Natte ogen

Mijn liefje en ik zijn terug op het Spaanse honk aan de Costa Blanca, met een vochtigheidsgraad van 98% en een klamme deken om ons heen. Er viel hier regen tijdens onze afwezigheid maar die was niet van enige importantie. Die bracht dus geen verkoeling. 

Wij waren tijdelijk in de autonome regio Aragón om daar de totale zonsverduistering met eigen ogen te aanschouwen. We reisden af naar het bejubelde dorp Albarracín. Op de Sierra de Albarracín, beter gezegd op de Masía de Monteagudo, zouden we het evenement op woensdagavond in persoon gaan beleven.

Op alle snelwegen naar onze eindbestemming kregen we adviezen over het beste gedrag op de wegen op het moment van de eclips. Ik heb zoveel mogelijk versies op de gevoelige plaat gelegd en die vind je in mijn Eclips-webalbum dat bij dit uitje hoort.

We reden eerder weg omdat we er rekening mee hielden dat we ter plekke nog het een en ander moesten organiseren voor het schouwspel. Dat viel erg mee. Aan de receptie van ons hotel ontvingen we een kaart met daarop een kruisje waar de gemeentebus geïnteresseerden zou ophalen (op tien minuten lopen van ons hotel). De rest was georganiseerd. We konden niet met eigen auto gaan omdat er nergens op de route mocht worden geparkeerd. De hulpdiensten moesten eventueel gemakkelijk ter plaatse kunnen komen. Die bus naar de door de gemeente verkozen locatie werden onze keuze.

Daarom hadden we ook nog tijd voor een rondleiding met gids langs alle bezienswaardigheden, een wandeling met ons tweeën rondom het kasteel van het middeleeuwse Albarracín en voor een wandeling door het dennenbomenbos van Rodeno, met eeuwenoude grotschilderingen die in 1892 bij toeval werden ontdekt. in de Sierra de Albarracín zijn de twee representatiefste prehistorische schilderstijlen van de gehele Middellandse Zeeboog vertegenwoordigd: de Levantijnse en de schematische stijl. 

De zon scheen overdadig gedurende de dag maar vanwege de droge lucht was het geen probleem om lekker actief te zijn. Dat is het probleem met de zomerse weeromstandigheden aan de kust van de Middellandse Zee: vanwege de hoge vochtigheidsgraad kom je niet uit vrije wil aan activiteiten in de openlucht toe. De Middellandse Zee is momenteel 33 graden, hoger dan gebruikelijk voor deze tijd van het jaar. Dat punt wordt elk jaar eerder bereikt en dat zie ik niet veranderen in de toekomst. In Albarracín lag de nachttemperatuur rond 16 à 17 graden Celsius dus we konden slapen met open ramen. Dat kan thuis niet, daar is de nacht 24 à 25 graden. Nog steeds tropisch. 

Op maandagavond barstte een flink onweer los. We keken ernaar vanaf ons balkon, met zicht op een groot deel van de citadel van Albarracín (bouw vanaf de 10^de eeuw); onder andere de typische Doña Blanca-toren. Ons hotel is het enige driesterrenhotel van het stadje. Goed maar niets bijzonders, eenvoudig maar heel goed gelegen, inclusief eigen parkeerplaats. Vooral de plek is goud waard! Voordat de donderwolken openbraken, hadden we zicht op een grote groep zwaluwen die zich vermaakten in de lucht, plus een kleine groep gieren die hoog boven de vesting cirkelden. De verrekijker maakte overuren. We zouden nog meer wolken gaan zien maar daarvan waren we ons op dat moment niet bewust. Gelukkig maar... 

We houden van Aragón. Van de uitgestrektheid, de natuur, de vele tradities (onder andere de culinaire), de down-to-earth mensen en de bijzonderheden van wereldklasse in deze streek, zoals de Levantijnse kunst die daar eeuwen geleden in grotten werd ontdekt. Dit is een picturale expressievorm die zich in de openlucht ontwikkelde, in rotsschuilplaatsen in de belangrijkste bergketens van het Middellandse Zeegebied van het Iberisch schiereiland. Van de uitlopers van de Sierra de Guara tot de Pyreneeën bij Huesca. 

In Aragón is deze vorm van rotskunst verspreid over de belangrijkste bergketens, hoewel de belangrijkste vondsten geconcentreerd zijn langs de rivier de Vero, nabij de Sierra de Guara in Huesca, in de regio Neder-Aragón in Zaragoza en Teruel; in het midden van de rivier de Martín, in de bovenloop van de Guadalope en in de Sierra de Albarracín, onze locatie. De kunstuitingen waren soms moeilijk te zien maar we vonden de wandeling zeer de moeite waard. Tot nu toe zijn 63 vindplaatsen met Levantijnse kunst in deze gebieden gedetecteerd

Maar we waren daar zoals gezegd vooral om de totale zonsverduistering tijdens zonsondergang te zien, inclusief de ring van diamanten en de corona (zonnekroon). Daarvoor reden we bijna 1.000km in totaal. Op de avond van het verschijnsel werden we op het aangekondigde tijdstip met openbaar vervoer naar de uitgestrekte vlakte vervoerd van waaruit we de eclips zouden gaan zien.

We namen in Bus 1 plaats op de achterste rij van het voertuig, de laatste twee plekken waren voor ons. Er ging een typisch Spaans gedoetje aan vooraf. Alhoewel wij wachtenden al min of meer een rij vormden, moest er toch een soort toegang met dranghekken en een Eclips-lint worden neergezet die ons naar de busdeur voerde. Alles begeleid door iemand van de Policía Local. Ik zag het gelaten aan. Ik denk dat er uiteindelijk wellicht circa 500 passagiers werden vervoerd naar het observatiepunt, dus massaal was het niet.

Op Monteagudo was genoeg ruimte voor iedereen om een geschikte kijkplek te vinden. Mijn liefje zat op een picknick-klapstoel, zelf had ik bedacht dat ik op de grond zou gaan zitten. Dat bleek geen goed plan, de ondergrond was prikkelig, met kleine stenen. We keken pal richting het westen, net als anderen om ons heen. Slechts één wolk hing in de lucht. Wij waren er klaar voor!

Met opzet had ik mijn camera met telelens in het hotel gelaten. Om de sensor van het apparaat niet te ruïneren, moest er een solarfilter op die ik niet had aangeschaft noch vervaardigd (met karton en speciale folie). Het ging mij om kijken door de eclipsbril, niet door de cameralens. Dat zou teveel afleiden. Achteraf bleek dat 500 mensen in Spanje oogschade opliepen omdat ze zonder bescherming naar de zonsverduistering keken. De zon functioneert als een laser dus dan weet je het wel. De sufferds! 

Een Fransman schuin achter ons besloot anders dan ik. Hij was twee uur bezig om zijn grote Canon met filter op de juiste manier op een driepoot te plaatsen. Hij had daarnaast ook nog kartonnen uitknipsels bij zich die in een bepaalde hoek moesten worden geplaatst. Het zag er indrukwekkend (maar niet professioneel) uit. Ook had hij een verrekijker en een telefoon met zelfgemaakte filters. Het kon niet op! Zijn echtgenote vermaakte zichzelf twee uur lang onder een parasol met haar mobieltje. Op enig moment leek hij er klaar voor te zijn. Helaas. Uiteindelijk keek hij op het ‘Uur U’ alleen door een gewone zonnebril -zonder filter- naar het evenement. Zijn wegwerpgebaar landde op mijn netvlies. Ja, iedereen raakte die avond in meer of mindere mate teleurgesteld.  

Toen de zonsverduistering begon, klapten en joelden mensen om ons heen. Met de eclipsbrillen op was het proces van verduisteren goed te zien. De maan hapte als een pacman stukjes uit de zon. Totdat er niets meer was te zien. O,o, problema... Jawel, de wolk die daar al hing sinds onze aankomst, had zich in het spel gemengd. Foute boel. 

Begrijp mij niet verkeerd: als professioneel wolkenstaarder en officieel lid van de Cloud Appreciation Society ben ik dolgelukkig als er iets wolkerigs is te zien aan het firmament. Maar niet nu, please?!

Toch wel. Een deel van het spektakel speelde zich af achter die ene, weerbarstige laaghangende wolk. Mijn liefje en ik keken elkaar aan. Nee, toch?! We boekten het hotel ruim een jaar van te voren, we kochten de brillen ruim een jaar van te voren, we schreven het hotelmanagement aan ruim een jaar van te voren. Voor niets? Totdat de maan zich minuten later weer zichtbaar voor de zon bewoog, het daglicht dimde en daar verscheen ineens de diamanten ring voor onze neuzen. De beide hemellichamen waren groot, zó groot! En zo 'dichtbij' had ik ze nog nooit waargenomen. Ze leken beide bijna op de aarde te rusten... Fantastisch. Bij ons was er sprake van 100% verduistering. 

