooit schermde, lijken ingeruild voor compromissen die telkens dezelfde kant op lijken te vallen: naar rechts. Ik zie vooral sociaal-economisch conservatisme en behoudzucht.

Hoe heeft de sociaal-economische agenda van ‘jouw’ kabinet zo conservatief kunnen uitpakken?

Er kwamen monsterbezuinigingen op de sociale zekerheid en zorg (verhoging AOW-leeftijd, begrenzing van WW en WIA). Onder jouw bewind mag er meer worden gevlogen in plaats van minder (Lelystad Airport open en Schiphol behoudt 478.000 vluchten per jaar). Onder jouw leiding zijn er meer in plaats van minder fossiele subsidies en coulance voor vervuilende bedrijven (geen CO2-heffing, geen rekeningrijden). Met kabinet-Jetten komt er meer geld voor de beter gesitueerden in plaats van voor minderbedeelden (hypotheekrenteaftrek en bankiersbonus). Waarom? 

Waarom klinkt er uit jouw kabinet zoveel begrip voor begrotingsdiscipline maar ogenschijnlijk zo weinig urgentie op woningnood, sociaal-economische ongelijkheid, voedselarmoede en uitgeholde publieke voorzieningen? Waarom blijft de vermogensongelijkheid vrijwel onaangetast? Onlangs hoorde ik een deskundige beweren dat als de winstbelasting met een half procent wordt verhoogd, de kosten van sociale voorzieningen voorlopig zijn gedekt. De urgentie waarmee je ooit sprak, lijkt nu verdwenen in een mist van bestuurlijke terminologie.

Andere openstaande dossiers vervreemdden progressieve Nederlanders in korte tijd van deze regering. Het steeds hardere migratiedebat, waarin menselijkheid verdween achter kille cijfers en afschrikbeleid. Burgerprotesten die steeds meer invloed kregen terwijl lokale bestuurders in de kou staan. Raddraaiers en hun acties die nauwelijks of te laat krachtig werden veroordeeld. Ondemocratisch politiek gekonkel dat niet aan banden werd gelegd. De verruwing in de Tweede Kamer en onder politici is een doorn in veler ogen. Dit kan niét! 

Het gemak waarmee demonstranten tegenwoordig als veiligheidsprobleem verdacht worden gemaakt, leidt tot vraagtekens bij kritische maar welwillende burgers. Ook de groeiende surveillancehonger van de staat veroorzaakt buikpijn bij velen. Dat doet ook de aarzelende houding tegenover machtige techbedrijven die onze publieke ruimte koloniseren en het geestelijk welzijn van onze jongeren aan de haaien voert. De rode lijn is echt een rode lijn, geen snel Instagram-praatje of -plaatje. Om over de handhaving van internationaal recht maar helemaal te zwijgen. Je weet toch dat halve maatregelen leiden tot hele mislukkingen?

Nederland is vastgelopen, het land staat stil en het probleemoplossend vermogen van de overheid schiet ernstig tekort. Bij jouw aantreden beloofde je er iets aan te gaan doen. Je wekte de indruk dat grote problemen snel zouden worden opgelost door Kabinet-Jetten. Is de hoop nu gevestigd op het nieuwste ‘speeltje’ van staatssecretaris Eric van der Burg (VVD): Project Slagvaardige Overheid? Ik snap best dat niet alles kan worden gerepareerd of hersteld in enkele maanden tijd.

Ooit sprak je over een nieuwe generatie politici die zou aantreden. Millenials aan de macht! Inmiddels hoor ik vooral dezelfde technocratische ‘oude politiek’-taal die Nederland al twintig jaar lamlegt: draagvlak, haalbaarheid, efficiëntie, marktwerking, internationale concurrentiepositie. Woorden zonder gevoel, zonder hartslag. Woorden die nauwelijks resoneren bij mensen zoals ik.

Wat wel een opsteker is, is het recente besluit van partijgenote Willemijn Aerdts (D66), staatssecretaris van Digitale Economie en Soevereiniteit. Zij verbood de overname achter DigiD, de digitale toegangspoort tot onder andere de Nederlandse Belastingdienst, en kwam daarmee op voor het algemeen belang. Eindelijk iets positiefs! 

Begrijp mij goed: ik begrijp dat regeren neerkomt op compromissen sluiten. Dat begrijpt iedereen in polderland Nederland. Niemand verwachtte deze keer dan ook een revolutie vanuit het Torentje. Maar er is een verschil tussen compromissen sluiten en jezelf verliezen of de eigen principes verloochenen. Er is een verschil tussen verantwoordelijkheid nemen en je idealen verdunnen tot er niets meer van overblijft behalve een keurige glimlach in een praatprogramma of een glad verhaal tijdens de wekelijkse persconferentie. De hoopvolle politicus van weleer veranderde in een beheerder van wat hij ooit openlijk verafschuwde. 

Om al deze redenen schrijf ik je deze brief.

Nederland heeft geen behoefte aan pappen en nathouden. Het land heeft allereerst behoefte aan een zichtbare premier, niet alleen op sociale media. Iemand die zich helder -niet omfloerst- uitspreekt over misstanden in het land en daarbuiten. Iemand die ook zijn hart laat spreken. (Ik weet dat je een integer mens bent.) Heel veel lijkt nu juist niet te kunnen vanwege dit minderheidskabinet dat jouw naam draagt. Het is de constructie waarvoor jij koos. Er was een beter alternatief. Voor héél Nederland.

