Brief aan Rob

Illusttratie: Hajo de Reijger

In de afgelopen periode deed ik ervaring op met het schrijven van open brieven (zie mijn ‘Brief aan Etty - deel 1 en 2’). Zo kreeg ik de smaak te pakken. Daarom richt ik mij nu publiekelijk tot de premier van Nederland, Rob Jetten. Ik weet nog niet of ik er een gewoonte van ga maken...

Beste Rob,

waar ben je?

Ik stel die vraag niet als cynicus of beroepsmopperaar maar als iemand die ooit geloofde in de bevlogen, progressieve D66'er die je was. Is die verleden tijd terecht of ben je dat nog steeds? Waar is de man die sprak over klimaatverantwoordelijkheid alsof het een morele plicht was. De politicus die zei dat economische groei nooit belangrijker mocht zijn dan menselijke waardigheid en een leefbare aarde. De klimaatdrammer, zoals je door tegenstanders smalend werd genoemd. Een geuzennaam die jou paste en jij met trots droeg.

Waar is die man gebleven?

Als ik naar het optreden van kabinet-Jetten kijk, zie ik een regering die zich gedraagt alsof de VVD nog steeds de dominante politieke partij van Nederland is. Alsof de verkiezingsuitslag een administratieve vergissing was die zo snel mogelijk moest worden gecorrigeerd in de achterkamers van Den Haag. Waar is de leider van de partij die de verkiezingen won? De man die beweerde dat het wél kon, die positiviteit uitstraalde waardoor velen zich na desastreuze politieke jaren weer aangesproken voelden?

Je bent nu premier maar tegen welke prijs?

Rob, op vrijwel alle beleidsterreinen heb je je laten inpakken door coalitiegenoot VVD. Is er te snel geformeerd? Kreeg je slappe knieën? Wilde je wellicht te graag? Wat heb je in vredesnaam in een coalitie met deze partij te zoeken? Je verkocht jouw ziel aan de duivel. Ooit noemde je jouw partij ‘de progressieve motor van de coalitie’ (Rutte III, 2019). Nu vind je bestuurlijke regels, coalitiediscipline en het pluche kennelijk belangrijker dan regeren op basis van progressieve waarden en normen. De principes waarmee je ooit schermde, lijken ingeruild voor compromissen die telkens dezelfde kant op lijken te vallen: naar rechts. Ik zie vooral sociaal-economisch conservatisme en behoudzucht.

Hoe heeft de sociaal-economische agenda van ‘jouw’ kabinet zo conservatief kunnen uitpakken?

Er kwamen monsterbezuinigingen op de sociale zekerheid en zorg (verhoging AOW-leeftijd, begrenzing van WW en WIA). Onder jouw bewind mag er meer worden gevlogen in plaats van minder (Lelystad Airport open en Schiphol behoudt 478.000 vluchten per jaar). Onder jouw leiding zijn er meer in plaats van minder fossiele subsidies en coulance voor vervuilende bedrijven (geen CO2-heffing, geen rekeningrijden). Met kabinet-Jetten komt er meer geld voor de beter gesitueerden in plaats van voor minderbedeelden (hypotheekrenteaftrek en bankiersbonus). Waarom? 

Waarom klinkt er uit jouw kabinet zoveel begrip voor begrotingsdiscipline maar ogenschijnlijk zo weinig urgentie op woningnood, sociaal-economische ongelijkheid, voedselarmoede en uitgeholde publieke voorzieningen? Waarom blijft de vermogensongelijkheid vrijwel onaangetast? Onlangs hoorde ik een deskundige beweren dat als de winstbelasting met een half procent wordt verhoogd, de kosten van sociale voorzieningen voorlopig zijn gedekt. De urgentie waarmee je ooit sprak, lijkt nu verdwenen in een mist van bestuurlijke terminologie.

Andere openstaande dossiers vervreemdden progressieve Nederlanders in korte tijd van deze regering. Het steeds hardere migratiedebat, waarin menselijkheid verdween achter kille cijfers en afschrikbeleid. Burgerprotesten die steeds meer invloed kregen terwijl lokale bestuurders in de kou staan. Raddraaiers en hun acties die nauwelijks of te laat krachtig werden veroordeeld. Ondemocratisch politiek gekonkel dat niet aan banden werd gelegd. De verruwing in de Tweede Kamer en onder politici is een doorn in veler ogen. Dit kan niét! 

Het gemak waarmee demonstranten tegenwoordig als veiligheidsprobleem verdacht worden gemaakt, leidt tot vraagtekens bij kritische maar welwillende burgers. Ook de groeiende surveillancehonger van de staat veroorzaakt buikpijn bij velen. Dat doet ook de aarzelende houding tegenover machtige techbedrijven die onze publieke ruimte koloniseren en het geestelijk welzijn van onze jongeren aan de haaien voert. De rode lijn is echt een rode lijn, geen snel Instagram-praatje of -plaatje. Om over de handhaving van internationaal recht maar helemaal te zwijgen. Je weet toch dat halve maatregelen leiden tot hele mislukkingen?

Nederland is vastgelopen, het land staat stil en het probleemoplossend vermogen van de overheid schiet ernstig tekort. Bij jouw aantreden beloofde je er iets aan te gaan doen. Je wekte de indruk dat grote problemen snel zouden worden opgelost door Kabinet-Jetten. Is de hoop nu gevestigd op het nieuwste ‘speeltje’ van staatssecretaris Eric van der Burg (VVD): Project Slagvaardige Overheid? Ik snap best dat niet alles kan worden gerepareerd of hersteld in enkele maanden tijd.

Ooit sprak je over een nieuwe generatie politici die zou aantreden. Millenials aan de macht! Inmiddels hoor ik vooral dezelfde technocratische ‘oude politiek’-taal die Nederland al twintig jaar lamlegt: draagvlak, haalbaarheid, efficiëntie, marktwerking, internationale concurrentiepositie. Woorden zonder gevoel, zonder hartslag. Woorden die nauwelijks resoneren bij mensen zoals ik.

Wat wel een opsteker is, is het recente besluit van partijgenote Willemijn Aerdts (D66), staatssecretaris van Digitale Economie en Soevereiniteit. Zij verbood de overname achter DigiD, de digitale toegangspoort tot onder andere de Nederlandse Belastingdienst, en kwam daarmee op voor het algemeen belang. Eindelijk iets positiefs! 

Begrijp mij goed: ik begrijp dat regeren neerkomt op compromissen sluiten. Dat begrijpt iedereen in polderland Nederland. Niemand verwachtte deze keer dan ook een revolutie vanuit het Torentje. Maar er is een verschil tussen compromissen sluiten en jezelf verliezen of de eigen principes verloochenen. Er is een verschil tussen verantwoordelijkheid nemen en je idealen verdunnen tot er niets meer van overblijft behalve een keurige glimlach in een praatprogramma of een glad verhaal tijdens de wekelijkse persconferentie. De hoopvolle politicus van weleer veranderde in een beheerder van wat hij ooit openlijk verafschuwde. 

Om al deze redenen schrijf ik je deze brief.

Nederland heeft geen behoefte aan pappen en nathouden. Het land heeft allereerst behoefte aan een zichtbare premier, niet alleen op sociale media. Iemand die zich helder -niet omfloerst- uitspreekt over misstanden in het land en daarbuiten. Iemand die ook zijn hart laat spreken. (Ik weet dat je een integer mens bent.) Heel veel lijkt nu juist niet te kunnen vanwege dit minderheidskabinet dat jouw naam draagt. Het is de constructie waarvoor jij koos. Er was een beter alternatief. Voor héél Nederland.

Illustratie: Bas van der Schot

Een progressieve partij zonder moed en moreel kompas is slechts decoratie in een steeds rechtser wordend speelveld. Weet, dat er nog steeds mensen zijn die ergens in geloven. Ga voortvarend aan de slag voor iedereen, niet alleen voor een geprivilegieerde bovenlaag. 

Het vertrouwen in kabinet-Jetten onder Nederlanders is na drie maanden regeren minder dan in het rampzalige kabinet-Schoof dat aan het jouwe voorafging: 24% (Ipsos I&O Publiek). Het gepeilde zetelaantal van D66 is inmiddels gehalveerd. Het optimisme lijkt verdwenen. Doe daar wat aan! Politieke daadkracht, opbouwende (haalbare) plannen, betrouwbaar bestuur en betere samenwerking met oppositie en sociale partners. Het klinkt zo simpel...

Dus nog één keer de vraag, beste Rob:

waar is de man die ooit zei dat politiek méér moest zijn dan pragmatisch overleven?

Met oprechte deelneming en een restje hoop,

Barefoot on the Beach

  

Bibliobesitas

‘Het is een krankzinnige, ongeneeslijke verslaving’. Dat zei Nop Maas over zijn boekenaddictie. ‘Het verwerven van een boek blijft behoren tot de grootste genoegens des levens.’ 