Ik kreeg natte ogen toen ik langzaam de corona voor driekwart tevoorschijn zag komen. In de rechter bovenhoek hing een restje wolk. In mijn enthousiaste riep ik naar mijn liefje, die naast mij stond “bril af, bril. Nu!”. (Zij had haar eclipsbril nog op, ikzelf niet meer.) 

Nog nooit heb ik zo’n mooi beeld gezien aan de hemel. Het was werkelijk prachtig! Dat kan ik niet goed omschrijven. Het licht was in werkelijkheid veel feller dan op deze  foto en de diamanten ring fonkelde veel meer. Ook de corona was onvergetelijk verlicht en fraai... De natuur valt niet te verslaan, zeker niet in journalistieke betekenis! Er werd wederom geklapt en gejoeld door mijn collega's en deze keer deed ik mee, vol overtuiging.

Op de terugreis waren we de laatste passagiers in Bus 2. (Er zouden nog minstens vier volle bussen volgen.) Degenen die niet op een bus wilden wachten, liepen langs de weg terug naar het centrum. Mijn liefje kreeg de zitplaats aangeboden van een aardige jonge Spanjaard, ik zette mij -na toestemming van de chauffeur- in het trapgat. Op mijn eigen gat. Samen uit, samen thuis. We kijken positief terug op deze ervaring. 

Op weg naar de Lobetanos

De datum nadert met rasse schreden, de spanning stijgt in Huize Barefoot. Ik blogde er eerder over: mijn liefje en ik gaan de totale zonsverduistering in de autonome regio Aragón meemaken. Net als, naar verluidt, vier miljoen andere astrotoeristen. Op 12 augustus aanstaande bedekt de maan gedurende enkele minuten de zonneschijf volledig, waardoor het landschap verandert: het licht dimt, de temperatuur daalt, de vogels stoppen met fluiten. Terwijl sterren en planeten zichtbaar worden, wordt de normaal onzichtbare zonnecorona in al zijn pracht onthuld. Ik verheug mij erop! 

Vorige week werden nog onweersbuien in het gebied gemeld, specifiek voor die dag. Die voorspelling lijkt te zijn verdwenen. Afgelopen week was het noodweer in het binnenland van Aragón: wind van 80 à 90km per uur, regen tot wel 40 liter per vierkante meter en hier en daar zelfs hagelstenen. Tot op heden werden er in dat gebied geen bosbranden gemeld. Ook die zouden -letterlijk- roet in het eten kunnen gooien. Na de regenval is dat risico afgenomen. Op de dag zelf wordt het zonnig en heet (rond 35 graden Celsius), volgens de recentste voorspelling. 

Wij vertrekken binnenkort naar Albarracín, een klein roze middeleeuws stadje op bijna 1.200m hoogte, dat op de UNESCO-werelderfgoedlijst staat. Het behoort tot de mooiste plekken van Spanje en daarom bezochten we het eerder. Er wordt zelfs gemeend dat het een van de mooiste middeleeuwse plekken op aarde is. Nu hebben we maar één doel: de zeldzame zonsverduistering bij ondergaande zon zien. Op dit verschijnsel moesten bewoners van Spanje meer dan 100 jaar wachten. De volgende eclips gaan we niet meemaken; dat is ook goed om te beseffen. Dit stadje zelf ligt op een unieke locatie, verscholen tussen de bergen aan de voet van de kloof van de rivier de Guadalaviar, hetgeen het tot de perfecte achtergrond voor deze ervaring maakt.

Het stadje Albarracín zelf is geen goede plek om de eclips met eigen ogen te zien. Het wordt omringd door heuvels met oude vestingen. Daar wij alles van deze eclips willen zien, inclusief corona, moeten we naar elders. Dus het oog viel op de omliggende hoogvlakte, de Sierra de Albarracín (1.600m hoogte). Deze Sierra beschikt over een zogenaamde 'Starlight Reserve'-certificering dankzij de hoogte, het gebrek aan lichtvervuiling en de overzichtelijke hemel. Dit biedt een goede kans op een geslaagde ervaring onder een van de meest spectaculaire sterrenhemels van het land. Op 12 augustus is ook de jaarlijkse meteorenregen van de Perseïden te zien. Dat kan weleens de perfecte afsluiting van de avond worden. 

Voor deze bijzondere gelegenheid ontwierp de Spaanse overheid een speciale postzegel (€4 per velletje van één zegel). Er is slechts een oplage van 65.000 gedrukt, niet groot genoeg. Ik whatsappte met postbode Carlos om te vragen of ze verkrijgbaar waren. Hij meldde dat er op het lokale Correos-kantoor niets meer te krijgen is.

De manager van ons hotel hield zich aan zijn woord. Hij antwoordde op een eerdere mail van onze kant dat ze kort voor het evenement hun gasten zouden informeren over de activiteiten die plaatselijk worden georganiseerd.

De hoteldirectie kwam inderdaad met een uitgebreid en mooi verzorgd document (zwarte achtergrond met hier een daar een gouden randje, net als het moment van de kroon) waarin enkele aanbevelingen staan voor locaties in de Sierra de Albarracín en daarbuiten waar we optimaal van de zonsverduistering kunnen gaan genieten. Wij, hun klanten, moesten alleen nog een optie kiezen. Ik zette het een en ander schematisch op papier voor onszelluf, ouwe sokken. We bekeken de kaart, lazen de beschrijvingen, bespraken de opties. Uiteindelijk werd de keuze voor ons gemaakt.

Albaraccín heeft een eigen website waarop afgelopen woensdag een uiterst informatief artikel stond dat mijn liefje ontdekte. Daarin was te lezen dat de lokale wegen naar de hoogvlakte (Sierra) zijn afgesloten en dat men vanaf 17:30 uur met grote en kleine bussen naar een goed gelegen observatiepunt gaat rijden. In de strook land waar dit fenomeen in Spanje is te zien, liggen 360 van die ‘veilige’ observatiepunten. Bussen rijden af en aan tot een half uur voordat de eclips begint. Boeken is niet nodig, gewoon op tijd bij het busstation staan, voldoet. (Dat station ligt op korte afstand van ons hotel.)

Onze hotelreceptie zal op 12 augustus vanaf 19:00 uur onbemand zijn. Dan is het hotelpersoneel onderweg naar hun eigen piekervaring. Het restaurant is ’s avonds eveneens gesloten. Je zult begrijpen dat we niet in een internationaal hotel verblijven. Het is een klein hotel (40 kamers) dat al vier generaties wordt gerund door een Spaanse familie.

Het hotel stelt gasten voor een ​​rugzak mee te nemen: met zaklamp, water, eten, volledig opgeladen telefoons, picknickstoel of -kleed voor extra comfort en een plastic zak voor het afval. Men is zuinig op de eigen natuurgebieden! We volgen dit advies braaf op. Er gaat sowieso ook een truitje mee voor als het wereldlicht tijdelijk dimt. Tevens nemen we twee piccolos (cava) mee om samen te toosten op wat we -hopelijk- gaan zien. Gecertificeerde eclipsbrillen worden door het hotel verstrekt. Al een jaar geleden kocht ik twee geschikte exemplaren. Op dit moment is er geen bril meer te krijgen in Europa. Jawel, er is sprake van een zekere vorm van gekte in dit deel van de wereld. 

Arcos de las Salinas, een dorp van 80 inwoners in buurprovincie Teruel (ook Aragón), wordt op 12 augustus het middelpunt van de wereldwijde belangstelling. Daar is een hotel, geen restaurant maar wel veel parkeerplekken. Vanuit het naburige observatorium zendt men de totale zonsverduistering live uit naar de rest van de wereld. Ik zal naar je zwaaien! 

De cartoon van Jip van den Toorn maakte mij aan het lachen. Ik realiseerde mij wat een ophef er over deze zonsverduistering ontstond! Wij doen er tot op zekere hoogte aan mee. Het klopt echter niet wat ze schetst. Het zal op het ‘moment suprême’ niet pikzwart zijn. Zelf kijk ik juist uit naar het beeld van de corona, de gouden kroon van de zon rondom de maan. Voor echte eclipsjagers is deze verduistering zeker niet zomaar een natuurverschijnsel maar een belevenis waarvoor ze met alle plezier een complete vakantie plannen. In het Spaans heet het dat 'la luna tapa el sol', de maan zet een dekseltje op de zon. Zo poëtisch, die Spanjaarden... De Spaanse krant El País had een toepasselijke foto met de zon en een tapasschoteltje op de voorpagina staan. De hele zondagkrant staat vandaag vol met verhalen over de eclips! 

De speciale eclipsvluchten uit België waren bijvoorbeeld al snel volgeboekt. Er zullen ook cruiseschepen rondvaren bij Coruña en op de Middellandse Zee om dit astro-evenement vanaf het water te zien. Ik denk dat onze Deense vrienden Jan & Bente de eclips aan boord van zo'n schip gaan meemaken. De volgende totale zonsverduistering zal plaatsvinden in 2081. 