Illustratie: Bas van der Schot

Een progressieve partij zonder moed en moreel kompas is slechts decoratie in een steeds rechtser wordend speelveld. Weet, dat er nog steeds mensen zijn die ergens in geloven. Ga voortvarend aan de slag voor iedereen, niet alleen voor een geprivilegieerde bovenlaag. 

Het vertrouwen in kabinet-Jetten onder Nederlanders is na drie maanden regeren minder dan in het rampzalige kabinet-Schoof dat aan het jouwe voorafging: 24% (Ipsos I&O Publiek). Het gepeilde zetelaantal van D66 is inmiddels gehalveerd. Het optimisme lijkt verdwenen. Doe daar wat aan! Politieke daadkracht, opbouwende (haalbare) plannen, betrouwbaar bestuur en betere samenwerking met oppositie en sociale partners. Het klinkt zo simpel...

Dus nog één keer de vraag, beste Rob:

waar is de man die ooit zei dat politiek méér moest zijn dan pragmatisch overleven?

Met oprechte deelneming en een restje hoop,

Barefoot on the Beach

  

Bibliobesitas

‘Het is een krankzinnige, ongeneeslijke verslaving’. Dat zei Nop Maas over zijn boekenaddictie. ‘Het verwerven van een boek blijft behoren tot de grootste genoegens des levens.’ 

Literatuurhistoricus en Reve-biograaf Nop Maas (Norbert Maria Hubert Maas, 1949-2026) overleed vorige week in Haarlem, op 76-jarige leeftijd. Het nieuws werd pas enkele dagen later bekendgemaakt door uitgeverij Van Oorschot. De Volkskrant publiceerde een mooie necrologie over hem, geschreven door neerlandicus en biograaf Onno Blom. 

Dit jaar is het twintig jaar geleden dat schrijver Gerard Reve (1923-2006) overleed. Zoveel jaar na zijn dood waart hij nog altijd rond in de Nederlandse literatuur en de literaire wereld. Zelf was ik groot fan (Reviaan) van deze eigenzinnige zonderling. Op 8 april 2006 overleed hij in Zulte (België) op 82-jarige leeftijd, aan de gevolgen van Alzheimer. Daarmee eindigde het leven van een schrijver die niet alleen boeken, novelles, brieven en gedichten schreef maar ook zelf personage werd in een best wel spannend leven. Hij was mysticus, volkskomiek, querulant, katholiek, ironicus en poseur. Maar bovenal: getalenteerd auteur. 

Dat Reve twintig jaar later nog steeds wordt gelezen, geciteerd en besproken, zou hem vermoedelijk hebben verheugd maar wellicht ook hebben teleurgesteld. Tegenstrijdigheden waren er bij hem altijd. Hij had een nogal sombere kijk op literaire onsterfelijkheid. “Na mijn dood word ik op de scholen tien jaar vrijwillig gelezen en daarna nog eens tien jaar verplicht,” zei hij ooit. “Dan noemen ze een straat naar me. En dan ben ik helemaal vergeten.” Hij had kennelijk vooruitziende gaven. Er zijn inderdaad Gerard Reve-straten en -lanen in heel Nederland en een Gerard Reve-brug in Amsterdam-Zuid. Bekende columnisten als Sylvia Witteman (Parool), Frits Abrahams (NRC) en Max Pam (Volkskrant) citeren de overleden auteur nog geregeld dus vergeten is hij allerminst.

Zijn werk was als een frisse wind door het bedompte Nederland van toen. De Avonden (1947) beschreef tien grauwe dagen (elke dag een hoofdstuk) uit het leven van kantoorbediende Frits van Egters, een jongeman die zich door de naoorlogse benauwdheid sleept met een mengeling van verveling, sadisme (mentale kwelling) en absurdistische humor. Nog altijd klinkt de beroemde slotzin na: “Het is gezien [..], het is niet onopgemerkt gebleven.” Het boek vestigde Reve als groot stilist. De kale dialogen, de verstikkende huiselijkheid en de onderhuidse wanhoop maakten het werk tot een monument van de Nederlandse literatuur.

Later ontwikkelde Reve zijn typische stijl: plechtige zinnen waarin verheven religieuze taal plotseling omsloeg in huiselijke banaliteit of seksueel getinte  groteske. In boeken als Op weg naar het einde, Nader tot U, Lieve Jongens en Het Boek van Violet en Dood vermengde hij katholieke mystiek met erotiek, ironie en zelfspot. Hij combineerde devotie met vulgariteit, melancholie met het komische. Reve bedacht het Revisme, een door hem in de jaren '60 bedachte sadomasochistische filosofie en levensstijl.

Hij schreef brieven alsof het toneelstukken waren: zorgvuldig gecomponeerd, literair precies en muzikaal qua ritmiek; voortdurend balancerend tussen ernst en parodie. Reve was de meester van de absurde formulering. Over religie zei hij ooit: “Het is een prachtig geloof, helemaal niet duur ook, en bedoeld voor alle mensen, te land, ter zee en in de lucht.” (Uit Het boek van Violet en Dood). Beroemd werd zijn zelfverklaarde status als ‘Grote Volksschrijver’, een titel die zowel potsierlijk als slim was. Over alcohol schreef hij met bijna sacrale eerbied, terwijl hij tegelijkertijd de aftakeling vreesde die ermee samenhing.