Literatuurhistoricus en Reve-biograaf Nop Maas (Norbert Maria Hubert Maas, 1949-2026) overleed vorige week in Haarlem, op 76-jarige leeftijd. Het nieuws werd pas enkele dagen later bekendgemaakt door uitgeverij Van Oorschot. De Volkskrant publiceerde een mooie necrologie over hem, geschreven door neerlandicus en biograaf Onno Blom. 

Dit jaar is het twintig jaar geleden dat schrijver Gerard Reve (1923-2006) overleed. Zoveel jaar na zijn dood waart hij nog altijd rond in de Nederlandse literatuur en de literaire wereld. Zelf was ik groot fan (Reviaan) van deze eigenzinnige zonderling. Op 8 april 2006 overleed hij in Zulte (België) op 82-jarige leeftijd, aan de gevolgen van Alzheimer. Daarmee eindigde het leven van een schrijver die niet alleen boeken, novelles, brieven en gedichten schreef maar ook zelf personage werd in een best wel spannend leven. Hij was mysticus, volkskomiek, querulant, katholiek, ironicus en poseur. Maar bovenal: getalenteerd auteur. 

Dat Reve twintig jaar later nog steeds wordt gelezen, geciteerd en besproken, zou hem vermoedelijk hebben verheugd maar wellicht ook hebben teleurgesteld. Tegenstrijdigheden waren er bij hem altijd. Hij had een nogal sombere kijk op literaire onsterfelijkheid. “Na mijn dood word ik op de scholen tien jaar vrijwillig gelezen en daarna nog eens tien jaar verplicht,” zei hij ooit. “Dan noemen ze een straat naar me. En dan ben ik helemaal vergeten.” Hij had kennelijk vooruitziende gaven. Er zijn inderdaad Gerard Reve-straten en -lanen in heel Nederland en een Gerard Reve-brug in Amsterdam-Zuid. Bekende columnisten als Sylvia Witteman (Parool), Frits Abrahams (NRC) en Max Pam (Volkskrant) citeren de overleden auteur nog geregeld dus vergeten is hij allerminst.

Zijn werk was als een frisse wind door het bedompte Nederland van toen. De Avonden (1947) beschreef tien grauwe dagen (elke dag een hoofdstuk) uit het leven van kantoorbediende Frits van Egters, een jongeman die zich door de naoorlogse benauwdheid sleept met een mengeling van verveling, sadisme (mentale kwelling) en absurdistische humor. Nog altijd klinkt de beroemde slotzin na: “Het is gezien [..], het is niet onopgemerkt gebleven.” Het boek vestigde Reve als groot stilist. De kale dialogen, de verstikkende huiselijkheid en de onderhuidse wanhoop maakten het werk tot een monument van de Nederlandse literatuur.

Later ontwikkelde Reve zijn typische stijl: plechtige zinnen waarin verheven religieuze taal plotseling omsloeg in huiselijke banaliteit of seksueel getinte  groteske. In boeken als Op weg naar het einde, Nader tot U, Lieve Jongens en Het Boek van Violet en Dood vermengde hij katholieke mystiek met erotiek, ironie en zelfspot. Hij combineerde devotie met vulgariteit, melancholie met het komische. Reve bedacht het Revisme, een door hem in de jaren '60 bedachte sadomasochistische filosofie en levensstijl.

Hij schreef brieven alsof het toneelstukken waren: zorgvuldig gecomponeerd, literair precies en muzikaal qua ritmiek; voortdurend balancerend tussen ernst en parodie. Reve was de meester van de absurde formulering. Over religie zei hij ooit: “Het is een prachtig geloof, helemaal niet duur ook, en bedoeld voor alle mensen, te land, ter zee en in de lucht.” (Uit Het boek van Violet en Dood). Beroemd werd zijn zelfverklaarde status als ‘Grote Volksschrijver’, een titel die zowel potsierlijk als slim was. Over alcohol schreef hij met bijna sacrale eerbied, terwijl hij tegelijkertijd de aftakeling vreesde die ermee samenhing.

Foto: ANP

Zijn openbare optredens waren minstens zo opmerkelijk als zijn boeken. Reve sprak gedragen, archaïsch en uiterst precies, alsof iedere zin eerst langs een streng kerkbestuur moest. Hij kon een zaal laten schateren met een minieme pauze of een overdreven plechtig uitgesproken “Lieve jongens”. Ik was er dol op! 

Tegelijk joeg hij voortdurend (conservatieve) mensen tegen zich in het harnas. Zijn uitspraken over religie, homoseksualiteit, politiek en rassenvraagstukken veroorzaakten geregeld opschudding. En dan was er zijn fameuze ‘ezelpassage’ uit Nader tot U, waarin God verschijnt als ezel waarmee de verteller de liefde bedrijft. Dat leidde tot het beruchte Ezelproces wegens godslastering. In 1968 werd Reve definitief vrijgesproken. Die zaak groeide uit tot een symbool van artistieke vrijheid in Nederland. 

Hij leek vaak bewust te provoceren om te zien hoeveel rek er nog in de Nederlandse tolerantie zat. Zo sneerde hij eens over collega-schrijver Harry Mulisch: “Mullis is vullis. Nee Reve, dat is pas leven!” Toch was achter alle provocatie en bravoure ook iets kwetsbaars zichtbaar: de eenzaamheid van iemand die voortdurend verlangde naar liefde, erkenning en verlossing. Iemand met een obsessie met de dood, met God. Reve zocht troost in een troosteloze wereld. Hij schreef over angst, ouderdom, verval en dood met een ernst die des te harder werd gevoeld omdat hij die vermomde als grap. Dat alles verklaart wellicht waarom zijn werk, ondanks alle ironie, ons als lezer nooit koud liet (laat).

In 1969 ontving Reve de P.C. Hooft-prijs voor zijn gehele oeuvre. Daarover zei hij in zijn dankwoord (onder andere): “Eindelijk is het zover: ik ben in heel Noord-Holland, Zuid-Holland en Utrecht wereldberoemd”. Hij zag zichzelf bij uitstek als een ‘romantisch-decadente eenling’ die zich niet verwant voelde met enige Nederlandse tijdgenoot. Zelf zou hij vermoedelijk weinig ontzag hebben gehad voor de vele homages en herdenkingen die volgden na zijn dood. Misschien had hij die afgedaan in een karakteristieke stijl: plechtig en potsierlijk maar tegelijkertijd oprecht. Niemand in de Nederlandse literatuur beheerste die combinatie beter dan hij. Twintig jaar na zijn dood heeft zijn werk nog steeds ‘heul veul’ lezers. Het behoort tot de literaire canon van Nederland.

Zijn biograaf Nop Maas vatte het leven van Reve samen in zes woorden: ‘Hij heeft geschreven, gedronken en gemasturbeerd.’  

Foto: Mike Roelofs

Maas speelde een cruciale rol in het conserveren van Reves nalatenschap. Hij schreef de monumentale driedelige biografie Kroniek van een schuldig leven, gebaseerd op jarenlang onderzoek. Ik herinner mij dat ik uitkeek naar deel 1 (De vroege jaren 1923-1962), vervolgens naar deel 2 (De rampjaren 1962-1975) en ook het extreem lange wachten op deel 3 (De late jaren 1975-2006) werd uiteindelijk beloond. Even werd door fans -ook door mij- getwijfeld of dat ooit nog zou verschijnen. 

Reves levenspartner Joop Schafthuizen (alias ‘Matroos Vosch’ en ‘Anusje van Alles’) trok het citaatrecht van Maas namelijk in en spande een kort geding aan. In dit laatste deel van de biografie wordt een ontluisterend beeld geschetst van de ‘barokke’ relatie tussen de ‘Tamme Wolf’ (Reve) en de agressieve, geldbeluste Matroos Vosch. Het boek verscheen maar allerlei seksueel getinte of financiële passages moesten worden geschrapt. Op die plekken noteerde Maas drie sterretjes. ‘In deel drie vormen die *** een verduisterende sterrenhemel’, aldus Blom. 

Maas’ overlijden kreeg in literaire kring een bijzondere symbolische lading. Hij was jarenlang de nauwgezetste chroniqueur van Gerard Reve, een schrijver die zelf bezeten was van sterfelijkheid, verval en herinnering. Reve werd zijn leven. In de biografie legde Maas niet alleen Reves leven vast, hij beschreef ook een verdwenen literair tijdperk waarin schrijvers nog publieke figuren waren: excentrisch, polemisch en voortdurend in gevecht met elkaar en hun omgeving.