Wij gaan getuigen zijn van de ontmoeting tussen de maan en de zon boven de geliefden van Teruel, ‘Los Amantes’ -een 13^de eeuws liefdesverhaal in marmer gegoten- en de rijke geschiedenis en cultuur van Albarracín en omgeving, een streek vol heksenlegendes. Misschien zien we ze zelfs vliegen op hun bezemsteel?! Lokalo’s noemen zichzelf ‘Lobetanos’ (‘lobo’ is wolf in het Spaans) een verwijzing naar de oude Iberiërs, een pre-Romeinse bevolkingsgroep, die ooit vanuit deze bergen naar de maan keken, te midden van huilende wolven.

Dwangneurose

In mijn straat klinken de vertrouwde geluiden van een hete augustusdag aan de Spaanse Costa: cicaden die met hun trommelorganen het alom bekende geluid maken, jengelende peuters die de hitte zat zijn, opgewonden kids in het zwembad van hun grootouders, een reclamevliegtuigje boven zee en zoemende airco’s. Dat went allemaal. 

Hoogzomers is het hier voor bewoners doorgaans lastig een parkeerplek in eigen straat te vinden. Nu vinden mijn liefje en ik dat niet zo erg voor het eigen transportmiddel. Die tamelijk luchtige houding is niet van toepassing op de meerderheid van de mannelijke buren. Ze halen de vreemdste fratsen uit om hun auto tóch voor de deur te krijgen; soms tot in het absurde. Buurman Juan doet het, net als buurman en vriend Guillermo. Onze voormalige Deense buurman en vriend Jan deed het en nieuwe buurman Vladimir valt ook in deze categorie. 

Nu ik erover nadenk: er is één Spaanse vrouw die het eveneens doet: buurvrouw Isabel. Van haar vind ik het kwalijker omdat zij een vergunning heeft voor parkeren op eigen patio, inclusief op- en afrit waar niemand mag staan; dat is al een plek minder. (Als je dat toch doet, riskeer je een boete van maximaal €200.) Vaak parkeert ze haar vehikel langs de toch al volle straat. Ik vind daar zeker wat van...

Er bestaat een ongeschreven regel waarover nooit is gestemd, die nergens in de Spaanse Wegenverkeerswet voorkomt maar die in talloze woonstraten met religieuze overtuiging wordt nageleefd: de eigen auto moet vóór de eigen voordeur staan. Niet om de hoek, niet elders in de eigen straat; nee, exact op de plek die men in gedachten als persoonlijk eigendom annexeert: voor de poort.

Zodra een bestuurder vertrekt, begint de operatie. Mijn liefje liep laatst naar vriendin Liselotte toen ze getuige was van een fanatiek staaltje 'car shuffle'. Het Geitje zat op zijn terras te typen toen hij zag dat er een vreemde auto voor zijn deur vertrok. Hij wist niet hoe gauw hij zijn autosleutels moest pakken en in actie moest komen. Zijn auto stond aan het einde van de verlengde straat. Hij haastte zich naar zijn coche, stapte in en reed in zijn haast om voor de eigen deur te komen bijna fietsende buurman Jésus van de sokken. Het gaat ver, deze neurose... 

Het zijn vaak mannen die zich aan deze rituele stoelendans overgeven. Zij spreken over “mijn plekje” terwijl dat plekje juridisch evenveel van hen is als het bankje in het park of het grasveld bij de kinderspeelplaats. De parkeerplaats langs de openbare weg wordt mentaal omgebouwd tot privébezit. Wie er staat, heeft een geluksgevoel. Wie elders moet parkeren, voelt zich beroofd van iets waarop hij geen recht heeft (en in Spanje ook nooit zal krijgen).

De redeneringen waarmee dit gedrag wordt verdedigd, zijn zowel saai als ongeloofwaardig. “Dan kan ik de auto beter in de gaten houden.” Alsof een voertuig op afstand ineens ten prooi valt aan een internationale dievenbende. Of: “Dat is gewoon handig”. Natuurlijk is het handig! Zeker na het boodschappen doen, dat weet ik echt wel. Net zoals het handig zou zijn als een supermarkt parkeerplaatsen reserveert voor vaste klanten. Maar ja, gemak is in dit soort gevallen geen argument. 

De heilige parkeerplaats pal voor de deur lijkt voor veel mannen niet zomaar een stukje asfalt maar een strategisch veroverd land(je). Dit diepgewortelde verlangen komt waarschijnlijk voort uit een mix van oerinstinct, luiheid en een milde (of sterke) bezitsdrang. Er wordt ook weleens gerefereerd aan het zogenaamde ‘huisvadersyndroom’: geen man wil drie straten lopen met twee kratten bier. Nu zijn de mannen die ik beschrijf in deze blog geen van allen huisvaders en boodschappen doen laten ze bij voorkeur aan hun wederhelft over. 

Het merkwaardige is dat de inspanning vaak groter is dan de opbrengst. De buitenschoenen moeten aan, de autosleutel worden gepakt, men moet de poort uit, er wordt een stukje gewandeld; soms zelfs gehold, dat heb ik ooit echt iemand zien doen. Vervolgens moet er worden gebeden dat het plekje er nog is als je je noodzakelijke rondje hebt gereden (door eenrichtingsstraten). Er zijn brutalen die tijdelijk een groot voorwerp plaatsen op de opengevallen plek voor de deur. Daar tijdelijk een familielid stallen als officieuze parkeerwachter, gebeurt ook. Stressvol, toch?! Niets is de asfaltjager te dol... of beter gezegd: de asfaltjager is nogal een dolle. Tja. 

De CO₂-uitstoot van zo’n mini-expeditie zal de planeet niet doen kantelen maar dubieus gedrag is het wel. Het is de efficiëntie van iemand die de lift neemt op de tweede verdieping om daarna de flat te verlaten en naar de sportschool te rijden. 

Het kan niet anders dan dat de auto voor sommige mannen een verlengstuk van zichzelf is. Dat dat parkeergedrag bij hen in de genen zit als gewezen jager-verzamelaar. Dat ze dit gedrag vertonen uit een soort territoriumdrift. Zoals een kater zijn erf markeert of een hond ‘zijn’ boom, zo markeert de automobilist zijn stukje stoeprand. 

Deze heilige koe, hun ‘gevelglimmer’ moet bij voorkeur zichtbaar zijn vanuit de woonkamer. Wellicht dat er personen zijn die na het avondeten tevreden uit het voorraam kijken en constateren: hij staat er nog. Het bezit is pas compleet wanneer het binnen hun gezichtsveld ligt. 

Het is ironisch dat dezelfde mannen zich vaak ergeren aan mensen die “niet kunnen rijden”. Zij mopperen over medeweggebruikers, op verkeersdrukte, op parkeerproblemen en klimaatmaatregelen maar starten de motor van hun eigen bolide zonder blikken of blozen om te parkeren op een plek die tien meter dichter bij de voordeur ligt. Tja. 

Natuurlijk, niet iedere man maakt zich hieraan schuldig maar de parkeerplaats vóór de deur kreeg in menig mannenleven een bijna mythische status. Die vertegenwoordigt controle, overzicht en de geruststellende illusie dat een stukje openbare ruimte toch een beetje van hem is.

Dat mijn ECO Slide Out fietscaravan van Zwitserse makelij momenteel niet in de straat past, vind ik wel een deceptie. Nog even geduld... Dan is de straat weer van ons.

 

Donderbroek

Oeps... wat gênant! En wat ongemanierd bovendien! Een scheet is een van de ongemakkelijkste en meest afgekeurde geluiden die het menselijk lichaam produceert. Daarop rust een taboe. Dat geldt zowel in de privésfeer als, eigenlijk nóg erger, in het openbaar. De dader laat zich gemakkelijk raden vanwege de rode kop. Niet van inspanning maar van schaamte. Ik denk dat Homer Simpson, met zijn luidruchtige aanwezigheid op de bank en in de fabriek, een van de weinigen is die daaraan lak heeft. Zelfs Pulitzer-prijswinnaars doen het kennelijk! Ik herinner mij dat een ballorig klasgenootje op de lage school een keer een scheetkussen meebracht waarmee je het geluid kunt simuleren. We lagen dubbel in de klas. Wat je noemt onderbroekenlol. In het Engels heet dit een ‘whoopee cushion’, dat klinkt grappiger en beschaafder, wat mij betreft... Maar we moeten af van dit taboe.  