Foto: ANP

Zijn openbare optredens waren minstens zo opmerkelijk als zijn boeken. Reve sprak gedragen, archaïsch en uiterst precies, alsof iedere zin eerst langs een streng kerkbestuur moest. Hij kon een zaal laten schateren met een minieme pauze of een overdreven plechtig uitgesproken “Lieve jongens”. Ik was er dol op! 

Tegelijk joeg hij voortdurend (conservatieve) mensen tegen zich in het harnas. Zijn uitspraken over religie, homoseksualiteit, politiek en rassenvraagstukken veroorzaakten geregeld opschudding. En dan was er zijn fameuze ‘ezelpassage’ uit Nader tot U, waarin God verschijnt als ezel waarmee de verteller de liefde bedrijft. Dat leidde tot het beruchte Ezelproces wegens godslastering. In 1968 werd Reve definitief vrijgesproken. Die zaak groeide uit tot een symbool van artistieke vrijheid in Nederland. 

Hij leek vaak bewust te provoceren om te zien hoeveel rek er nog in de Nederlandse tolerantie zat. Zo sneerde hij eens over collega-schrijver Harry Mulisch: “Mullis is vullis. Nee Reve, dat is pas leven!” Toch was achter alle provocatie en bravoure ook iets kwetsbaars zichtbaar: de eenzaamheid van iemand die voortdurend verlangde naar liefde, erkenning en verlossing. Iemand met een obsessie met de dood, met God. Reve zocht troost in een troosteloze wereld. Hij schreef over angst, ouderdom, verval en dood met een ernst die des te harder werd gevoeld omdat hij die vermomde als grap. Dat alles verklaart wellicht waarom zijn werk, ondanks alle ironie, ons als lezer nooit koud liet (laat).

In 1969 ontving Reve de P.C. Hooft-prijs voor zijn gehele oeuvre. Daarover zei hij in zijn dankwoord (onder andere): “Eindelijk is het zover: ik ben in heel Noord-Holland, Zuid-Holland en Utrecht wereldberoemd”. Hij zag zichzelf bij uitstek als een ‘romantisch-decadente eenling’ die zich niet verwant voelde met enige Nederlandse tijdgenoot. Zelf zou hij vermoedelijk weinig ontzag hebben gehad voor de vele homages en herdenkingen die volgden na zijn dood. Misschien had hij die afgedaan in een karakteristieke stijl: plechtig en potsierlijk maar tegelijkertijd oprecht. Niemand in de Nederlandse literatuur beheerste die combinatie beter dan hij. Twintig jaar na zijn dood heeft zijn werk nog steeds ‘heul veul’ lezers. Het behoort tot de literaire canon van Nederland.

Zijn biograaf Nop Maas vatte het leven van Reve samen in zes woorden: ‘Hij heeft geschreven, gedronken en gemasturbeerd.’  

Foto: Mike Roelofs

Maas speelde een cruciale rol in het conserveren van Reves nalatenschap. Hij schreef de monumentale driedelige biografie Kroniek van een schuldig leven, gebaseerd op jarenlang onderzoek. Ik herinner mij dat ik uitkeek naar deel 1 (De vroege jaren 1923-1962), vervolgens naar deel 2 (De rampjaren 1962-1975) en ook het extreem lange wachten op deel 3 (De late jaren 1975-2006) werd uiteindelijk beloond. Even werd door fans -ook door mij- getwijfeld of dat ooit nog zou verschijnen. 

Reves levenspartner Joop Schafthuizen (alias ‘Matroos Vosch’ en ‘Anusje van Alles’) trok het citaatrecht van Maas namelijk in en spande een kort geding aan. In dit laatste deel van de biografie wordt een ontluisterend beeld geschetst van de ‘barokke’ relatie tussen de ‘Tamme Wolf’ (Reve) en de agressieve, geldbeluste Matroos Vosch. Het boek verscheen maar allerlei seksueel getinte of financiële passages moesten worden geschrapt. Op die plekken noteerde Maas drie sterretjes. ‘In deel drie vormen die *** een verduisterende sterrenhemel’, aldus Blom. 

Maas’ overlijden kreeg in literaire kring een bijzondere symbolische lading. Hij was jarenlang de nauwgezetste chroniqueur van Gerard Reve, een schrijver die zelf bezeten was van sterfelijkheid, verval en herinnering. Reve werd zijn leven. In de biografie legde Maas niet alleen Reves leven vast, hij beschreef ook een verdwenen literair tijdperk waarin schrijvers nog publieke figuren waren: excentrisch, polemisch en voortdurend in gevecht met elkaar en hun omgeving.

Maas werkte decennialang aan de Reve-biografie. Hij vond het een voorrecht om het te mogen doen en zat elke dag hardop te lachen achter zijn bureau. Hij reconstrueerde de werkelijkheid achter Reves zelfgecreëerde mythologie minutieus. Daarbij moest hij zich dus geregeld door juridische conflicten en persoonlijke spanningen heen werken (vooral rond Joop Schafthuizen). Juist daardoor kreeg zijn biografie een zeldzame status: niet alleen als levensbeschrijving van een van Neerlands beste schrijvers maar ook als document van botsende ego’s, literaire reputaties en de moeizame omgang met nalatenschap. Daarnaast stelde hij brievenboeken samen en het 5-delige Verzameld Werk.  