Maas werkte decennialang aan de Reve-biografie. Hij vond het een voorrecht om het te mogen doen en zat elke dag hardop te lachen achter zijn bureau. Hij reconstrueerde de werkelijkheid achter Reves zelfgecreëerde mythologie minutieus. Daarbij moest hij zich dus geregeld door juridische conflicten en persoonlijke spanningen heen werken (vooral rond Joop Schafthuizen). Juist daardoor kreeg zijn biografie een zeldzame status: niet alleen als levensbeschrijving van een van Neerlands beste schrijvers maar ook als document van botsende ego’s, literaire reputaties en de moeizame omgang met nalatenschap. Daarnaast stelde hij brievenboeken samen en het 5-delige Verzameld Werk.  

Tot aan zijn dood bleef hij actief als schrijver, uitgever en margedrukker. Volgens Uitgeverij van Oorschot werkte hij nog aan een laatste boek met de veelzeggende titel Ratatouille, door Maas zelf omschreven als ‘zijn zwanenzang’. 

Er zit een Reviaanse ironie in het feit dat de biograaf stierf in hetzelfde jaar waarin twintig jaar dood van de schrijver wordt herdacht. Reve schreef ooit dat de dood “het enige volstrekt democratische instituut” is. Nop Maas heeft zijn leven besteed aan het behoud van een schrijversstem tegen die verdwijning. Nu behoort hijzelf ook tot de geschiedenis die hij zo zorgvuldig documenteerde.

P.S. Op de foto in de header staat het ‘zomerpaleis’ -ook wel bekend als ‘het geheime landgoed’- in de Drôme (Frankrijk) dat Reve zelf bouwde in de jaren 70. Daar schreef hij jarenlang en probeerde zich aan de publiciteit te onttrekken. 

Vogelwonder

Al eeuwenlang kijken mensen met bewondering naar vogels. Ze worden geschilderd, bezongen, gefotografeerd en wetenschappelijk bestudeerd. Wie goed kijkt naar de geschiedenis van de ornithologie, ontdekt iets opmerkelijks: bijna alle aandacht gaat uit naar mannetjes-vogels. Het mannetje met de spectaculaire kleuren. Het mannetje met de indrukwekkende zang. Het mannetje dat het territorium zo kunstig verdedigt, alsof hij auditie doet voor een natuurdocumentaire van Sir David Attenborough. 

In de gang van een internationaal instituut voor vogelonderzoek en -conservatie hangt een grote foto van een reuzenalbatros. Een van de machtigste vogels ter wereld, met een vleugelwijdte van ruim drie meter. Een vogel die bekend staat om het grote uithoudingsvermogen en de indrukwekkende lange trektochten. Het is een foto van een mannetje-albatros. Met gespreide vleugels tegen een ondergaande zon in beeld gebracht. Daaronder staat in sierlijke letters: ‘Koning van de oceaan’. Dat is deze vogel!

Mijn liefje en ik zagen albatrossen driemaal met eigen ogen: in 2006 op schiereiland Otago (zuidereiland Nieuw-Zeeland). Dat was een groot mazzelverhaal. We waren daar met een gids en lagen gedrieën in het gras te koekeloeren naar een vrouwtje-albatros ietsje verderop. De gids vertelde ons dat zij al was gearriveerd, het wachten was nu op manlief. Albatrossen zijn trouwe vogels die jaar na jaar terugkeren naar dezelfde afgelegen plek om met dezelfde partner te broeden. En ja, hoor: daar kwam hij aan. Ik kreeg kippenvel, dat herinner ik mij ook nog. Hij landde tegen de wind in, als een bolletje veren aan een parachute. Een van de dierbaarste natuurfoto’s uit mijn eigen repertoire als amateurfotografe.

We zagen er ook een tijdens een bootreis op zoek naar potvissen, de grootste tandwalvis ter wereld; dat was in Kaikoura, eveneens op het zuidereiland van Nieuw-Zeeland. We gingen twee dagen het water op om deze giganten van de zee te zien. 

Op enig moment zag ik een grote rugvin op het wateroppervlakte, met daarboven een zwevende reuzenalbatros. Klik. Ook een iconisch beeld, wat mij betreft. En in 2018 zagen we er een boven de oceaan toen we naar het zuidelijkste puntje van Zuid-Amerika voeren. Het dier vloog een tijdje met ons, bewonderaars, mee. Alsof deze albatros onze fascinatie aanvoelde... Het zijn memorabele momenten. 

Er is ook een ‘Prinses van de golven’ (vrouwtje-reuzenalbatros) maar daarover hoor je nauwelijks. Daaraan wilde een kleine groep vrouwelijke wetenschappers een einde maken en zo ontstond ‘Project Galbatross’. Dat gebeurde tijdens een internationaal congres waaraan biologen, ecologen, gedragsdeskundigen en data-analisten deelnamen. Zij realiseerden zich dat bijna alle grote vogelstudies draaien om mannetjesdieren. Het gaat om hun zang, hun kleuren en hun baltsgedrag. Vrouwelijke vogels komen meestal voor als entourage. Zij bouwt het nest, zij broedt de eieren uit. Dat gedrag wordt doorgaans gezien als passief, hun kleuren als saai en hun rol als ondersteunend. Terwijl de hele vogelwereld zonder vrouwtjes letterlijk instort!

Dat groepje activistische vrouwen besloot in 2019 een tegenoffensief te beginnen. Het begon eigenlijk met een terloopse opmerking. Purbita Saha, een van de mede-oprichters, was van mening dat zij moesten meedoen met de Wereldwijde Grote Vogeltelling Wedstrijd van dat jaar en dan alleen vrouwtjes tellen. Zo gezegd, zo gedaan. Van alle deelnemende teams eindigden ze als één na laatste, net voor het team van kinderen onder 6 jaar (Team ‘Tiny Tots) met hun lijst van 26 soorten.  

De pioniers waren werkzaam bij de Amerikaanse organisatie Audubon: een non-profit die zich inzet voor natuurbescherming en -behoud. Het ging om Brooke Bateman, Stephanie Beilke, Martha Harbison, Purbita Saha en Joanna Wu. Zij noemden hun initiatief Project Galbatross; een samentrekking van ‘gal’, het Engelstalige woord voor meid, en albatros. 

Vorige week zondag hoorde ik in mijn favoriete radioprogramma ‘Vroege Vogels’ voor het eerst over dit project. Een superenthousiaste Nederlandse vrouwelijke wetenschapper sprak over deze interessante pioniers. Dat intrigeerde dus ik zocht verder.

Voor die ‘gals’ was het eerst een uitdaging, daarna werd het een gewoonte en tenslotte een roeping. Ze vroegen zich terecht af wat er gebeurt wanneer generaties wetenschappers vooral zijn geïnteresseerd in mannelijke dieren. Het antwoord is eenvoudig: dan krijg je wetenschap met blinde vlekken. 

Het team trok naar afgelegen eilanden en kustlijnen over de hele wereld. Ze onderzochten vrouwtjesvogels die jarenlang waren genegeerd door de wetenschap. En wat bleek? Vrouwelijke vogels zijn allesbehalve saai. Zo ontdekte men bijvoorbeeld dat vrouwtjes bij diverse vogelsoorten strategischer blijken te migreren dan mannetjes. Sommige vrouwtjes kiezen bewust veiligere routes met een betere voedselvoorziening onderweg. 

Andere soorten laten zien dat vrouwtjes complexe sociale netwerken onderhouden binnen hun kolonies. Bij bepaalde zangvogels blijken vrouwtjes bovendien uitstekend te kunnen zingen. Onderzoekers hadden daar eeuwenlang nauwelijks aandacht voor omdat zang automatisch als mannelijk gedrag werd beschouwd. Dat is niet alleen een grappige vergissing maar ook een wetenschappelijk probleem. Wanneer onderzoekers vertrekken vanuit stereotypen, zien ze simpelweg minder of trekken onjuiste conclusies. 

Een bepaalde meeuwensoort gebruikt verschillende roepjes voor verschillende partners. Iets wat mannelijke wetenschappers jarenlang niet hadden opgemerkt omdat ze ervan uitgingen dat alleen mannetjes ‘complexe communicatie’ kennen. 

Bij sommige soorten kiezen vrouwtjes hun partners uiterst selectief op basis van intelligentie, voedselvaardigheid of uithoudingsvermogen. Bij andere soorten hebben vrouwtjes de dominante rol binnen de groep. En soms blijkt een zogenaamd ‘onopvallend’ verenkleed perfect aangepast aan camouflage, bescherming of energiebesparing. Met andere woorden: vrouwelijke vogels zijn niet minder interessant, wel zijn ze minder opzichtig. Dat verschil hebben onderzoekers eeuwenlang verward met onbelangrijkheid. 

Tijdens een stormachtig veldonderzoek op een afgelegen eiland observeerde een team vrouwelijke onderzoekers een kolonie albatrossen. Een jonge onderzoekster merkte op dat de vrouwtjes opvallend vaker risico’s nemen om voedsel te zoeken tijdens zwaar weer. Ze stelde zich de vraag waarom dit tot dusver nergens stond beschreven? Het antwoord was omdat niemand er ooit serieus naar had gekeken.