Er kwam recent een artikel voorbij in de Spaanse krant ‘La Verdad’ over dit verschijnsel. Een bloedserieus artikel, welteverstaan. Met wetenschappelijk onderbouwde uitspraken en een geïnterviewde Spaanse expert. Het was in eerste instantie goed voor mijn taalvaardigheid want ik wist nog niet dat een scheet in het Spaans ‘un pedo’ is. ‘Een scheet laten’ is ‘tirarse un pedo’. Geen idee of ik de uitdrukking ooit in een Spaanstalige conversatie zal gebruiken dus ik vermoed dat het woord zal worden opgeborgen in het inmiddels overvolle lEraatje van zinloze trivia. Nettere synoniemen zijn ‘flatulencia’ en ‘ventosidad’ (van ‘viento’ wind, winderigheid).

Iets eerder las ik een artikel over het woord ‘schaamlip’. Nee, niks schaamte! Onze labia zijn geen lichaamsdelen waarvoor we ons moeten schamen. Mannen hebben toch ook geen schaamballen?! De Nederlandse kunstenares Esther van der Valk startte met collega-Dolle Mina’s een actie om dat vrouwonvriendelijke woord voortaan in de ban te doen en een beter alternatief in de Van Dale te krijgen: vulvalip. Ik heb nog geen petitie voorbij zien komen maar dit woord bevalt mij veel beter. 

Van der Valk is overigens niet de eerste. In de jaren '80 van de vorige eeuw kwamen feministen in universitaire kring, in samenwerking met de stichting Schaamteloos, met een actie om het woord te vervangen door ‘pretlip’.  Maaike Meijer, feministisch literatuurwetenschapper uit Amsterdam en emeritus hoogleraar Genderstudies, pleitte laatst nog voor dit alternatief. 

De Belgische seksuologe Goedele Liekens deed tien jaar geleden een poging met ‘trotslip’. Dit vind ik zelf een minder goed gekozen alternatief. Schaamte is het andere uiterste maar waarom zou je trots zijn op een lichaamsdeel? 

De illustratie bij deze alinea is een schilderij van de wereldberoemde Amerikaanse kunstenares Georgia O’Keeffe. Zelf bleef ze volhouden dat het geen vulva was maar een bloemschildering. Ze maakte er tenminste 200. Ze haatte de seksualisering van haar werk. Ik beperk mij ertoe te verklaren dat bloemharten op heel veel meer kunnen lijken... 

Maar goed, scheten dus. Komkommertijd-onderwerp Numéro Uno!

Een scheet die knettert, valt vanzelfsprekend meer op dan een zachte wind. Deze harde scheten bestaan grotendeels uit doorgeslikte, geurloze lucht en ruiken daarom meestal minder sterk. Het geknetter hangt af van de natuurkundige en anatomische factoren rond je anale sluitspier. Het is vergelijkbaar met hoe een trompet werkt: lucht verlaat onder druk een nauwe opening en brengt omringend weefsel in trilling. Dat is het geluid dat je dan (soms maar niet altijd) hoort. Je sfincter (anale sluitspier) fungeert als een ventiel. Als je sluitspier strak is aangespannen of dichtgedrukt, is de opening klein. Wanneer het gas daar met kracht doorheen wordt geperst, gaat het weefsel trillen. Dat veroorzaakt dat typisch harde geluid uit de onderste regionen. Bij een heel ontspannen sluitspier kan de lucht er in alle rust geluidloos langsstromen. 

Het is goed om te weten dat winderigheid een gezonde en noodzakelijke lichaamsfunctie is: het afvoeren van gas is een van de duidelijkste tekenen dat het spijsverteringsstelsel en andere organen, goed functioneren. Sterker nog, experts zeggen dat het goed is om tussen de 12 en 25 scheten per dag te laten.  Verschillende wetenschappelijke studies bevestigen dit.

Een onderzoek van de Australische Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation (CSIRO) heeft aangetoond dat mensen die minder dan twaalf keer per dag een scheet laten, een verstoord darmpatroon hebben. Deze barrière moet worden overwonnen, mensen!  

“Een scheet laten, wijst erop dat je een grote diversiteit aan gezonde bacteriën in je dikke darm hebt, en dat is heel gezond voor ons zenuwstelsel, immuunsysteem en endocriene systeem, voor de stofwisseling en energievoorziening, en zelfs voor de bestrijding van depressie en het verbeteren van de slaap”, aldus de Spaanse fysiotherapeut, voedseldeskundige, immunoloog en wetenschapscommunicator Xevi Verdaguer. Hij kan het weten. Hij doceert aan een Spaanse universiteit en heeft klinieken in Barcelona, ​​Madrid en Olot.

Deze specialist legt uit dat als de darmflora -de levende micro-organismen of bacteriën in de darmen en het spijsverteringskanaal- gezond is, vezels fermenteren door de werking van deze gunstige micro-organismen, waardoor zeer gezonde stoffen ontstaan. Dit zijn kortketenige vetzuurgassen zoals butyraat, acetaat en lactaat, die verantwoordelijk zijn voor de regulering van de energiehuishouding in ons lichaam. 

Daarom is het belangrijk om vezelrijk te eten. Voedingsmiddelen die je kunnen helpen je vezelinname te verhogen, zijn appels, bessen, peulvruchten, spruitjes, broccoli. Hoe meer vezels je eet, hoe meer kortketenige vetzuren en gas je produceert. Beide komen in de dikke darm terecht als je voldoende vezels eet. In ieder geval genoeg om tussen de 12 en 25 scheten per dag te laten. 

Heb je ooit gedacht dat stank een teken is dat je van binnen 'rot' bent? De geur van winderigheid hangt direct samen met je dieet en de bacteriën die in je darmen leven. Als ze stinken  als een stinkbom of een rot ei wijst dat erop dat iemand meer proteolytische bacteriën heeft, de bacteriën die dierlijke eiwitten fermenteren.

Het euvel dat aan een stinkscheet ten gronde ligt is, in extreme gevallen, schadelijk voor het lichaam en veroorzaakt een toename aan waterstofsulfide, hetgeen de onaangename geur veroorzaakt. “Als het altijd stinkt, vermoed ik dat er iets mis is”, legt Verdaguer verder uit. Want deze stank kan verband houden met de chronische aandoening fibromyalgie (wekedelenreuma), prikkelbaredarmsyndroom (spastische darm), vermoeidheid of depressie. “Wanneer de darmbacteriën uit balans zijn, raakt ook het type gas dat ze produceren uit balans.”

Aan de andere kant zijn er bacteriën die zich voeden met vezels of resistent zetmeel. Wanneer deze koolhydraten fermenteren, ontstaan ​​gassen zoals waterstof, methaan (van de koe) of CO2, die sneller vrijkomen en niet stinken. Vergeet dus niet om vezelrijk te eten en dit te combineren met lichaamsbeweging, aangezien dit de productie van geurloze gassen bevordert en daardoor grotere gezondheidsvoordelen biedt.

Verdaguer, die ook psychoneuroimmunoloog is -een discipline die de interactie tussen mentale processen, het zenuwstelsel, het immuunsysteem en het endocriene systeem bestudeert- onthult dat minder dan een dozijn scheten per dag zorgwekkend kan zijn, omdat het erop kan wijzen dat er iets mis is. “Je kunt een gebrek aan energie hebben, menstruatie- of spijsverteringsproblemen, angstgevoelens of slaapproblemen”. Hij moedigt mensen dan ook aan om het taboe te doorbreken: “We moeten scheten laten!”

Binnen de wereld van scatologische anekdotes over het menselijk lichaam is het ook belangrijk om te weten hoe je ontlasting eruitziet en wat dat aangeeft. Darmpassage is een ander, fundamenteel aspect van een gezonde spijsvertering. Het is normaal om je één of twee keer per dag te ontlasten. Minder dan één keer per twee of drie dagen ontlasten wordt beschouwd als constipatie en een teken dat er iets mis is in de darmen. Te dunne ontlasting is eveneens een probleem. 

Om de ontlasting te analyseren, bestaat er de zogenaamde Bristol Stool Scale, die het resultaat van de stoelgang classificeert op basis van vorm en grootte. 

Er zijn zeven typen, variërend van het hardst –een klein, gefragmenteerd bolletje, als een bitterbal die varieert in grootte– tot het zachtst (brijachtig); beide worden dus niet goed bevonden. Het eerste duidt op constipatie en het laatste op diarree. Idealiter zou je ontlasting langwerpig moeten zijn en gemakkelijk, met minimale inspanning, moeten worden uitgescheiden. Kijk eens wat vaker om, zou ik zeggen. 

Kortom: met het doorbreken van dit taboe zijn we gezond bezig. Winderigheid is een dagelijks mechanisch en biologisch proces dat aantoont dat de darmen hun functie vervullen en voedsel goed verwerken, zolang het geen pijn of ongemak veroorzaakt.

Sinds dit artikel staan we heel anders tegenover dit verschijnsel in Huize Barefoot... En ik heb er een dagtaak bij: tellen!