Tot aan zijn dood bleef hij actief als schrijver, uitgever en margedrukker. Volgens Uitgeverij van Oorschot werkte hij nog aan een laatste boek met de veelzeggende titel Ratatouille, door Maas zelf omschreven als ‘zijn zwanenzang’. 

Er zit een Reviaanse ironie in het feit dat de biograaf stierf in hetzelfde jaar waarin twintig jaar dood van de schrijver wordt herdacht. Reve schreef ooit dat de dood “het enige volstrekt democratische instituut” is. Nop Maas heeft zijn leven besteed aan het behoud van een schrijversstem tegen die verdwijning. Nu behoort hijzelf ook tot de geschiedenis die hij zo zorgvuldig documenteerde.

P.S. Op de foto in de header staat het ‘zomerpaleis’ -ook wel bekend als ‘het geheime landgoed’- in de Drôme (Frankrijk) dat Reve zelf bouwde in de jaren 70. Daar schreef hij jarenlang en probeerde zich aan de publiciteit te onttrekken. 

Vogelwonder

Al eeuwenlang kijken mensen met bewondering naar vogels. Ze worden geschilderd, bezongen, gefotografeerd en wetenschappelijk bestudeerd. Wie goed kijkt naar de geschiedenis van de ornithologie, ontdekt iets opmerkelijks: bijna alle aandacht gaat uit naar mannetjes-vogels. Het mannetje met de spectaculaire kleuren. Het mannetje met de indrukwekkende zang. Het mannetje dat het territorium zo kunstig verdedigt, alsof hij auditie doet voor een natuurdocumentaire van Sir David Attenborough. 

In de gang van een internationaal instituut voor vogelonderzoek en -conservatie hangt een grote foto van een reuzenalbatros. Een van de machtigste vogels ter wereld, met een vleugelwijdte van ruim drie meter. Een vogel die bekend staat om het grote uithoudingsvermogen en de indrukwekkende lange trektochten. Het is een foto van een mannetje-albatros. Met gespreide vleugels tegen een ondergaande zon in beeld gebracht. Daaronder staat in sierlijke letters: ‘Koning van de oceaan’. Dat is deze vogel!

Mijn liefje en ik zagen albatrossen driemaal met eigen ogen: in 2006 op schiereiland Otago (zuidereiland Nieuw-Zeeland). Dat was een groot mazzelverhaal. We waren daar met een gids en lagen gedrieën in het gras te koekeloeren naar een vrouwtje-albatros ietsje verderop. De gids vertelde ons dat zij al was gearriveerd, het wachten was nu op manlief. Albatrossen zijn trouwe vogels die jaar na jaar terugkeren naar dezelfde afgelegen plek om met dezelfde partner te broeden. En ja, hoor: daar kwam hij aan. Ik kreeg kippenvel, dat herinner ik mij ook nog. Hij landde tegen de wind in, als een bolletje veren aan een parachute. Een van de dierbaarste natuurfoto’s uit mijn eigen repertoire als amateurfotografe.

We zagen er ook een tijdens een bootreis op zoek naar potvissen, de grootste tandwalvis ter wereld; dat was in Kaikoura, eveneens op het zuidereiland van Nieuw-Zeeland. We gingen twee dagen het water op om deze giganten van de zee te zien. 

Op enig moment zag ik een grote rugvin op het wateroppervlakte, met daarboven een zwevende reuzenalbatros. Klik. Ook een iconisch beeld, wat mij betreft. En in 2018 zagen we er een boven de oceaan toen we naar het zuidelijkste puntje van Zuid-Amerika voeren. Het dier vloog een tijdje met ons, bewonderaars, mee. Alsof deze albatros onze fascinatie aanvoelde... Het zijn memorabele momenten. 

Er is ook een ‘Prinses van de golven’ (vrouwtje-reuzenalbatros) maar daarover hoor je nauwelijks. Daaraan wilde een kleine groep vrouwelijke wetenschappers een einde maken en zo ontstond ‘Project Galbatross’. Dat gebeurde tijdens een internationaal congres waaraan biologen, ecologen, gedragsdeskundigen en data-analisten deelnamen. Zij realiseerden zich dat bijna alle grote vogelstudies draaien om mannetjesdieren. Het gaat om hun zang, hun kleuren en hun baltsgedrag. Vrouwelijke vogels komen meestal voor als entourage. Zij bouwt het nest, zij broedt de eieren uit. Dat gedrag wordt doorgaans gezien als passief, hun kleuren als saai en hun rol als ondersteunend. Terwijl de hele vogelwereld zonder vrouwtjes letterlijk instort!

Dat groepje activistische vrouwen besloot in 2019 een tegenoffensief te beginnen. Het begon eigenlijk met een terloopse opmerking. Purbita Saha, een van de mede-oprichters, was van mening dat zij moesten meedoen met de Wereldwijde Grote Vogeltelling Wedstrijd van dat jaar en dan alleen vrouwtjes tellen. Zo gezegd, zo gedaan. Van alle deelnemende teams eindigden ze als één na laatste, net voor het team van kinderen onder 6 jaar (Team ‘Tiny Tots) met hun lijst van 26 soorten.  