De media begonnen in de loop van de tijd belangstelling te tonen voor Project Galbatross. Een journalist vroeg een keer tijdens een interview of dit project niet te activistisch is. Een vrouwelijke wetenschapper stelde hem een tegenvraag: hoe activistisch is het als men 100 jaar lang alleen mannetjes bestudeert? Na enige tijd wilden universiteiten samenwerken en stonden documentairemakers voor de vrouwen in de rij.

Zelfs mensen die nog nooit een vogelgids hadden opengeslagen, discussieerden ineens over seksisme in de biologie. Niet iedereen was even enthousiast. Er was een beroemde ornitholoog op leeftijd (60-plusser) die het project tijdens een televisieprogramma ‘een emotionele overcorrectie’ noemde. “Vogels kennen geen feminisme,” verklaarde hij. Dat klopt weliswaar maar wetenschappers hebben vooroordelen en die moeten worden doorgeprikt. 

Project Galbatross kreeg nog een opmerkelijk cultureel effect. Het blijkt niet alleen biologen aan te spreken maar ook kunstenaars, schrijvers en jonge studenten. Vooral meisjes blijken enthousiast over een wetenschappelijke wereld waarin nieuwsgierigheid naar ‘hun soort’ belangrijker is dan de oude hiërarchie. Scholen gebruiken inmiddels lesmateriaal van het project om te laten zien hoe wetenschap voortdurend moet leren kritisch naar zichzelf te kijken. 

Nieuwe studies onderzoeken voortaan standaardverschillen én -overeenkomsten tussen mannelijke en vrouwelijke vogels. Studenten leren kritischer kijken naar oude aannames. Zelfs natuurdocumentaires tonen vrouwtjesvogels niet langer alleen als ‘partner van’. 

De albatros blijkt een heel passend symbool voor project Galbatross. Deze vogel vliegt immers duizenden kilometers over oceanen, zonder applaus en zonder behoefte aan bewondering. Tijdens één enkele foerageertocht leggen ze soms ruim 15.000km af. Een enkel exemplaar kan tussen 120.000 en 190.000km per jaar vliegen. In hun leven leggen sommige reuzenalbarossen acht miljoen kilometers af. Dat is net zoveel als tien keer heen en weer naar de maan. Tja. Het wordt dan ook de ‘Marathonvogel van het dierenrijk’ genoemd. Sterk en volhardend. Precies zoals veel vrouwelijke vogels altijd al waren. 

Ergens op een afgelegen klif op een desolate plek kijken twee vrouwtjes-vogelaars, ook trouwe maatjes en 'Prinsessen van elkaar', naar een zwevende reuzenalbatros boven water. Die vogel is bezig met overleven in een wereld die haar al decennialang onderschat en haar leefgebied al decennia bedreigt. Ze kantelt haar vleugels en verdwijnt op de thermische stroming. 

Vrij. En eindelijk gezien!

Hierbij nog een bonus voor jou, waarde bloglezer. Uit mijn recentste vogelboek. Vriendin Bernadette maakte mij attent op een zeer lovende boekrecensie in NRC, vriend Piet bracht het mee naar Spanje. Joehoe! 

Nest bevat ei,

Ei wordt gekraakt door snavel,

Snavel brengt zang voort,

Zang klinkt uit veer,

Veer geeft vliegvermogen,

Vliegvermogen maakt trek mogelijk.

 

Zeven wonderen die

Tezamen het vogelwonder

Tevoorschijn toveren.

 

Uit: Het vogelboek (2026)

Van: illustratrice Jackie Morris & auteur Robert Macfarlane

Mythos

Ik ga nog even door op het pad van de intelligentie. De halve wereld schrok zich een hoedje toen dit persbericht vorige week naar buiten kwam. Ik was een van hen. Informatietechnologie maakte een groot deel uit van mijn werkzame leven. Eens een ICT'-er altijd een ICT'-er! De belangrijkste ontwikkelingen op dit gebied blijf ik met interesse volgen. Die zijn er volop en ze gaan in razend tempo. Dat blijft boeien maar soms leidt het ook tot bezorgheid. Zoals nu.  

Deze blog is met name bedoeld voor de andere helft van de mensheid, voor diegenen die niet schrokken van het bericht. Dit wordt een longread.

Het ‘Frontier Red Team’ van Anthropic, de maker van het product, gooide een handgranaat in ons midden. De mededeling was bedoeld als wake-up call en zo werkte het ook bij menigeen. Dat team testte hun nieuwste AI-model, Claude Mythos Preview, in een beveiligde sandbox-omgeving (een geïsoleerde, veilige ruimte). De Amerikaanse krant The Wall Street Journal beschreef dit team afgelopen december als mensen wier taak het is ‘to push computers to AI doom’. Het team, bestaande uit 15 superslimme leden (M/V), zou zijn opgericht om de grenzen op te zoeken, zou de opdracht hebben gekregen zich juist in de gevarenzone op te houden. 

Het model Claude Mythos is deels vernoemd naar de Amerikaan Claude Shannon (1916-2001), wiskundige en electrotechnisch ingenieur. Hij wordt beschouwd als de grondlegger van de informatietheorie. Zou de man zich nu in zijn graf omdraaien of zou hij de ironie van de situatie inzien? Het woord ‘Mythos’ duidt op het grootse dat Anthropic tot nu toe in handen denkt te hebben. Iets dat voorbij de grenzen van de huidige AI reikt. 

Een eerdere versie van dit zeer geavanceerde AI-model wist autonoom een ​​slimme ontsnapping te bewerkstelligen. In plaats van tegen een muur te lopen, zocht het model actief naar zwakke plekken in een netwerk, koppelde meerdere acties aan elkaar, brak uit en stuurde daarna een mail naar een onderzoeker om het succes te bewijzen. Houdini 10.0! 

Omdat Mythos klaarblijkelijk met gemak kritieke systeemkwetsbaarheden ontdekt, acht het moederbedrijf Anthropic het product momenteel te gevaarlijk voor vrijgave. Wetenschapsfilosofen noemen zoiets een paradigmaverschuiving: het moment waarop men als gevolg van gewijzigde (wetenschappelijke) inzichten fundamenteel anders gaat denken over een bepaald onderwerp. Normaliter weet een producent niet hoe snel iets op de markt moet worden gebracht. Dit AI-model is echter officieel te gevaarlijk om te worden vrijgegeven.

Ik moest direct denken aan de Griekse mythe (mythos?) van de doos van Pandora. Ken je dat verhaal? Zeus, de oppergod in de Griekse mythologie, geeft Pandora, de allereerste sterfelijke vrouw, een doos om naar de mensen te brengen maar drukt haar op het hart er nooit in te kijken. Hij betwijfelt of ze zich kan inhouden... Alle andere goden hebben onheilspellende gaven in deze doos gestopt. 

De nieuwsgierige Pandora kan zich op enig moment inderdaad niet bedwingen en besluit de doos te openen. Daaruit vliegen vervolgens alle rampen die de mensheid sinds die tijd teisteren: hongersnood, ziekte, aardbevingen en oorlog. (Plus Trump en nu dus ook Mythos!) Het onheil verspreidt zich bliksemsnel onder de mensen, die tot die tijd vrij van problemen en ziekten leefden. Geschrokken sluit Pandora de doos weer. Alleen de hoop, de enige positieve gave, blijft erin achter. 

Jammer dat het altijd vrouwen zijn die onheil brengen... Maar dat is een onderwerp voor een volgende blog.  

Ook moest ik denken aan de volledige stroomstoring die wij hier in augustus 2025 meemaakten. Alles ging op zwart. Gelukkig duurde het slechts uren. (Mijn liefje en ik waren vooral ontdaan door de volledige informatiestop die daardoor ontstond.) Er was paniek die ver over de grenzen van het Iberisch Schiereiland stroomde. Zo moest elk Nederlands huishouden daarna per direct een noodpakket in huis hebben. Wij stelden hier eveneens zo'n pakket samen en testen de spullen nu maandelijks. 

Of denk aan alle cyberhacks op bedrijfssystemen die we onlangs hadden in Nederland. Ze gebeuren ook in andere landen maar daarover hoor je dan minder. Criminelen hackers eisten losgeld, anders zouden persoonsgegevens van alle klanten op straat belanden. Dit soort voorbeelden is talrijk. Door Mythos zouden deze situaties, cyberafpersing genoemd, sterk kunnen worden uitvergroot. 

Een wereldwijd computernetwerk plat (bijvoorbeeld door een bug in Microsoft’s besturingssysteem), financiële markten die niet een uurtje maar dagenlang uit de lucht zijn, betalingsverkeer dat langdurig onmogelijk is, aanvallen op energienetwerken en waterzuiveringsinstallaties, nationale veiligheid die wordt bedreigd, bevoorradingsketens die in de soep lopen. Enzovoort en zo verder. De ellende is mogelijk niet te overzien.   