40 jaar op eigen benen

Vandaag wordt in mijn woonplaats aan de Costa Blanca het 40-jarig bestaan als zelfstandige gemeente gevierd. Een tentoonstelling in de open lucht belicht de 50 jaar van gezamenlijke inspanningen (1936-1986) die hebben geleid tot de oprichting van Pilar de la Horadada als onafhankelijke gemeente. Het huidige gemeentebestuur opende op 17 juli de tentoonstelling ‘Pilar de la Horadada. Een halve eeuw strijd om een ​​gemeente te worden’, een tentoonstelling die het publiek uitnodigt kennis te nemen van een van de significantste episodes in de lokale geschiedenis.  

Mijn liefje en ik bezochten de tentoonstelling recent en leerden interessante nieuwe dingen over de geschiedenis van ons stadje. Aan de hand van een selectie afbeeldingen belicht de tentoonstelling de collectieve inspanning die dit historische proces in gang zette en tot een goed einde bracht. Ik zie het als een ode aan de gemeenschap van weleer. De tentoonstelling is te bezichtigen tot en met 17 september van dit jaar. Aanrader!

Maar eerst, om meer te weten over de verre geschiedenis van Pilar de la Horadada en haar bewoners, moeten we teruggaan naar de Romeinse tijd. Uit archeologische vondsten blijkt dat deze hoek van de Middellandse Zee veel eerder werd bewoond door de Iberiërs. Dat was een verzameling volkeren die tijdens de ijzertijd (vanaf ongeveer de 6e eeuw voor onze jaartelling) het oostelijke en zuidelijke deel van het Iberisch Schiereiland bewoonden. 

Pilar de la Horadada, door de Romeinen Thiar genoemd, was een enclave aan de ‘Via Augusta’ tussen de steden Ilici (Elche) en Carthago Nova (Cartagena). Reizigers op deze route gebruikten de plek als rustoord om op krachten te komen tijdens hun lange reis langs de Middellandse Zeekust, op weg naar Rome. De overblijfselen van scheepswrakken voor de kust van Pilar getuigen van de maritieme handel in Romeinse tijd.

Door de eeuwen heen, en vanwege de strategische ligging, kreeg Pilar de la Horadada verschillende piratenovervallen te verduren. Dit leidde tot de bouw van uitkijktorens om naderende schepen te spotten. Een prominent voorbeeld hiervan is ‘Torre Horadada’, genoemd naar de poorten die de verdiepingen in de torenstructuur met elkaar verbonden en die dienden als rudimentair communicatiesysteem tussen de wachters. Deze toren werd in 1591 gebouwd, in opdracht van koning Filips II. Ik kijk elke dag naar het gebouw in de verte als ik in zee zwem. Later gaf deze toren zijn naam aan het zomerresort dat nu Torre de la Horadada heet, een deelgemeente van Pilar de la Horadada. 

Met de verdrijving van de moslims (1492) onder leiding van katholieke vorsten werd Pilar de la Horadada een grensgebied tussen de koninkrijken Castilië en Aragón. Net als in andere delen van het huidige Spanje begon toen een van de meest glorieuze periodes uit de Spaanse geschiedenis. 

Net als in de rest van Spanje liet de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939) zijn sporen na in het sociale landschap van Pilar de la Horadada, destijds Republikeins grondgebied. Het was een vergeten hoek die onder jurisdictie van de stadsraad van Orihuela viel als onderdeel van een groter gemeentelijk gebied dat men het gewest ‘Vega Baja’ noemde; daarvan is Orihuela de hoofdstad. Het dorp was gelegen op 36 kilometer afstand van politici die weigerden te luisteren naar de stemmen uit Pilar. De inwoners werden aan hun lot overgelaten, zonder enige sociale of economische steun. Een Spaanse oudere dame die wij ontmoetten bij de tentoonstelling verwoordde het gevoel van toen goed: ‘voor Orihuela waren wij maar een straatje’. Tja. De arrogantie van de macht...

De eerste tekenen van de strijd voor segregatie waren al in 1936 zichtbaar. Een toenmalige ‘alcalde pedaneo’ José Albaladejo Moya ondernam de eerste  afscheidingsactie. Hij stond aan het hoofd van een lokale entiteit die niet de hele gemeente van Pilar vertegenwoordigde. Door de Burgeroorlog liep zijn actie op niets uit maar zijn portret figureert wel op foto 1 van deze tentoonstelling.

Wat later werd een verzoekschrift ingediend bij de stadsraad van Orihuela dat was ondertekend door de toenmalige burgemeester van Pilar: Ginés de Gea Sánchez. Hij was wèl de vertegenwoordiger van alle inwoners. Het was het begin van een strijd die pas vijf decennia later door provinciale en regionale autoriteiten zou worden beslecht.

Zo begon dus een lange strijd voor onafhankelijkheid van Pilar de la Horadada. De inwoners, zich bewust van hun economisch potentieel -eerst in de landbouw en later in binnenlands toerisme- waren het beu om exorbitante belastingen te betalen aan Orihuela en daarvoor niets terug te krijgen. De infrastructuur was destijds minimaal, zo niet praktisch onbestaand: er was geen riolering, geen straatverlichting, en waren geen andere basisvoorzieningen. Bovendien was de communicatie met Orihuela vrijwel onmogelijk, wat het contact tussen burgers en het stadhuis stremde en de economische ontwikkeling afremde.

In 1957 werd wederom een verzoekschrift voor gemeentelijke onafhankelijkheid ingediend bij de raad van Orihuela. Op dat verzoekschrift kwam pas in 1963 een reactie toen de stadsraad weigerde de authenticiteit van de handtekeningen van de Pilareense burgers te erkennen. Orihuela eiste dat elke ondertekenaar persoonlijk op het stadhuis zou verschijnen om zijn of haar handtekening te laten verifiëren en certificeren; een vrijwel onmogelijke voorwaarde. Orihuela traineerde de voortgang al jarenlang en op deze manier wederom.

Tijdens bijeenkomsten presenteerden de commissies van Pilar aan Orihuela hun territoriale voorstellen voor de afscheiding. Omdat het onmogelijk bleek om tot een akkoord te komen tussen beide partijen, besloot een ministerie van regio Valencia een voorstel te doen. Dit werd op 25 juli 1985 aan de Raad van State (adviesorgaan van de Valenciaanse regering) voorgelegd maar door de toenmalige regering verworpen.

Het was deze beslissing die leidde tot een grote volksopstand die culmineerde in een algemene staking op 25 maart 1986, het in brand steken van gemeentelijke eigendommen, herhaalde blokkades van nationale snelweg N332 en andere demonstraties. Van al deze eisen van de bevolking was het dichtmetselen van het lokale gemeentehuis wellicht de meest symbolische, de actie die de grootste opschudding veroorzaakte. Het lijkt mij bijna onmogelijk om jezelluf te herkennen op deze foto. De inwoners van Pilar verzochten de politieagenten die de demonstraties in goede banen moesten leiden om geen uniformen te dragen met het wapen van Orihuela erop.

Met als doel de volksopstanden te onderdrukken, beloofde de stadsraad van Orihuela op 3 april 1986 750 miljoen peseta's (omgerekend 4,5 miljoen euro) te investeren in de riolering- en drinkwaterinfrastructuur. Dit besluit viel niet in goede aarde bij de vrouwengroep van Pilar de la Horadada. Die besloot daarop te gaan samenspannen met de marktkooplui van de vrijdagmarkt (die we hedentendage nog steeds hebben). De vrouwen overtuigden hen om de gemeentelijke belasting niet meer te betalen uit protest tegen de maatregelen die door Orihuela waren bedoeld om de wil van de inwoners van Pilar te breken.

De demonstraties werden ongekend fel toen de politie op 5 april 1986 traangas tegen de demonstranten gebruikte. De toenmalige gouverneur van (provincie) Alicante belde de toenmalige President van de Generalitat van Valencia, Joan Lerma, om zich aan te bieden als bemiddelaar in het conflict tussen het Pilareense actiecomité en de regionale minister van Openbaar Bestuur (Vicent Soler), met als doel het geschil te beëindigen.

Op 26 juli 1986 verzekerde de voorzitter van de Provinciale Raad de media nog dat Pilar de la Horadada zich nooit zou mogen afscheiden. Slechts vier dagen later, op 30 juli, ontving de Pilareen Emilio Sánchez Serra, een van de voorvechters van afscheiding en een van de oprichters van het lokale actiecomité, echter een telefoontje dat de onafhankelijkheid van Pilar de la Horadada een feit was. Hij was een van de drie mannen die later het officiële decreet in Valencia ondertekenden. 

De Pilareñas van destijds waren eveneens heldinnen. Er hangt een plakaat in het centrum waarin de bijdrage van de ‘Chicas’ uitvoerig wordt beschreven. In 1988 werd het lokale fontein aan deze vrouwen opgedragen. 