De pioniers waren werkzaam bij de Amerikaanse organisatie Audubon: een non-profit die zich inzet voor natuurbescherming en -behoud. Het ging om Brooke Bateman, Stephanie Beilke, Martha Harbison, Purbita Saha en Joanna Wu. Zij noemden hun initiatief Project Galbatross; een samentrekking van ‘gal’, het Engelstalige woord voor meid, en albatros. 

Vorige week zondag hoorde ik in mijn favoriete radioprogramma ‘Vroege Vogels’ voor het eerst over dit project. Een superenthousiaste Nederlandse vrouwelijke wetenschapper sprak over deze interessante pioniers. Dat intrigeerde dus ik zocht verder.

Voor die ‘gals’ was het eerst een uitdaging, daarna werd het een gewoonte en tenslotte een roeping. Ze vroegen zich terecht af wat er gebeurt wanneer generaties wetenschappers vooral zijn geïnteresseerd in mannelijke dieren. Het antwoord is eenvoudig: dan krijg je wetenschap met blinde vlekken. 

Het team trok naar afgelegen eilanden en kustlijnen over de hele wereld. Ze onderzochten vrouwtjesvogels die jarenlang waren genegeerd door de wetenschap. En wat bleek? Vrouwelijke vogels zijn allesbehalve saai. Zo ontdekte men bijvoorbeeld dat vrouwtjes bij diverse vogelsoorten strategischer blijken te migreren dan mannetjes. Sommige vrouwtjes kiezen bewust veiligere routes met een betere voedselvoorziening onderweg. 

Andere soorten laten zien dat vrouwtjes complexe sociale netwerken onderhouden binnen hun kolonies. Bij bepaalde zangvogels blijken vrouwtjes bovendien uitstekend te kunnen zingen. Onderzoekers hadden daar eeuwenlang nauwelijks aandacht voor omdat zang automatisch als mannelijk gedrag werd beschouwd. Dat is niet alleen een grappige vergissing maar ook een wetenschappelijk probleem. Wanneer onderzoekers vertrekken vanuit stereotypen, zien ze simpelweg minder of trekken onjuiste conclusies. 

Een bepaalde meeuwensoort gebruikt verschillende roepjes voor verschillende partners. Iets wat mannelijke wetenschappers jarenlang niet hadden opgemerkt omdat ze ervan uitgingen dat alleen mannetjes ‘complexe communicatie’ kennen. 

Bij sommige soorten kiezen vrouwtjes hun partners uiterst selectief op basis van intelligentie, voedselvaardigheid of uithoudingsvermogen. Bij andere soorten hebben vrouwtjes de dominante rol binnen de groep. En soms blijkt een zogenaamd ‘onopvallend’ verenkleed perfect aangepast aan camouflage, bescherming of energiebesparing. Met andere woorden: vrouwelijke vogels zijn niet minder interessant, wel zijn ze minder opzichtig. Dat verschil hebben onderzoekers eeuwenlang verward met onbelangrijkheid. 

Tijdens een stormachtig veldonderzoek op een afgelegen eiland observeerde een team vrouwelijke onderzoekers een kolonie albatrossen. Een jonge onderzoekster merkte op dat de vrouwtjes opvallend vaker risico’s nemen om voedsel te zoeken tijdens zwaar weer. Ze stelde zich de vraag waarom dit tot dusver nergens stond beschreven? Het antwoord was omdat niemand er ooit serieus naar had gekeken.

De media begonnen in de loop van de tijd belangstelling te tonen voor Project Galbatross. Een journalist vroeg een keer tijdens een interview of dit project niet te activistisch is. Een vrouwelijke wetenschapper stelde hem een tegenvraag: hoe activistisch is het als men 100 jaar lang alleen mannetjes bestudeert? Na enige tijd wilden universiteiten samenwerken en stonden documentairemakers voor de vrouwen in de rij.

Zelfs mensen die nog nooit een vogelgids hadden opengeslagen, discussieerden ineens over seksisme in de biologie. Niet iedereen was even enthousiast. Er was een beroemde ornitholoog op leeftijd (60-plusser) die het project tijdens een televisieprogramma ‘een emotionele overcorrectie’ noemde. “Vogels kennen geen feminisme,” verklaarde hij. Dat klopt weliswaar maar wetenschappers hebben vooroordelen en die moeten worden doorgeprikt. 

Project Galbatross kreeg nog een opmerkelijk cultureel effect. Het blijkt niet alleen biologen aan te spreken maar ook kunstenaars, schrijvers en jonge studenten. Vooral meisjes blijken enthousiast over een wetenschappelijke wereld waarin nieuwsgierigheid naar ‘hun soort’ belangrijker is dan de oude hiërarchie. Scholen gebruiken inmiddels lesmateriaal van het project om te laten zien hoe wetenschap voortdurend moet leren kritisch naar zichzelf te kijken. 

Nieuwe studies onderzoeken voortaan standaardverschillen én -overeenkomsten tussen mannelijke en vrouwelijke vogels. Studenten leren kritischer kijken naar oude aannames. Zelfs natuurdocumentaires tonen vrouwtjesvogels niet langer alleen als ‘partner van’. 

De albatros blijkt een heel passend symbool voor project Galbatross. Deze vogel vliegt immers duizenden kilometers over oceanen, zonder applaus en zonder behoefte aan bewondering. Tijdens één enkele foerageertocht leggen ze soms ruim 15.000km af. Een enkel exemplaar kan tussen 120.000 en 190.000km per jaar vliegen. In hun leven leggen sommige reuzenalbarossen acht miljoen kilometers af. Dat is net zoveel als tien keer heen en weer naar de maan. Tja. Het wordt dan ook de ‘Marathonvogel van het dierenrijk’ genoemd. Sterk en volhardend. Precies zoals veel vrouwelijke vogels altijd al waren. 