Ik weet niet of je nu wèl bezorgd bent over deze ontwikkeling maar de race om het algemeen belang te redden voordat kwaadwillenden met dit model aan de haal gaan, is begonnen!

Voorlopig blijft Mythos, dit ‘briljante’ AI-model, dus achter gesloten deuren. Toegang wordt alleen verleend aan een kleine groep experts op het gebied van defensieve beveiliging die werkt aan het pleisters plakken op kritieke infrastructuur voordat kwaadwillenden er misbruik van gaan maken.

Met deze berichtgeving breekt een nieuwe fase aan in de AI-gedreven wereldwijde cyberoorlog. Veranderingen zijn er in deze sector altijd geweest. Dat weet ik uit eigen ervaring. Na de miniaturisering (componenten werd steeds kleiner) werden computers krachtiger, mobieler en toegankelijker. De veranderingen met kunstmatige intelligentie zijn echter radicaler.

De ophef rond Mythos draait niet om een bot voor consumenten maar om een model dat volgens de CEO van het bedrijf zelfstandig kwetsbaarheden kan opsporen en exploiteren in kritieke software van netwerkbedrijven, banken en overheidsinstellingen. Volgens Anthropic vond het intelligente model ‘duizenden ernstige kwetsbaarheden’, inclusief fouten in alle grote besturingssystemen van computers en de meestgebruikte webbrowsers. Sommige van die bugs zouden tientallen jaren onopgemerkt zijn gebleven.

Traditioneel vereist het ontdekken van beveiligingslekken in soft- en hardware (zogenoemde ‘zero-day vulnerabilities’) veel gespecialiseerde expertise en tijd. Mythos lijkt dat proces verder te automatiseren en te versnellen. Je hebt in cyber space kwaadwillende en ethische hackers (aanvalsonderzoekers). Het verschil is overduidelijk: kwaadwillende hackers willen dingen kapot maken, ethische hackers willen dingen juist verbeteren. Waar precies op de schaal zit het Red Team van Anthropic? Voorlopig krijgt men, ook van mij, het voordeel van de twijfel...

Wat kan Mythos allemaal? Het infiltreert bedrijfsnetwerken, omzeilt authenticatieprocessen, valt cloud-infrastructuur aan, saboteert industriële systemen, verstoort financiële dienstverlening en valt ‘open source sofware’ (OSS) aan. Naar verluidt, allemaal om systemen te verbeteren en ondoordringbaar te maken. 

Belangrijk is dat het model niet alleen programmeercode analyseert maar ook aanvalspaden kan combineren. Daarmee verschuift AI van hulpmiddel naar semi-autonome aanvalsonderzoeker.

Google meldde recent dat criminelen AI gebruikten om een onbekende kwetsbaarheid te exploiteren waarmee tweetrapsauthenticatie kon worden omzeild. Dat incident wordt gezien als een vroeg voorbeeld van AI-gestuurde offensieve cyberaanvallen.

In het gelijktijdig aangekondigde Project Glasswing werkt Anthropic onder meer samen met Amazon Web Services, Apple, Google, Cisco, Linux Foundation, Microsoft, NVIDIA en CrowdStrike (cybersecurity-bedrijf), om de beveiliging van kritieke infrastructuur te verbeteren. De nadruk ligt op de boodschap dat Mythos defensieve doeleinden dient. Het doel is om kwetsbaarheden te vinden vóórdat kwaadwillenden dat doen. In eenvoudig Nederlands: wereldwijd lekbeheer. Overheden en financiële instellingen zouden eerder al zijn geïnformeerd. Dit brede consortium suggereert dat de sector de dreiging serieus neemt. Tegelijk laat het zien dat geen enkel bedrijf denkt dit probleem alleen te kunnen beheersen.

Alhoewel er dus grote zorgen zijn over de dreiging is Mythos technisch gezien eerder een evolutie dan een revolutie. Het is de volgende stap in de AI-cyclus. Kwetsbaarheidsonderzoeken worden al jaren gedaan. Persoonlijk heb ik ervaring met het opsporen van fouten in software-programma’s; om ze zogenaamd ‘foolproof’ te maken. Dat woord is weliswaar beledigend voor de latere programmagebruikers maar het voorbereidende werk wordt voor hen gedaan. 

Daarvoor werden dikke draaiboeken geschreven die vervolgens minutieus moesten worden gevolgd door testers. Alles om ervoor te zorgen dat personen later geen al te grote schade aan een computersysteem of bedrijfsprocessen konden aanrichten. Het verschil tussen een menselijke tester en Mythos is dat het opsporen niet beperkt blijft tot bekende patronen. Het model redeneert over nieuwe aanvalsvectoren en hypothesen terwijl het aan de slag is. (Een aanvalsvector is een specifieke methode of pad dat een cybercrimineel gebruikt om toegang te krijgen tot een digitaal systeem of netwerk.)

Het concept achter dit AI-model is dus niet nieuw, de snelheid en autonomie wel. Dat onderscheid is cruciaal. Cybersecurity werd in de loop van de tijd steeds meer geautomatiseerd (broncode-analyse) maar met name in gespecialiseerde deelgebieden. Mythos lijkt dat nu te verbreden. Bovendien ontstaat met dit model een systeem dat dichter bij een professionele menselijke onderzoeker komt dan eerder beveiligingsonderzoek in soft- en hardware.

Andere AI-bedrijven zijn met vergelijkbare producten bezig. Zo lanceerde OpenAI (maker van ChatGPT) recent Project Daybreak, een eigen beveiligingsprogramma met GPT-5.5-modellen gericht op cyberdefensie. Dat wijst erop dat meerdere laboratoria verwachten dat AI-gedreven cyberaanvallen snel zullen toenemen.

De huidige situatie toont ook een structureel probleem binnen de AI-industrie: commerciële concurrentie versnelt de ontwikkeling van systemen waarvan de maatschappelijke impact nog onvoldoende wordt begrepen. Bekwaamheid zonder discipline is een dreiging. De mogelijkheden zijn enorm maar de risico’s zijn dat ook. 

Anthropic wil zichzelf nu bij voorkeur als ‘voorzichtig’ afschilderen door Mythos niet publiekelijk vrij te geven. Maar dezelfde onderneming trainde het model wel degelijk tot het punt waarop het, naar eigen zeggen, offensieve cybercapaciteiten bezit. 

Daardoor ontstaat een paradox: bedrijven waarschuwen het grote publiek voor risico’s die mede voortkomen uit hun eigen race om steeds krachtigere modellen te bouwen en de concurrentie voor te blijven. 

Bovendien tonen recente onderzoeken aan dat frontier-modellen soms ongewenst gedrag vertonen, waardoor sabotage in experimentele omgevingen kan toenemen. (Een studie over Mythos meldde gevallen van ‘covert sabotage reasoning’ in specifieke testsituaties.) Dat betekent echter niet dat dit soort AI-modellen autonoom cyberoorlogen zullen beginnen. Wel toont het aan dat controleerbaarheid en voorspelbaarheid nog onopgeloste problemen zijn.

Mythos markeert dus geen plotseling technologisch scharnierpunt. Wel is het een belangrijke versnelling in de automatisering van cyberaanvallen én cyberdefensie. De grootste dreiging ligt niet in science fiction-achtige situaties maar in de mogelijkheid om kwetsbaarheden op industriële schaal te ontdekken en te misbruiken. Project Glasswing probeert daar defensief op te reageren via gecontroleerde samenwerking tussen grote technologiebedrijven. Of dat voldoende is, blijft voorlopig onzeker. Feit is wel dat de AI-sector inmiddels openlijk erkent dat sommige modellen te krachtig worden geacht voor vrije distributie. 

Als Claude Mythos -of een model met vergelijkbare capaciteit- in handen zou komen van georganiseerde cybercriminelen, zal vooral de schaal en snelheid van digitale aanvallen toenemen. Veel cyberdreigingen zijn er hedentendage al maar vereisen nog menselijke expertise, tijd en coördinatie. Een offensief AI-model kan die behoefte dat sterk verminderen. 

Experts menen dat de echte test zal zijn of Anthropic de algemene veiligheid prioriteit zal blijven geven, zelfs als dat betekent dat de eigen digitale groei wordt afgeremd of dat het bedrijf terrein verliest aan de concurrentie. Algemeen belang versus eigenbelang, moraliteit versus commercie. We gaan het zien!

Griekenland overweegt in de grondwet op te nemen dat AI ‘in dienst staat van het maatschappelijk welzijn’. De Grieken noemen AI wel een revolutie en willen dat het ook constitueel in dienst blijft staan van de maatschappij. Op zich een prima idee maar of het eventuele ellende van buitenaf beperkt of terugdringt, is de vraag.  