En tegenover het lokale  gezondheidscentrum staat een standbeeld van ‘La Pilareña’ (zo wordt de vrouwelijke inwoner van Pilar genoemd) die daarmee wordt geeërd vanwege haar rol tijdens de segregatiestrijd. Het standbeeld werd op 8 maart 2015 onthuld.

Mooi verhaal van strijdlust, kameraadschap en doorzettingsvermogen, vind je niet?!

Mijn liefje vroeg een vrouw op leeftijd die met haar kleinkind in de kinderwagen wandelde op het plein van de tentoonstelling of ze op een van de foto’s staat. Dat wist ze niet, ze had nog niet in detail gekeken maar natuurlijk kende ze de geschiedenis van haar (en onze) woonplaats. Zij meldde dat ze zelf geen lid was van het toenmalige 13-koppige actiecomité maar een vrouw in haar straat wel.

Zij zei het mooi “je moet strijden als je iets wilt bereiken”. En zo is het.

Jaren geleden was ik vice-president van de Vereniging van Huiseigenaren van Lomas de Campoamor, mijn vorige woonplaats aan de Costa Blanca en een andere deelgemeente van Orihuela Costa. Destijds werd er door het bestuur van deze sterk groeiende gemeente (nu ruim 25.000 bewoners) geageerd tegen het discriminerende beleid van het stadsbestuur van Orihuela. Er wordt heel veel belasting betaald maar dat geld wordt uitsluitend geïnvesteerd in de stad, niet in de kustgemeenten. 

Destijds werd het bestuur van Orihuela Costa gevormd door de Groenen. Wij van Lomas de Campoamor vormden een delegatie om met het OC-bestuur te praten over verbeteringen in de publieke dienstverlening: reparatie van achterstallig onderhoud aan veel wegen, betere vuilophaal en afvalverwerking, betere straatreiniging, beter onderhoud van groenvoorziening en heel veel meer. Tijdens die vergadering werd al over afscheiding van Orihuela gesproken. Op de Facebook website van ‘Plataforma Orihuela Costa’ last ik dat het arrogante bestuur van Orihuela vindt dat ze moesten zwijgen. Ze moeten blij zijn in dit ‘paradijs’ te mogen leven. Kennelijk is het Orihuela-bestuur nog net zo arrogant als in de jaren '40... De belastinginkomsten uit Orihuela Costa maken een fundamenteel deel uit van het BBP van Orihuela. Imiddels weet ik ook hoeveel strijdlust, inzet en volharding een formele afscheidingsprocedure vraagt. 

Het verhaal gaat rond dat Dehesa de Campoamor (een buur-kustgemeente met veel villa's) eveneens weg wil onder het juk van Orihuela en zich zou willen aansluiten bij Pilar de la Horadada. Er zijn nog veel meer gemeenten van Orihuela Costa (alle kustgemeenten op één hoop) die dat erg graag zouden willen!

Er viel mij nog iets op aan deze tentoonstelling. Kijkend naar de vele historische foto’s constateerde ik hoe weinig ontwikkeld het er toentertijd (midden jaren '80) uitzag in deze contreien. De infrastructuur, de oude auto’s, de kleding van de mensen. Ronduit armoedig. Wat een verschil met Nederland in diezelfde jaren, bedacht ik mij. Dat doet een 35 jaar durende (rechtse) dictatuur kennelijk met mensen... Dictator Franco regeerde met harde hand tot 1975. Burgerlijke vrijheden waren ver te zoeken. Het huidige Spanje is in relatief korte tijd van ver gekomen!

Sinds de afscheiding in 1986 heeft onze gemeente een proces van langzame -inmiddels wat  snelle- groei doorgemaakt, met een gemeenschap die nu bestaat uit meer dan 70 nationaliteiten en diensten die de levenskwaliteit van de ruim 24.000 inwoners dagelijks verbeteren. In de zomermaanden groeit Pilar uit tot een woonoord voor 80.000 bewoners.

De nieuwgevormde gemeenteraad van Pilar met de eerste ‘eigen’ burgermeester Francisco Sáez Hernández (PSOE), besloot in 1986 dat 30 juli voortaan een feestdag zal zijn. Hij overleed vorig jaar op 81-jarige leeftijd. Vandaag dus weer een feestje, voor de 40^ste keer.

De broek aan

WorldPride, het grootste wereldwijde evenement van de LGBTIQ-gemeenschap, wordt elke twee jaar gehouden in een hoofdstad ergens in de wereld. Deze keer is Amsterdam de gastvrouw, omdat het 25 jaar geleden is dat daar het allereerste huwelijk wereldwijd tussen mensen van hetzelfde geslacht werd gesloten. De feestelijkheden duren tot 8 augustus. 

Recent las ik het hiernavolgende verhaal in Spaanse media. Het leek mij wel toepasselijk in deze Regenboog-komkommertijd. De een trekt de broek uit, de ander juist aan. Een verhaal over hem, haar en hen. Deze blog is geen vertaling. Ik heb er mijn eigen verhaal van gemaakt, gebaseerd op feiten uit diverse Spaanse bronnen (El País, El Mundo, een geschiedenissite). 

Stap in mijn tijdmachine. Het is het jaar 1600 in de Baskische stad San Sebastián. De 15-jarige Catalina de Erauso (1585) zit in een klooster met Dominicaanse nonnen. Niet per se omdat ze vroom is maar omdat haar ouders vinden dat een driftig, vechtlustig meisje beter achter slot en grendel kon worden gezet. Ze maken een grote fout. 

Terwijl de nonnen bidden, is Catalina bezig met het voorbereiden van haar snode plan. Na te zijn mishandeld door een oudere novice pikt ze de sleutels van moederoverste, knipt haar haar af en  naait van haar habijt een modieus herenpak. Catalina-de-non verandert zo in de mannelijke persoon Alonso Díaz de Guzmán. 

Alonso reist naar Sevilla, destijds dé plek voor stoere mannen met grote dromen. In 1603 monstert hij/zij daar aan op een schip naar Spaans-Amerika, het huidige Zuid-Amerika. De Oude Wereld heeft veel stoere kerels die staan te popelen om landen in de Nieuwe Wereld te veroveren. Ze plunderen het land en onderwerpen de lokale bevolking bruut. Alonso blijkt een angstaanjagend efficiënte conquistador te zijn!

Het schip dat Alonso vervoert, komt eerst aan in Punta de Araya (nu Venezuela), waar de Spanjaarden in conflict raken met een Nederlandse piratenvloot, die wordt verslagen. Daarna vertrekken ze naar Cartagena (Colombia). In Lima (Peru) krijgt hij/zij een relatie met de nicht van de toenmalige werkgever.

In Chili vecht hij mee in bloederige veldslagen, richt onder andere een bloedbad aan onder de Mapuche, de inheemse bevolking van Chili. Alonso blinkt uit in zwaardvechten en blijkt helaas ook getalenteerd in het neersteken van mensen tijdens illegale gokspelletjes in louche taveernes. Hij heeft namelijk een heel kort lontje. Als iemand vals speelt met kaarten, trekt hij sneller de degen dan de medespeler om hulp kan roepen.

De ironie druipt er vanaf: terwijl de Spaanse machocultuur gebaseerd is op puur testosteron, worden de mannen voorbijgestreefd door een vrouw. Dat verhaal zullen de Gebroeders Tate vast hebben overgeslagen! Hoewel testorsteron vaak wordt gezien als 'mannelijk' hormoon, is het bij vrouwen zeker ook aanwezig, zij het in mindere mate (ongeveer een tiende van de hoeveelheid bij mannen).

De omgetoverde Catalina doet het zó goed op het slagveld dat ze officieel wordt gepromoveerd tot ‘alférez’ (vaandrig of vaandeldrager). Girl power in 17^de eeuwse stijl: als je niet mag meedoen als vrouw, word je ‘gewoon’ een man en probeer je  zo de beste te worden van de groep. 

Alonso’s liefdesleven is zo mogelijk nóg chaotischer. Omdat hij een mysterieuze man is, vallen lokale adellijke dames bij bosjes voor hem. Alonso-Catalina flirt er lustig op los, accepteert verlovingsringen, incasseert royale bruidsschatten van hoopvolle schoonvaders maar neemt telkens de benen vlak voordat de huwelijksnacht aanbreekt. De smoesjes die hij moet hebben bedacht om onder een fysieke inspectie uit te komen, zijn helaas niet bewaard gebleven maar ze waren ongetwijfeld onnavolgbaar.  

Zijn geluk droogt echter op. Na de zoveelste dodelijke confrontatie in een donkere steeg, wordt Alonso ter dood veroordeeld. De strop hangt voor hem klaar. In een ultieme poging zijn hachje te redden, vraagt de vaandrig-non om een audiëntie bij bisschop Guamanga. “Monseigneur, ik moet u iets opbiechten. Ik ben geen vaandrig. Ik ben een vrouw, een ex-non." 