Ergens op een afgelegen klif op een desolate plek kijken twee vrouwtjes-vogelaars, ook trouwe maatjes en 'Prinsessen van elkaar', naar een zwevende reuzenalbatros boven water. Die vogel is bezig met overleven in een wereld die haar al decennialang onderschat en haar leefgebied al decennia bedreigt. Ze kantelt haar vleugels en verdwijnt op de thermische stroming. 

Vrij. En eindelijk gezien!

Hierbij nog een bonus voor jou, waarde bloglezer. Uit mijn recentste vogelboek. Vriendin Bernadette maakte mij attent op een zeer lovende boekrecensie in NRC, vriend Piet bracht het mee naar Spanje. Joehoe! 

Nest bevat ei,

Ei wordt gekraakt door snavel,

Snavel brengt zang voort,

Zang klinkt uit veer,

Veer geeft vliegvermogen,

Vliegvermogen maakt trek mogelijk.

 

Zeven wonderen die

Tezamen het vogelwonder

Tevoorschijn toveren.

 

Uit: Het vogelboek (2026)

Van: illustratrice Jackie Morris & auteur Robert Macfarlane

Mythos

Ik ga nog even door op het pad van de intelligentie. De halve wereld schrok zich een hoedje toen dit persbericht vorige week naar buiten kwam. Ik was een van hen. Informatietechnologie maakte een groot deel uit van mijn werkzame leven. Eens een ICT'-er altijd een ICT'-er! De belangrijkste ontwikkelingen op dit gebied blijf ik met interesse volgen. Die zijn er volop en ze gaan in razend tempo. Dat blijft boeien maar soms leidt het ook tot bezorgheid. Zoals nu.  

Deze blog is met name bedoeld voor de andere helft van de mensheid, voor diegenen die niet schrokken van het bericht. Dit wordt een longread.

Het ‘Frontier Red Team’ van Anthropic, de maker van het product, gooide een handgranaat in ons midden. De mededeling was bedoeld als wake-up call en zo werkte het ook bij menigeen. Dat team testte hun nieuwste AI-model, Claude Mythos Preview, in een beveiligde sandbox-omgeving (een geïsoleerde, veilige ruimte). De Amerikaanse krant The Wall Street Journal beschreef dit team afgelopen december als mensen wier taak het is ‘to push computers to AI doom’. Het team, bestaande uit 15 superslimme leden (M/V), zou zijn opgericht om de grenzen op te zoeken, zou de opdracht hebben gekregen zich juist in de gevarenzone op te houden. 

Het model Claude Mythos is deels vernoemd naar de Amerikaan Claude Shannon (1916-2001), wiskundige en electrotechnisch ingenieur. Hij wordt beschouwd als de grondlegger van de informatietheorie. Zou de man zich nu in zijn graf omdraaien of zou hij de ironie van de situatie inzien? Het woord ‘Mythos’ duidt op het grootse dat Anthropic tot nu toe in handen denkt te hebben. Iets dat voorbij de grenzen van de huidige AI reikt. 

Een eerdere versie van dit zeer geavanceerde AI-model wist autonoom een ​​slimme ontsnapping te bewerkstelligen. In plaats van tegen een muur te lopen, zocht het model actief naar zwakke plekken in een netwerk, koppelde meerdere acties aan elkaar, brak uit en stuurde daarna een mail naar een onderzoeker om het succes te bewijzen. Houdini 10.0! 

Omdat Mythos klaarblijkelijk met gemak kritieke systeemkwetsbaarheden ontdekt, acht het moederbedrijf Anthropic het product momenteel te gevaarlijk voor vrijgave. Wetenschapsfilosofen noemen zoiets een paradigmaverschuiving: het moment waarop men als gevolg van gewijzigde (wetenschappelijke) inzichten fundamenteel anders gaat denken over een bepaald onderwerp. Normaliter weet een producent niet hoe snel iets op de markt moet worden gebracht. Dit AI-model is echter officieel te gevaarlijk om te worden vrijgegeven.

Ik moest direct denken aan de Griekse mythe (mythos?) van de doos van Pandora. Ken je dat verhaal? Zeus, de oppergod in de Griekse mythologie, geeft Pandora, de allereerste sterfelijke vrouw, een doos om naar de mensen te brengen maar drukt haar op het hart er nooit in te kijken. Hij betwijfelt of ze zich kan inhouden... Alle andere goden hebben onheilspellende gaven in deze doos gestopt. 

De nieuwsgierige Pandora kan zich op enig moment inderdaad niet bedwingen en besluit de doos te openen. Daaruit vliegen vervolgens alle rampen die de mensheid sinds die tijd teisteren: hongersnood, ziekte, aardbevingen en oorlog. (Plus Trump en nu dus ook Mythos!) Het onheil verspreidt zich bliksemsnel onder de mensen, die tot die tijd vrij van problemen en ziekten leefden. Geschrokken sluit Pandora de doos weer. Alleen de hoop, de enige positieve gave, blijft erin achter. 

Jammer dat het altijd vrouwen zijn die onheil brengen... Maar dat is een onderwerp voor een volgende blog.  