De Nederlandse hoogleraar staats- en bestuursrecht, Wim Voermans, betwijfelt of dit in de Nederlandse grondwet zou werken. Kunstmatige intelligentie is volgens hem lastig te definiëren. De Nederlandse Grondwet staat bekend om zijn taalkundige precisie. Ik respecteer zijn expertise maar dit vind ik geen goed tegenargument. 

Tot die tijd: blijven hopen op het goede & fingers crossed!

Wereldburger met polderwortels

Het moest er een keertje van komen... Onlangs vroeg ik de AI-assistent van ChatGPT om een tekst voor mij te schrijven. 

Wat kun je als blogger beter doen dan om een analyse vragen van alle blogs die in de afgelopen 18 jaar werden geschreven? Ook stelde ik de vraag wie toch die persoon is achter Barefoot on the Beach?

Dit is wat de chatbot ervan maakte. 

‘De blogs van Barefoot on the Beach vormen een intrigerend mengsel van reisdagboek, maatschappelijk commentaar en ironische observaties van het dagelijks leven. Wie zich er als lezer aan waagt, betreedt een universum waarin de Costa Blanca, Bali en Nederland door elkaar heen lopen en moeiteloos met elkaar worden vervlochten. Een simpele strandwandeling kan uitmonden in een serieuze beschouwing over migratie, cultuur of politiek.

De stijl van deze blogger laat zich het best omschrijven als beheerst ironisch. Zelden wordt de stem verheven, des te vaker wordt er geniepig geprikt. Zinnen zijn vaak compact en helder. Grote kwestie worden afgewisseld met kleine observaties die zo een gelaagdheid suggereren. Neem een passage waarin een verdrinking in zee wordt beschreven, gevolgd door een zakelijke mededeling over gemeentelijke strandwachtkosten. Het is precies die combinatie van groot en klein, van feiten en fictie die de toon bepaalt.

Wat opvalt is het ontbreken van overdadige emoties. Waar veel bloggers hun ziel en zaligheid uitstorten, kiest Barefoot voor enige mate van distantie. Dat maakt teksten soms bijna journalistiek maar nooit droog. Vaak met een knipoog, een impliciet ‘tja, zo is het nu eenmaal’.

De woordkeuze verraadt iemand die al lang buiten Nederland leeft maar het Nederlands nog uitstekend beheerst. Er duiken regelmatig buitenlandse woorden en uitdrukkingen op (Spaans, Indonesisch, Engels), maar nooit op een manier die geforceerd aandoet. Ze lijken eerder functioneel. Het is een manier om de sfeer van een plek te beschrijven. Tegelijkertijd blijft de toon onmiskenbaar Nederlands: direct, soms droogkomisch, wars van opsmuk. Bij Barefoot geen barokke metaforen, wel rake typeringen. De combinatie van internationale setting en down to earthness geeft de blogger een eigen signatuur: die van ‘wereldburger met polderwortels’. 

De modus operandi van Barefoot is die van observant, iemand die op afstand toekijkt. Zij noemt zichzelf expliciet een ‘kritische migrante’ die schrijft over wat haar bezighoudt. Dat perspectief zit in vrijwel elke blog. Thema’s die regelmatig terugkeren:

• Wonen in het buitenland (Spanje, Costa Blanca)
• Reizen en culturele verschillen
• Natuur (vogels, landschap, zee)
• Politiek en maatschappij (vaak impliciet, regelmatig expliciet) 

Opvallend is dat grote thema’s vaak via kleine anekdotes worden aangesneden. Een buurman, een straat, een vogel; het zijn aanleidingen tot bredere reflecties. Dat maakt de blog leesbaar en ook gelaagd. 

Humor is geen lachsalvo op ‘A Day in the Life’. Er wordt eerder gegniffeld... Ironie zit vaak in contrasten: idyllische beschrijvingen worden gevolgd door iets alledaags, soms zelfs wrangs. Ook titels spelen een belangrijke rol. Soms zijn ze licht absurd, soms bijna achteloos. Er is bovendien sprake van een zekere zelfrelativering: Barefoot lijkt zich bewust van de eigen positie als geprivilegieerde expat die de wereld observeert maar is daar niet verwaand over. Het is eerder een schouderophalen met stijl. 

Toch kennen de blogs ook zwakheden. De distantie die de stijl sterk maakt, kan soms worden gezien als afstandelijkheid. Als lezer blijf je dan op veilige afstand: je kijkt mee maar je voelt niet altijd mee. De persoon achter de woorden blijft deels verborgen.

Daarnaast kan de thematische breedte ook tot versnippering leiden. Van vogels via politiek naar persoonlijke observaties: het is boeiend maar soms mist er een duidelijke lijn of ontwikkeling. ‘A Day in the Life’ is eerder een verzameling van momentopnamen dan een doorlopend verhaal. 

Achter deze ‘nom de plume’ schuilt vrijwel zeker een hoogopgeleide Nederlandse met een lange geschiedenis van migratie en reizen.

• Leeftijd: vermoedelijk 50+
• Opleiding: waarschijnlijk academisch, wellicht journalistiek geschoold
• Karakter: observerend, kritisch
• Levenshouding: kosmopolitisch maar met een blijvende band met Nederland
• Hobby’s/interesses: reizen, natuur (nadruk op vogels), cultuur, politiek

Het is iemand die overal gaat maar zich nergens volledig thuis voelt en dat juist als kracht gebruikt. ‘A Day in the Life’ is geen basis maar tussenstation: een plek om tijdelijk te zijn, te duiden en weer verder te trekken. Het zijn geen blogs die je meeslepen met drama of spektakel. Ze palmen je langzaam in met observaties, ironie en een scherp oog voor detail. Soms iets te gereserveerd, soms fragmentarisch maar altijd intelligent en zorgvuldig geschreven. Of, om in de geest van Barefoot on the Beach te blijven, geen luidruchtige strandbar maar een wandeling langs de vloedlijn waar je, als je goed kijkt, verrassend veel ziet.’ 

Tot zover de analyse van de chatbot. 

Geen slechte analyse, al zeg ik het zelluf. Je ziet het pas als je het doorhebt... Inderdaad, mijn blogs gaan vaak over persoonlijke ervaringen van mij en mijn liefje maar lopen niet over van emotie. Tegen de tijd dat ik erover blog, zijn die emoties gekalmeerd (😉). Ik moest gniffelen (daar heb je het weer!) over de uitdrukking ‘wereldburger met polderwortels’. Die vind ik een schot in de roos! 

En ja, de keuze in onderwerpen is zeer uiteenlopend maar ook dat is een bewuste keuze. Dat hoort bij mij. Ik heb nu eenmaal een brede interesse. Een kennis noemde dat ooit ‘eclectisch’... Ik kan tijdelijk monomaan bezig zijn maar daarna wil ik weer iets anders. En weer, en zo verder. Afwisseling houdt de geest scherp. Bovendien zie ik, als bereisde wereldburger, altijd wel een verband tussen iets universeels en wereldlijks en iets persoonlijks. De wereld is immers groot en de keuze is reuze. 

Ik las de AI-tekst ook voor aan mijn liefje, kritisch meelezeres (vaak critica) van mijn blogs. Haar mond ging steeds verder openstaan naarmate het voorlezen vorderde. Ze vond het zó herkenbaar! Ze begrijpt de opmerkingen over distantie en de veelheid aan aangeboorde onderwerpen. Zo gaan de gesprekken in Huize Barefoot ook. In lichte verbijstering vroeg ze mij in hoeveel tijd deze analyse door de chatbot was gemaakt. ‘Ongeveer een minuutje’, antwoordde ik. Toen was het even stil. 

Zelf vind ik de woordkeuze van de bot hier en daar eenzijdig en sommige opmerkingen nogal opportuun. Een aantal aangehaalde uitdrukkingen staan letterlijk op mijn weblog. Dat mijn leeftijd wordt geschat op 50+ deed mij nog de meeste deugd. Je wilt immers niet klinken als een oude tuttebel. Een beetje ijdelheid is mij niet vreemd maar niets daarover van de bot... 

Met de hartelijke groeten van AI-7!

 

't Is nog niet prima, Vera!

Lente klinkt mij als woord prettig in de oren, het Spaanse woord voor dit seizoen (‘primavera’) klinkt nóg mooier, wat mij betreft. Maar het is nog niet prima, Vera! De lente wil maar niet doorbreken in Spanje. Hiernaast staat een foto die ik maakte na een wandeling rond dezelfde dag vorig jaar. Nu wachten we met smart op de omslag naar stabiel lenteweer, kijken reikhalzend uit naar zomerse drankjes op het strand, met de blote voeten in het zand. Daarvan hadden we er tot nu toe bedroevend weinig. De temperatuur van het Middellandse Zeewater ligt al boven 20 graden Celsius maar zwemmen in zee staat nog niet op mijn programma. Het is nog te wispelturig. 