De bisschop gelooft er niets van. Er wordt een team van vroedvrouwen opgetrommeld voor een nogal ongemakkelijke intieme controle. De uitslag  toont aan dat Alonso de waarheid spreekt. Hij is een vrouw en nog maagd ook! De shock in de Spaanse koloniën is groot. Het meest gevreesde drankorgel, de doorgewinterde outlaw, de moorddadigste zwaardvechter van het continent blijkt een non uit San Sebastián te zijn?!

In plaats van op de brandstapel te belanden, krijgt Catalina een heldinnenstatus. Het toenmalige Spanje blijkt bij nader inzien wel van een verhaal met een twist te houden. Zeventiende eeuwse tolerantie, kom er eens om?! Ze mag op audiëntie komen bij koning Filips IV van Spanje, die haar inzet voor de Spaanse Kroon dermate waardeert dat hij haar een officieel militair pensioen schenkt. Zelfs paus Urbanus VIII ontvangt haar in Rome en geeft haar officieel én exclusief toestemming om de rest van haar leven in mannenkleren te blijven rondlopen. Ze moet hem wel een belofte doen. “Zorg ervoor dat je niemand meer vermoordt.” Tja.

Wat doet een legendarische vaandrig-non met zoveel vrijheden? Ze vaart naar Nieuw-Spanje (het huidige Mexico), koopt daar een kudde muildieren en begint een transportbedrijf in de regio Veracruz onder de naam Antonio de Erauso. Die naam stelde haar in staat om te erven via het testament van haar familie. Tot haar dood (rond 1650) leeft ze daar precies zoals ze wil: als onafhankelijke vrouw, gevreesd en gerespecteerd vanwege haar verleden maar wél met de broek aan! 

Catalina brak niet alleen met het vrouwelijke stereotype, haar betrokkenheid bij diverse conflicten en haar geweldadigheid stonden in die tijd haaks op de heersende opvattingen over vrouwelijkheid.

Deze non, soldaat en veroveraar schreef een autobiografie, waarschijnlijk rond 1625, aan boord van het galjoen San José waarmee ze terugkeerde naar Spanje. Catalina bleek bedrevener met het zwaard dan met de pen... Ze verveelde zich aan boord en begon haar vroegere avonturen te beschrijven om ze te kunnen herbeleven: de paardenraces over de Andes, de ruzies, de veldslagen, de ontsnappingen, de fortuinen, het zwervende en vrije leven. Ik las ergens dat ze schreef in bondige, mannelijke taal. (Ik weet niet wat dit precies betekent.) Ze bezigde zelden of nooit het vrouwelijk voornaamwoord voor zichzelf. Alleen in haar wanhoop, op momenten van angst, als ze de dood voelde naderen en bang was voor de hel, viel ze terug op haar biologische gender.

Een kopie van haar gedenkschrift zou uiteindelijk via omwegen bij de Spaanse Koninklijke Academie voor Geschiedenis belanden. Tegenwoordig wordt de figuur van Catalina/Alonso/Antonio uitgebreid bestudeerd, zowel als onderdeel van de Spaanstalige barokliteratuur als voor haar rol als pionier en historisch icoon van een genderdiverse identiteit.

Er zijn deskundigen die menen dat Catalina het best kan worden omschreven als transgender. Anderen menen dat zij lesbisch was. Dat zou ze ook in haar autobiografie hebben geschreven toen ze een relatie had met een vrouw in Lima. Weer anderen menen dat ze queer was. Hoe deze persoon zich ook identificeerde, mij maakt dat niets uit. Dit levensverhaal is bizar en bijzonder genoeg om te worden verteld. Niet alleen tijdens WorldPride.

De laffe aanslag van een jonge islamist in Berlijn op vierende LGBTI-ers geeft aan dat het hoognodig blijft aandacht te blijven vragen voor het bestaan en de rechten van de Regenbooggemeenschap. 

Een muur vol gevederde vriendjes

Sommige jubilea worden gevierd met een receptie, een speciale munt, een tentoonstelling of een boek. Het Cornell Lab of Ornithology koos voor iets dat veel beter past bij de missie van deze organisatie: een monument voor vogels. Ter gelegenheid van het honderdjarig bestaan gaf het gerenommeerde onderzoeksinstituut het Amerikaanse kunstenaarscollectief Ink Dwell -onder andere opgericht door Jane Kim (1981)- de opdracht een gigantische muurschildering te maken waarin álle 243 vogelfamilies ter wereld een plaats kregen. Beeldend kunstenares Kim was er ruim 2,5 jaar mee bezig. Het resultaat kreeg de veelzeggende titel From So Simple A Beginning.

Die titel verwijst naar de beroemde slotzin uit Charles Darwins boek ‘On the Origin of Species’ (1859): “From so simple a beginning endless forms most beautiful and most wonderful have been, and are being, evolved.” Een toepasselijker eerbetoon is niet denkbaar. Uit een verre evolutionaire oorsprong ontstonden ooit naar schatting meer dan 10.000 vogelsoorten, verdeeld over circa 500 families. Van de piepkleine kolibrie tot de imposante reuzenalbatros, van de nieuwsgierige kraai tot de schuwe kiwi: iedere soort vertelt een eigen verhaal over schoonheid, aanpassing en  overleven. 

Het Cornell Lab of Ornithology begon 100 jaar geleden bescheiden, met een handvol onderzoekers die vogels wilden bestuderen om ze beter te begrijpen én  ze daardoor beter te kunnen beschermen. Gedurende die eeuw groeide het lab uit tot een wereldwijd kenniscentrum waar wetenschap, technologie en burgerparticipatie samenkomen. Miljoenen vogelliefhebbers leveren tegenwoordig waarnemingen aan projecten als eBird, waardoor wetenschappers de verspreiding en veranderingen van vogelpopulaties nauwlettend kunnen volgen. Het laat zien dat natuuronderzoek niet alleen thuishoort in laboratoria en onderzoekscentra maar ook in tuinen, bossen en wetlands, overal waar mensen hun ogen en oren openhouden. Al jarenlang ontvang ik hun wekelijkse nieuwsbrief met info over vogels, vogeltellingen en allerlei cursussen. 

De muurschildering vormt een visuele samenvatting van deze honderdjarige missie. Kim en haar collectief brachten alle vogelfamilies samen in één kunstwerk van meer dan 280m2. De vogels, allemaal op schaal getekend, lijken zich over de muur te bewegen alsof ze deelnemen aan één groot familie-uitje. Wie langer naar het kunstwerk kijkt, ontdekt steeds nieuwe details: subtiele kleuraccenten, karakteristieke snavels, opvallende veren en onverwachte verwantschappen tussen soorten die soms duizenden kilometers van elkaar leven.

Het kunstwerk is meer dan een indrukwekkende verzameling afbeeldingen. Het laat zien dat biodiversiteit geen abstract begrip is maar een levend ecosysteem waarin iedere vogel een onmisbare schakel vormt. Juist in een tijd waarin veel soorten in meer of mindere mate worden bedreigd door klimaatverandering, verlies van leefgebied en vervuiling door de mens, herinnert de muurschildering ons eraan hoeveel er op het spel staat.

De Amerikaanse natuurbeschermingsorganisatie National Audubon Society schreef een recensie op de website van het kunstenaarscollectief. ‘Nu heeft dit vogelachtige Vaticaan zijn eigen Michelangelo.’

Verwondering is vaak de eerste stap op weg naar bescherming. Het kunstwerk spreekt niet alleen de wetenschapper aan die de evolutionaire verbanden onderzoek maar ook het kind dat vol bewondering naar een sierlijke ijsvogel of bonte papegaai kijkt. Kunst en wetenschap ontmoeten elkaar hier op een manier die beide disciplines sterker maakt. De een roept vragen op, de ander zoekt naar antwoorden. 

Na 100 jaar kijkt het Cornell Lab of Ornithology niet alleen terug op een indrukwekkende geschiedenis, het instituut kijkt ook vooruit. De uitdagingen voor vogels zijn groot maar de mogelijkheden om ze te bestuderen en te beschermen groeien eveneens. Nieuwe technieken, internationale samenwerking en miljoenen betrokken natuurliefhebbers bieden hoop.

Deze muurschildering is een uitnodiging om omhoog te blijven kijken waar verschillende soorten zwaluwen door de lucht scheren, om aandachtig te luisteren naar het gezang van een merel of nachtegaal in je achtertuin en om te beseffen dat achter elke vogel een miljoenen jaren oud verhaal schuilgaat. 

Lang voordat de eerste vogel -zoals we die nu kennen- zijn vlucht maakte, werden de kenmerkende eigenschappen van een vogel gevormd door een groep tweebenige, vleesetende dinosaurussen (theropoden). Die groeiden uit tot een van de mooiste verschijnselen van het leven op aarde, wat mij (vogelaar) betreft. 375 miljoen jaar van evolutie... Ik word er stil van. 