Ook moest ik denken aan de volledige stroomstoring die wij hier in augustus 2025 meemaakten. Alles ging op zwart. Gelukkig duurde het slechts uren. (Mijn liefje en ik waren vooral ontdaan door de volledige informatiestop die daardoor ontstond.) Er was paniek die ver over de grenzen van het Iberisch Schiereiland stroomde. Zo moest elk Nederlands huishouden daarna per direct een noodpakket in huis hebben. Wij stelden hier eveneens zo'n pakket samen en testen de spullen nu maandelijks. 

Of denk aan alle cyberhacks op bedrijfssystemen die we onlangs hadden in Nederland. Ze gebeuren ook in andere landen maar daarover hoor je dan minder. Criminelen hackers eisten losgeld, anders zouden persoonsgegevens van alle klanten op straat belanden. Dit soort voorbeelden is talrijk. Door Mythos zouden deze situaties, cyberafpersing genoemd, sterk kunnen worden uitvergroot. 

Een wereldwijd computernetwerk plat (bijvoorbeeld door een bug in Microsoft’s besturingssysteem), financiële markten die niet een uurtje maar dagenlang uit de lucht zijn, betalingsverkeer dat langdurig onmogelijk is, aanvallen op energienetwerken en waterzuiveringsinstallaties, nationale veiligheid die wordt bedreigd, bevoorradingsketens die in de soep lopen. Enzovoort en zo verder. De ellende is mogelijk niet te overzien.   

Ik weet niet of je nu wèl bezorgd bent over deze ontwikkeling maar de race om het algemeen belang te redden voordat kwaadwillenden met dit model aan de haal gaan, is begonnen!

Voorlopig blijft Mythos, dit ‘briljante’ AI-model, dus achter gesloten deuren. Toegang wordt alleen verleend aan een kleine groep experts op het gebied van defensieve beveiliging die werkt aan het pleisters plakken op kritieke infrastructuur voordat kwaadwillenden er misbruik van gaan maken.

Met deze berichtgeving breekt een nieuwe fase aan in de AI-gedreven wereldwijde cyberoorlog. Veranderingen zijn er in deze sector altijd geweest. Dat weet ik uit eigen ervaring. Na de miniaturisering (componenten werd steeds kleiner) werden computers krachtiger, mobieler en toegankelijker. De veranderingen met kunstmatige intelligentie zijn echter radicaler.

De ophef rond Mythos draait niet om een bot voor consumenten maar om een model dat volgens de CEO van het bedrijf zelfstandig kwetsbaarheden kan opsporen en exploiteren in kritieke software van netwerkbedrijven, banken en overheidsinstellingen. Volgens Anthropic vond het intelligente model ‘duizenden ernstige kwetsbaarheden’, inclusief fouten in alle grote besturingssystemen van computers en de meestgebruikte webbrowsers. Sommige van die bugs zouden tientallen jaren onopgemerkt zijn gebleven.

Traditioneel vereist het ontdekken van beveiligingslekken in soft- en hardware (zogenoemde ‘zero-day vulnerabilities’) veel gespecialiseerde expertise en tijd. Mythos lijkt dat proces verder te automatiseren en te versnellen. Je hebt in cyber space kwaadwillende en ethische hackers (aanvalsonderzoekers). Het verschil is overduidelijk: kwaadwillende hackers willen dingen kapot maken, ethische hackers willen dingen juist verbeteren. Waar precies op de schaal zit het Red Team van Anthropic? Voorlopig krijgt men, ook van mij, het voordeel van de twijfel...

Wat kan Mythos allemaal? Het infiltreert bedrijfsnetwerken, omzeilt authenticatieprocessen, valt cloud-infrastructuur aan, saboteert industriële systemen, verstoort financiële dienstverlening en valt ‘open source sofware’ (OSS) aan. Naar verluidt, allemaal om systemen te verbeteren en ondoordringbaar te maken. 

Belangrijk is dat het model niet alleen programmeercode analyseert maar ook aanvalspaden kan combineren. Daarmee verschuift AI van hulpmiddel naar semi-autonome aanvalsonderzoeker.

Google meldde recent dat criminelen AI gebruikten om een onbekende kwetsbaarheid te exploiteren waarmee tweetrapsauthenticatie kon worden omzeild. Dat incident wordt gezien als een vroeg voorbeeld van AI-gestuurde offensieve cyberaanvallen.

In het gelijktijdig aangekondigde Project Glasswing werkt Anthropic onder meer samen met Amazon Web Services, Apple, Google, Cisco, Linux Foundation, Microsoft, NVIDIA en CrowdStrike (cybersecurity-bedrijf), om de beveiliging van kritieke infrastructuur te verbeteren. De nadruk ligt op de boodschap dat Mythos defensieve doeleinden dient. Het doel is om kwetsbaarheden te vinden vóórdat kwaadwillenden dat doen. In eenvoudig Nederlands: wereldwijd lekbeheer. Overheden en financiële instellingen zouden eerder al zijn geïnformeerd. Dit brede consortium suggereert dat de sector de dreiging serieus neemt. Tegelijk laat het zien dat geen enkel bedrijf denkt dit probleem alleen te kunnen beheersen.