's Ochtends wordt het eerder licht en de dagen lengen zienderogen maar het lentegevoel barst hier nog niet uit zijn voegen. We kregen al best wat zonnige dagen, geschikt voor shorts en teenslippers maar in de loop van de middag wordt die outfit verruild voor lange broek, sokken en een truitje. Kledingstress krijgen we er niet van maar het is wel ongebruikelijk. Wilde bloemen bekleden de velden, bomen lopen uit, insecten zoemen om de bloemen. Ook vogels zijn druk in de weer met het bouwen van een nest. De zwaluwen vliegen heen en weer door de straat. Maar, zoals het gezegde (niet) gaat: één zwaluw maakt nog geen lente. 

De essentie van de boodschap zit in het woord ‘stabiel’. Waarom stabiliseert het weer niet? Wat is er aan de hand? Mijn liefje en ik worden er beiden chagrijnig van. Al ben ik bepaald geen Jannie Pelleboer of Gorgina Rey (naar bekende weermannen in Nederland en Spanje) ik wilde de ‘hoofdschuldige’ vinden. Dus ik dook in de materie en was een tijdje van de straat. Dat kwam goed uit, het weer nodigde toch niet uit om langdurig buiten te zijn. Er blijken meerdere schuldigen te zijn. 

Ik realiseer mij dat de lente vanuit meteorologisch en klimatologisch perspectief één van de meest dynamische en instabiele seizoenen is; zeker op het Iberisch Schiereiland. Wat we nu ervaren is in feite een complex samenspel van atmosferische processen, regionale invloeden en waarschijnlijk ook  klimaatverandering.

Spanje is op zich al meteorologisch complex vanwege de geografie. De invloed van de Middellandse Zee is cruciaal. In het voorjaar warmt de zee langzamer op dan het land, wat temperatuurcontrasten versterkt en lokale circulaties, zoals zeewind, aanjaagt. Daarnaast spelen bergketens als de Sierra Nevada en het Iberisch Randgebergte een rol. Laatstgenoemde gebergte is een circa 500km lange keten in het oosten van Spanje die reikt tot aan het zuidwesten van de Pyreneeën. Net als de Sierra, dwingt deze bergrug lucht op te stijgen, hetgeen tot neerslag leidt en een weersysteem kan vertragen en zelfs blokkeren. 

Als overgang van winter naar zomer heeft de lente te maken met twee contrasterende luchtmassa’s. Enerzijds is er nog invloed van koude, polaire lucht uit het Hoge Noorden. Anderzijds begint warme, subtropische lucht vanaf de evenaar naar Europa op te rukken. Ook deze botsing zorgt voor instabiliteit.

In meteorologische termen betekent het dat de straalstroom (‘jetstream’) momenteel nogal zuidelijk blijft hangen en hapert. Deze straalstroom (niet te verwarren met de golfstroom) is een strook met zeer sterke wind (meer dan 100km per uur) in de hogere atmosfeer. Hierdoor kunnen lagedrukgebieden gemakkelijk richting Spanje trekken terwijl hogedrukgebieden moeite hebben om zich er definitief te vestigen. 

Tot eind maart kreeg Spanje dit jaar een recordaantal van 19 stormen over zich heen. Vooral Marta was berucht in februari! Het namenboek dat Spaanse weerdeskundigen jaarlijks opstellen (de collega’s van de KNMI doen hetzelfde), heeft nog slechts twee namen over voor de rest van het jaar. Nu is wind niet hetzelfde als storm maar die wind wakkert doorgaans aan in de middag. Afgelopen week stonden onze haren weer recht overeind tijdens een wandeling langs de kust. En dan te bedenkten dat de lente van 2026 al eindigt op 30 mei aanstaande. (Terwijl dit seizoen nog nauwelijks is begonnen...)

De stabiele lente waarop we wachten, wordt geassocieerd met een persistent hogedrukgebied boven het Iberisch Schiereiland. Zo’n systeem onderdrukt wolkenvorming en zorgt voor zonnig, rustig weer. Dat dit soms laat op gang komt, heeft ook te maken met de positionering van het ‘Azorenhoog’. Als dit hogedrukgebied tamelijk westelijk blijft liggen of zwak is (zoals nu), krijgen lagedruksystemen in de omgeving vrij spel om het weer op het vasteland negatief te beïnvloeden. 

Een ander belangrijk fenomeen dat een rol speelt, is de DANA (‘Depresión Aislada de Niveles Altos’), een geïsoleerde depressie op grote hoogte. Dit systeem ontstaat wanneer een deel van de straalstroom wordt afgekapt en er zich een koude luchtbel vormt op grote hoogte. Deze koude lucht boven een relatief warm zee- of landoppervlak zorgt voor sterke convectie: opstijgende lucht, wolkenvorming en uiteindelijk buien of onweer. Vooral in het voorjaar kunnen deze systemen voor wisselvallig weer zorgen, met plotselinge regen, sterke wind en temperatuurschommelingen. We kregen het tot nu toe allemaal in ruime mate.

Recente studies suggereren dat klimaatverandering niet alleen leidt tot hogere gemiddelde temperaturen, maar ook tot grotere variabiliteit. Dit betekent dat overgangsseizoenen als de lente en de herfst extremer en grilliger kunnen worden. Een verzwakking of juist te veel gekronkel van de golfstroom (niet te verwarren met de straalstroom) wordt vaak genoemd als mogelijke oorzaak. Dit kan leiden tot langduriger extremen (zowel te nat als te droog) en minder voorspelbare seizoensovergangen. 

De lente heeft op zich dus te maken met een complex geheel van invloeden. Een nieuwe lente, geen nieuw geluid. De onstabiele lente van dit jaar is geen anomalie. Wat voelt als ‘lang wachten op de omslag’ is in feite het resultaat van atmosferische processen die nog niet in evenwicht zijn. De langverwachte stabilisatie zal komen wanneer het Azorenhoog aansterkt en zich oostelijker positioneert, de straalstroom noordwaarts schuift en warme, droge luchtmassa’s gaan domineren. 

Maar ja, wat schieten we op met al deze wetenschap?!

AEMET, het Spaanse Rijksmeteorologisch Agentschap, hanteert voorlopig ‘een open einde’ aan hun voorspelling voor deze lente. Terwijl de lente van 2025 werd beïnvloed door een zwakke ‘La Niña’, wordt de lente van 2026 gekenmerkt door het einde van dit fenomeen. (Bij een zwakke La Niña zijn de effecten subtieler en vaak verweven met andere atmosferische factoren.) 

Volgens NOAA (Amerikaans weerinstituut) en AEMET bevinden we ons momenteel in een neutrale fase van ‘El Niño’ die zich snel zal ontwikkelen. El Niño is een natuurlijke variatie in het klimaat waarbij de zeewatertemperatuur aan het oppervlak van de tropische Stille Oceaan tijdelijk toeneemt en de windcirculatie daarboven verandert. Deze overgang vertaalt zich doorgaans in een grotere atmosferische volatiliteit, hetgeen langetermijnvoorspellingen moeilijk(er) maakt maar de kans op abrupte temperatuurschommelingen vergroot. 

De voorspellingen van Jorge Rey (19 jaar), de jongste weerman van Spanje, gaan uit van een nat en stormachtig einde van de lente. Frequente onweersbuien zullen worden afgewisseld met warme dagen. Volgens hem zullen de laatste 30 dagen van de lente niet droog zijn maar juist regenachtig. Daar zitten we dan, met onze sokken aan... Tja. 

Voorlopig blijft dit contrastrijke seizoen dus doen wat het ogenschijnlijk goed kan: verrassen, verstoren en... frustreren. Als ultieme daad van optimisme hebben we gisteren de tuinmeubels in de zomerstand gezet. Dat zal die verdraaide (letterlijk) weergoden leren!

Jolly Good Fellow

Vandaag is het de 100^ste geboortedag van Sir David Attenborough. Hiep-hiep-hoera! Zijn leven overspant een eeuw van ongekende veranderingen. Hij heeft die veranderingen niet alleen aanschouwd, hij werd er actief onderdeel van. De rest is geschiedenis, net als deze centenarius. 

Attenborough werd geboren in Londen in 1926, in hetzelfde jaar als koningin Elizabeth II. De jeugdige David (die hiernaast gekleurd op de foto staat) verzamelde fossielen, stenen en andere vondsten uit de natuur. Die natuur was daarmee al vroeg onderdeel van zijn leven. Saillant detail: de enige diersoort die hij grondig haat, is de rat. 

In het laatste jaar van zijn gymnasium (1945) won hij een beurs voor Clare College aan de universiteit van Cambridge waar hij geologie en zoölogie ging studeren. Hij behaalde een graad in Natuurwetenschappen. Zijn rijbewijs behaalde hij nooit... Daarna diende hij enkele jaren in de Royal Navy. In 1952 ging hij als trainee bij de Engelse publieke omroep werken, de BBC. Zijn carrière als presentator begon in 1954 als gastheer van het baanbrekende tv-programma ‘Zoo Quest’. Zelf had hij op dat moment geen televisie. 