Ter ere van deze feestelijke viering werd tevens een boek samengesteld. De  vogelwand is met eigen ogen te zien in het kantoor van het Cornell Lab in Ithaca, nabij New York. Op de website van het kunstenaarscollectief vind je de Vogelmuur in interactieve vorm. Als je klikt op een vogel krijg je een uitgebreide toelichting over het gevederde vriendje in kwestie. Mooi en ook nog leerzaam! 

De illustratie in de header is van het Nederlandse creatieve duo Van Santen en Bolleurs. 

Toevluchtsoord van onwetendheid

Vandaag geen voetbalverslag van mijn hand, al was de finale van Spanje tegen Argentinië gisteravond zinderend. Spanje is de zeer terechte winnaar! 

Deze blog gaat maar heel even over een bijzondere foto die in 2007 werd gemaakt in het kader van een UNICEF-avond voor goede doelen bij FC Barcelona. Daar speelde toen een piepjonge Lionel Messi (20). Hij kwam in 2013 met zijn familie uit Rosario (Argentinië) naar Barcelona om daar een topvoetballer te worden. Er was een loterij georganiseerd en het toeval wil (?) dat de ouders van de nóg piepjongere Lamine Yamal het winnende lot in handen hadden. De hoofdprijs was dat de baby, die eerder dat jaar werd geboren, op de foto mocht met de veelbelovende Argentijnse voetballer. De rest is geschiedenis.

Is het toeval dat de beide mannen, beschouwd als de beste voetballers van hun generatie en dit jaar tegen elkaar strijdend in de WK-finale, bijna 20 jaar geleden op dezelfde foto figureerden? Ik denk het wel. 

‘Toeval bestaat niet’ is een populaire uitdrukking. Of de strekking klopt, hangt af van de definitie die je hanteert. Wetenschappelijk gezien is toeval een onvoorspelbare gebeurtenis zonder doel, terwijl filosofen beargumenteren dat toeval louter een gevolg is van onzichtbare oorzaken.

Wanneer we worden geconfronteerd met twee schijnbaar losstaande gebeurtenissen die samenkomen, zoeken wij als mens instinctief naar betekenis. Het is een bekend concept in de filosofie: mensen hebben een sterke behoefte aan causaliteit (direct verband tussen oorzaak en gevolg). Als we de oorzaak van een gebeurtenis niet direct kunnen traceren, bestempelen we het gemakshalve als ‘toeval’ of ‘lot’. De beroemde filosoof Baruch Spinoza noemde toeval 'het toevluchtsoord van de onwetendheid'.

Wat wij toeval noemen, is voor veel wetenschappers niets anders dan een samenloop van omstandigheden die wiskundig gezien onvermijdelijk is over een voldoende lange tijdlijn. De beroemde natuurkundige Albert Einstein uitte zijn scepsis over toeval met de intrigerende uitspraak “God dobbelt niet”. Hij geloofde in een geordend universum waarin alles strikt volgens wetmatigheden verloopt. Toeval paste volgens hem niet in de natuur. 

De werkelijkheid is complexer. Wie de uitdrukking 'toeval bestaat niet' letterlijk neemt, impliceert dat alles in het universum vantevoren vaststaat. Dat strookt niet met de moderne kwantummechanica, waar fundamentele onvoorspelbaarheid en probabiliteit wél een aantoonbare rol spelen. Volgens ethicus, filosoof en universitair docent Jeroen Hopster (Universiteit van Utrecht) is Vrouwe Fortuna -de Romeinse godin van het lot, het toeval en het geluk- een bode van geluk maar zij kan ook grillig en genadeloos zijn. (Hij schreef een boek over het verschijnsel). Kan de mens het toeval beheersen? En zouden we dat moeten willen? Volgens hem is toeval een alomtegenwoordig onderdeel van ons leven, dat we moeten omarmen.

De reden dat we hardnekkig vasthouden aan het idee dat toeval niet bestaat, is onze psychologische behoefte aan zingeving. Als iets een bijzondere wending in ons leven teweegbrengt, ervaren we dit vaak als een vorm van synchroniciteit – een term van psycholoog Carl Jung over zinvolle samenhangen die niet causaal verklaarbaar zijn. We maken er een verhaal van of kennen daaraan een ‘hogere bedoeling’ toe. Dit ‘magisch denken’ is menselijk en kan heel troostend en inspirerend werken maar het maakt het toeval objectief gezien niet minder willekeurig.

De uitdrukking 'toeval bestaat niet' zegt veel meer over de menselijke psychologie dan over de werkelijkheid. Het getuigt van het menselijke onvermogen om de miljoenen parallelle variabelen in het universum te overzien, gecombineerd met een diepgeworteld verlangen om voor onszelf structuur aan te brengen in de chaos.

De uitdrukking suggereert dat achter iedere ontmoeting, iedere tegenslag en ieder onverwacht geluk een verborgen logica schuilgaat. Wie zijn huissleutels vergeet en daardoor nét niet in een verkeersongeluk belandt, noemt dat doorgaans geen toeval. Wie zijn of haar levenspartner ontmoet doordat een trein vertraging had, ziet daarin wellicht de werking van het lot. 

Zelf kan ik er niet omheen dat toeval wèl bestaat. Neem genetische mutatie, een onderwerp waarover ik ‘toevallig’ het een en ander weet: een grillige loop in ons bestaan. Op een dag blijkt dat één lid van een gezin drager is van een mogelijk dodelijke genmutatie maar de biologische zus niet. Dat is een combinatie van willekeur (toeval) en een zekere biologische wetmatigheid. 

Vanuit wetenschappelijk perspectief is het bestaan van toeval bewezen. Het opgooien van een munt, het verval van een radioactief atoom of de genetische variant waarmee een mens wordt geboren: het zijn processen waarvan de uitkomst niet met zekerheid is te voorspellen. Dat wil echter niet zeggen dat de natuur chaotisch is. Veel gebeurtenissen verlopen volgens vaste natuurwetten, maar onze kennis is beperkt. Soms spreken we van toeval omdat we de oorzaken niet volledig kennen; soms omdat de uitkomst fundamenteel onvoorspelbaar is.

Maar de gemiddelde mens ervaart de wereld anders dan een natuurkundige. Ons brein is geëvolueerd om patronen te herkennen. Dat vermogen heeft ons geholpen roofdieren te ontwijken en voedsel te vinden maar het heeft ook een keerzijde. We verbinden losse gebeurtenissen met elkaar en construeren verhalen waarin sprake is van oorzaak en gevolg. Achteraf lijken gebeurtenissen dan vaak onvermijdelijk terwijl zij vooraf hoogst onzeker waren. Psychologen noemen dat hindsight bias: de neiging om achteraf te geloven dat iets voorspelbaar was.

Twee mensen kunnen exact dezelfde ervaring meemaken en daaruit een totaal andere conclusie trekken. De een noemt het een statistische samenloop van omstandigheden, de ander een teken van een hogere macht. Beide geven betekenis aan dezelfde gebeurtenis vanuit een verschillend wereldbeeld. 

Filosofisch gezien is de vraag nóg ingewikkelder. Als alles volledig wordt bepaald door oorzaken die teruggaan tot het ontstaan van het heelal, dan lijkt er inderdaad geen ruimte voor toeval. Alles gebeurt dan noodzakelijk. Maar zelfs in zo'n deterministische wereld zou toeval voor ons blijven bestaan, omdat niemand alle oorzaken kan overzien. Toeval is dan geen eigenschap van de werkelijkheid, maar zegt iets over onze eigen beperkingen.

Aan de andere kant biedt het bestaan van toeval juist een zekere vrijheid. Een wereld waarin alles vastligt, laat weinig ruimte voor verrassing, creativiteit en keuze. Dat onverwachte kansen zich aandienen, dat mensen elkaar ontmoeten zonder vooropgezet plan en dat levens onverwachte wendingen nemen, maakt ons bestaan rijker. 

Wie zegt dat toeval niet bestaat, spreekt doorgaans de hoop uit dat het leven samenhang heeft, dat pech of verdriet niet zinloos is en voorspoed meer is dan een gelukkige worp met dobbelstenen. Dat menselijke verlangen is begrijpelijk maar het bewijst de uitspraak niet, wat mij betreft. 

De wetenschap laat zien dat onvoorspelbaarheid een reëel onderdeel is van de werkelijkheid. De psychologie toont aan dat mensen betekenis zoeken in toevallige gebeurtenissen. De filosofie leert dat beide perspectieven (wel/geen toeval) naast elkaar kunnen bestaan. Daarom gaat het niet echt om de vraag of toeval wel of niet bestaat maar waarom wij zo graag geloven dat het niet bestaat. Juist in een onzekere wereld biedt de gedachte aan een verborgen orde houvast aan de angstige mens. 

Was het toeval toen de jongste de Grote Kleine troostte om zijn verlies? Ik denk het niet!