Alhoewel er dus grote zorgen zijn over de dreiging is Mythos technisch gezien eerder een evolutie dan een revolutie. Het is de volgende stap in de AI-cyclus. Kwetsbaarheidsonderzoeken worden al jaren gedaan. Persoonlijk heb ik ervaring met het opsporen van fouten in software-programma’s; om ze zogenaamd ‘foolproof’ te maken. Dat woord is weliswaar beledigend voor de latere programmagebruikers maar het voorbereidende werk wordt voor hen gedaan. 

Daarvoor werden dikke draaiboeken geschreven die vervolgens minutieus moesten worden gevolgd door testers. Alles om ervoor te zorgen dat personen later geen al te grote schade aan een computersysteem of bedrijfsprocessen konden aanrichten. Het verschil tussen een menselijke tester en Mythos is dat het opsporen niet beperkt blijft tot bekende patronen. Het model redeneert over nieuwe aanvalsvectoren en hypothesen terwijl het aan de slag is. (Een aanvalsvector is een specifieke methode of pad dat een cybercrimineel gebruikt om toegang te krijgen tot een digitaal systeem of netwerk.)

Het concept achter dit AI-model is dus niet nieuw, de snelheid en autonomie wel. Dat onderscheid is cruciaal. Cybersecurity werd in de loop van de tijd steeds meer geautomatiseerd (broncode-analyse) maar met name in gespecialiseerde deelgebieden. Mythos lijkt dat nu te verbreden. Bovendien ontstaat met dit model een systeem dat dichter bij een professionele menselijke onderzoeker komt dan eerder beveiligingsonderzoek in soft- en hardware.

Andere AI-bedrijven zijn met vergelijkbare producten bezig. Zo lanceerde OpenAI (maker van ChatGPT) recent Project Daybreak, een eigen beveiligingsprogramma met GPT-5.5-modellen gericht op cyberdefensie. Dat wijst erop dat meerdere laboratoria verwachten dat AI-gedreven cyberaanvallen snel zullen toenemen.

De huidige situatie toont ook een structureel probleem binnen de AI-industrie: commerciële concurrentie versnelt de ontwikkeling van systemen waarvan de maatschappelijke impact nog onvoldoende wordt begrepen. Bekwaamheid zonder discipline is een dreiging. De mogelijkheden zijn enorm maar de risico’s zijn dat ook. 

Anthropic wil zichzelf nu bij voorkeur als ‘voorzichtig’ afschilderen door Mythos niet publiekelijk vrij te geven. Maar dezelfde onderneming trainde het model wel degelijk tot het punt waarop het, naar eigen zeggen, offensieve cybercapaciteiten bezit. 

Daardoor ontstaat een paradox: bedrijven waarschuwen het grote publiek voor risico’s die mede voortkomen uit hun eigen race om steeds krachtigere modellen te bouwen en de concurrentie voor te blijven. 

Bovendien tonen recente onderzoeken aan dat frontier-modellen soms ongewenst gedrag vertonen, waardoor sabotage in experimentele omgevingen kan toenemen. (Een studie over Mythos meldde gevallen van ‘covert sabotage reasoning’ in specifieke testsituaties.) Dat betekent echter niet dat dit soort AI-modellen autonoom cyberoorlogen zullen beginnen. Wel toont het aan dat controleerbaarheid en voorspelbaarheid nog onopgeloste problemen zijn.

Mythos markeert dus geen plotseling technologisch scharnierpunt. Wel is het een belangrijke versnelling in de automatisering van cyberaanvallen én cyberdefensie. De grootste dreiging ligt niet in science fiction-achtige situaties maar in de mogelijkheid om kwetsbaarheden op industriële schaal te ontdekken en te misbruiken. Project Glasswing probeert daar defensief op te reageren via gecontroleerde samenwerking tussen grote technologiebedrijven. Of dat voldoende is, blijft voorlopig onzeker. Feit is wel dat de AI-sector inmiddels openlijk erkent dat sommige modellen te krachtig worden geacht voor vrije distributie. 

Als Claude Mythos -of een model met vergelijkbare capaciteit- in handen zou komen van georganiseerde cybercriminelen, zal vooral de schaal en snelheid van digitale aanvallen toenemen. Veel cyberdreigingen zijn er hedentendage al maar vereisen nog menselijke expertise, tijd en coördinatie. Een offensief AI-model kan die behoefte dat sterk verminderen. 

Experts menen dat de echte test zal zijn of Anthropic de algemene veiligheid prioriteit zal blijven geven, zelfs als dat betekent dat de eigen digitale groei wordt afgeremd of dat het bedrijf terrein verliest aan de concurrentie. Algemeen belang versus eigenbelang, moraliteit versus commercie. We gaan het zien!

Griekenland overweegt in de grondwet op te nemen dat AI ‘in dienst staat van het maatschappelijk welzijn’. De Grieken noemen AI wel een revolutie en willen dat het ook constitueel in dienst blijft staan van de maatschappij. Op zich een prima idee maar of het eventuele ellende van buitenaf beperkt of terugdringt, is de vraag.  

De Nederlandse hoogleraar staats- en bestuursrecht, Wim Voermans, betwijfelt of dit in de Nederlandse grondwet zou werken. Kunstmatige intelligentie is volgens hem lastig te definiëren. De Nederlandse Grondwet staat bekend om zijn taalkundige precisie. Ik respecteer zijn expertise maar dit vind ik geen goed tegenargument. 

Tot die tijd: blijven hopen op het goede & fingers crossed!