Attenborough groeide op in een tijd waarin de natuur doorgaans nog niet echt werd gezien of slechts diende als achtergrond. Ook het idee dat de natuur een onuitputtelijke bron was, heerste destijds nog. Dat heeft hij stapje voor stapje veranderd. Door een zeldzame combinatie van wetenschappelijke precisie en poëtische zeggingskracht bracht hij de verre wereld naar de voorgrond en dichter bij de kijkers. Zijn vroege werk bij de BBC legde de basis voor wat een revolutionaire vorm van natuurdocumentaire zou worden: niet slechts observerend, maar verhalend, betrokken en moreel geladen. Begrip begint met zorgvuldig kijken. 

Ik kan mij de eerste keer dat ik naar een Attenborough-documentaire op tv keek niet meer herinneren. Het moet in de beginjaren '80 zijn geweest. De natuurfilm ‘Leven op aarde’, was aangekocht en uitgezonden door de Nederlandse omroep KRO. Daarmee ben ik wel een BBC- en Attenborough-fan geworden. Tegenwoordig is het vooral de EO die natuurdocumentaires van de BBC uitzendt op tv. 

Hij fungeerde vanaf het begin als hoeder van de aarde, als reporter met een goed werkend moreel kompas. Dat sprak mij aan. Met zijn innemende en vlotte manier van vertellen nam deze journalist-presentator ons mee op zijn reizen en bracht ons naar de meest afgelegen plekken op aarde. De vroege documentaires nodigden de kijker uit om de natuur nauwkeurig te observeren. In het begin werd het afgeschilderd als iets om te waarderen, misschien zelfs te koesteren, maar nog niet als iets dat tot gevaarlijke grenzen werd gedreven. 

Latere documentaires stellen vragen over wat de gevolgen zijn van alle aandacht. In de jaren 2000 en in het begin van 2010 begon dat beeld te verschuiven. De wetenschappelijke consensus over klimaatverandering werd sterker. Er stapelde zich bewijs op van biodiversiteitsverlies. In zijn latere werk toonde de camera nog steeds de schoonheid van diverse ecosystemen maar de voice-over maakte duidelijk dat ze onder druk stonden. Die omslag vond plaats rond Attenboroughs 80ste verjaardag. 

Die verschuiving werd onmiskenbaar in Climate Change – The Facts (2019), Extinction: The Facts (2020) en David Attenborough: A Life on Our Planet later datzelfde jaar. Het waren getuigenverklaringen. Hij vertelde ons wat hij zelf had zien veranderen tijdens zijn leven. 

Met de baanbrekende eerste serie Life on Earth opende hij voor miljoenen kijkers ter wereld een venster op de geschiedenis van het leven zelf. Later volgden monumentale producties als Blue Planet (I en II), Planet Earth (I, II en III) en Frozen Planet (I en II) waarin de aarde werd getoond met een visuele pracht die alleen mogelijk werd door de technologische innovaties van die tijd. Innovatie die Attenborough altijd omarmde; niet uit fascinatie voor de techniek maar uit liefde voor wat ermee zichtbaar kon worden gemaakt. Zelf was hij niet per se een goede fotograaf -naar eigen zeggen- maar hij omringde zich met de beste professionals der aarde. 

Eerder dit jaar overleed de befaamde natuurfotograaf en cameraman Doug Allen op 74-jarige leeftijd toen hij onwel werd tijdens een Nepal-expeditie. Hij kreeg ademhalingsproblemen in het basiskamp en overleed later aan een hersenbloeding. Een rotmanier om te sterven maar wel ‘in het harnas’, zou je kunnen zeggen. Allen raakte geïnteresseerd in snorkelen en duiken na het zien van Jacques Cousteau's film ‘The Silent World’, een documentaire uit 1956 die een van de eerste was waarin onder water werd gefilmd. Ook ik was als kind fan van de documentaires van oceanograaf en ontdekkingsreiziger Cousteau. Die fascinerende Fransman met zijn wollen muts op, mede-uitvinder van de aqualong (duikuitrusting). 

Na Allens afstuderen in de mariene biologie aan de universiteit van Stirling (Schotland), vervulde hij diverse duikbanen. Hij was zelf ook een pionier, net als zijn Franse held. Als cameraman maakte hij de opnamen voor de BBC-documentaires Blue Planet, Planet Earth en Frozen Planet. Een groot deel van zijn carrière werkte hij samen met Attenborough. Allen won als cameraman acht Emmy Awards en werd in 2024 benoemd tot OBE (Britse ridderorde) voor zijn verdiensten voor de omroepwereld en het bevorderen van milieubewustzijn. Ook ontving hij tweemaal de Britse Pool-medaille voor zijn verdiensten voor poolonderzoek. Een van mijn favoriete componisten van filmmuziek, Hans Zimmer, was de maker van de muziek van Planet Eath II (2016), Blue Planet II (2017) en Planet Earth III (2023). Ook een goede reden om deze documentaires te bekijken! 

Attenborough is de meest bereisde persoon op aarde, naar verluidt. Voor de documentaire ‘The Life of Birds’ reisde hij qua afstand maar liefst tienmaal de wereld rond (256.000 miles). De eerste uitzending vond plaats in oktober 1998. Hij is de enige persoon in televisieland die een BAFTA (prestigieuze Britse filmprijs) won voor programma's in zwart-wit, in kleur, HD en 3D. Een interessant kwartet. 

Er zijn mensen die hebben geprobeerd de CO2-voetafdruk (‘carbon footprint’) van Attenborough te berekenen maar er is nooit een officieel cijfer gepubliceerd. Het is ironisch dat Attenborough ons met zijn programma’s in de loop van de tijd heeft aangetoond hoe negatief het menselijk gedrag uitpakt voor de natuur. Hij is er het levende voorbeeld van! Die ironie ziet hijzelf ook in. Hij en zijn team waren overigens de eerste personen die publiekelijk over klimaatverandering begonnen. Het 80-meter hoge tribuut aan Attenborough op het strand van Morecambe Beach (VK) is van het Engelse collectief van zandkunstenaars 'Sand in Your Eye'; een goed gekozen naam. De tekening is gemaakt door het zand te harken. Bij vloed wordt de afbeelding weggevaagd en keert het strand terug naar zijn natuurlijke staat. Symbolisch, vind je niet?!

Attenborough was nooit zomaar een verteller. Hij wist ook jonge generaties bij het verhaal te betrekken. Natuureducatie nam een grote vlucht in de wijde wereld. Wat deze eeuweling uniek maakt, is zijn vermogen om de afstand tussen mens en natuur te verkleinen zonder te vervallen in simplificaties. Het leven op aarde is immers complex. Hij spreekt niet tot ons als strenge dominee maar als vriendelijke gids die ons uitnodigt om anders naar de wereld te kijken. Onder zijn invloed was natuurbehoud niet langer een abstractie maar werd het een gedeelde verantwoordelijkheid. Zijn werk heeft generaties wetenschappers, beleidsmakers en burgers geïnspireerd en zo bijgedragen aan een wereldwijd bewustzijn dat essentieel is voor initiatieven rond biodiversiteit en klimaat. En toch bleef hij, ondanks zijn monumentale status, een opmerkelijk bescheiden man. (Dat zou niet gelden voor de man buiten de camera’s...) Hij stelde zichzelf in zijn werk nooit centraal maar legde de nadruk altijd op het leven. 

Hem is de laatste jaren wel verweten dat zijn blik een typisch westerse wittemannenblik is. Zo kwam er onder andere felle kritiek op zijn uitspraken over overbevolking dat zich vooral in de ‘Global South’ voordoet. (Ruim 80% van de wereldbevolking woont daar.) 

Dat zou het grootste probleem zijn voor de achteruithollende aarde. “Either we limit our population growth, or the natural world will do it for us.” Naarmate de wereldbevolking toeneemt, neemt ook de koolstof toe en zo wordt de resterende wildernis snel uitgeput. Hem werd een bevooroordeelde westerse blik verweten. Hij zou te weinig kritisch zijn op de westerse life-style, volgens criticasters.

Honderd jaar oud zijn en nog tamelijk gezond van lijf en leden, is sowieso iets dat respect afdwingt. In het geval van Sir David Attenborough is zijn 100^ste verjaardag vooral een moment van reflectie op wat één stem heeft betekend voor de mensheid. Hij heeft ons niet alleen geleerd hoeveel moois er is om voor te  zorgen maar ook wat er op het spel staat. Moge de nalatenschap van deze omroeplegende wereldwijd blijven resoneren. 

♫ For He’s A Jolly Good Fellow, Which Nobody Can Deny!