Fifty-fifty

Sinds vorige week zijn mijn liefje en ik in een heel andere wereld beland... Ik kreeg de diagnose nierkanker met uitzaaiingen in de longen gesteld. Dat was nadat ik maandenlang moe, met een gebrek aan energie en eetlust en vele kilo’s lichter was. Nooit een greintje pijn gehad of andere pijngerelateerde signalen uit het lijf. De oncoloog met wie wij recent spraken, kan dat niet verklaren. Tja.

Het eerste plan was de nier en tumor radicaal te verwijderen; die operatie wordt ‘nefrectomie’ genoemd. De uroloog die ik in mijn rondgang langs vele artsen en verschillende medische disciplines ontmoette, was direct van mening dat die beide aliens moesten worden verwijderd. Hij meldde dat met een groot gebaar van een arm en hand in de lucht. Ik legde mij voorlopig bij die conclusie neer. 

Vervolgens bleek uit een eenvoudige thorax-röntgenfoto dat er ook een vlek ‘in de vorm van een tumor’ in een long zit. De longarts naar wie ik werd doorverwezen, stelde een CT-scan met contrastvloeistof voor. Ook die onderging ik lijdzaam. De radioloog die de beelden beoordeelde, stelde dat het waarschijnlijk een uitzaaiing was uit de nier. Slecht nieuws. Hij verwees mij door naar een collega-longarts die een bronchoscopie zou uitvoeren, een onderzoek naar de binnenkant van de luchtwegen. Hij drukte het afspraakbriefje in mijn hand. Terwijl ik naar dat bonnetje keek, zei ik hardop ‘ik weet het niet’...

Maar ik wist het wèl: het was genoeg! Inmiddels had ik meer dan tien artsen tegenover mij getroffen. Allemaal eilandjes op zich, die niet over de grenzen van hun vakgebied kijken of reiken. Waar ik behoefte aan had, was een ervaren arts die het grotere geheel overziet en mij als patiënte centraal stelt. Het goede nieuws is dat wij die persoon reeds kennen. Het gaat om oncoloog dokter Brugarolas. Wij vroegen met spoed een consult aan bij zijn assistente en kregen dat de volgende ochtend. We waren de eerste bezoekers van de afdeling.

Hij bekeek de beide scans (van nier en long) en de laatste analyse van mijn bloed en constateerde met zijn ervaring dat er sprake is van een carcinoom in de nier en meer dan één uitzaaiing in beide longen. (Had de longarts dat gemist of durfde hij ons dat niet mede te delen?!)

Kortom, een heel ander verhaal. 

De oncoloog stelde allereerst voor een PET/CT-scan met contrastvloeistof te doen. In het PET-deel van dit onderzoek wordt een dosis radioactieve vloeistof ingebracht (een suikersamenstelling). Ik licht daarna tijdelijk op. Kankercellen worden actief van suiker en lichten op de beelden op. In het CT-deel van het onderzoek krijg je een jodiumhoudende contrastvloeistof ingespoten die ervoor zorgt dat de exacte structuur, grootte en ligging van weefsels scherp kan worden beoordeeld. De oncoloog moet immers precies weten of er elders in mijn lichaam eveneens kankercellen zitten om een compleet individueel behandelplan te kunnen opstellen. Daarnaast is een biopsie nodig van de grootste tumor in mijn long om te bevestigen of het om uitzaaiingen gaat of niet. Ik wacht nu op een datum van die onderzoeken.

Tevens stelde hij voor de aanstaande nieroperatie te annuleren. (Of dat definitief is, moet blijken.) Alle tumoren moeten worden aangepakt, niet alleen die ene. Bovendien wist de oncoloog mij te melden dat een deel van de nier nog in functie is.

Daarna viel het belangrijkste woord van het gesprek: immuuntherapie. Dat is zijn voorstel. Een langdurige, zware behandeling die erop is gericht het eigen lichaam te leren om kankercellen (weer) te herkennen en op te ruimen. Ik zie het als een soort radicale herprogrammering van mijn lijf, via een infuus dat om de zoveel weken wordt toegediend. Die behandeling start later deze maand. Ik hoop dat mijn lichaam sterk genoeg om dit hele proces te ondergaan. Ik realiseer mij dat zich veel ernstige bijwerkingen kunnen voordoen in de loop van het traject. Ik kan mij hierin vinden, al was het even slikken. Hoe het ook zij, mijn psyche is er klaar voor.

Er is bij deze behandeling, die twee jaar gaat duren, 50%-kans op genezing. Dat betekent in concreto dat er 50% kans is dat de behandeling aanslaat (en 50% dat het dat niet doet). Het gaat erom dat de tumoren na behandeling niet meer op een scan zijn te zien. Ik wil aan de goede kant van die 50 terechtkomen... Maar eerst moet de Spaanse zorgverzekering dit autoriseren. 

Het positieve aan deze gang van zaken, is dat ik voortaan patiënte ben bij deze oncoloog en niet meer als pakketje wordt doorgeschoven naar andere medische disciplines in het ziekenhuis. Daarmee komt een einde aan een groeiende ergernis. Even lag de vraag op mijn lippen of mijn nu nog iele dossier naast de vuistdikke ordner van mijn liefje mag staan in zijn patiëntenkast...). Zij is immers mijn maatje in lief èn leed!  

Het andere positieve is zijn advies om een speciale pil te gaan slikken tijdens de aanstaande therapie. Deze oncoloog gaat jaarlijks naar medisch congres ASCO in Chicago (VS). Daar komen de belangrijkste klinische oncologen uit de hele wereld naartoe. Daar nam hij kennis van een baanbrekend klinisch Japans onderzoek naar de synergie tussen het betreffende probioticum (boterzuur dat een specifieke bacterie aanmaakt in de darmen) en zogenaamde immuun checkpointremmers (antistoffen).

Dit Japanse medisch onderzoek heeft aangetoond dat het product de effectiviteit van immuuntherapie bij kankerpatiënten aanzienlijk kan verbeteren. De sporen van de werkzame stof in deze pil stimuleren en vermenigvuldigen een specifieke groep immuuncellen in het bloed (T-cellen). Deze T-cellen zijn in staat om kankercellen direct te herkennen en te doden. Dat voordeel willen we niet missen dus ik bestelde per omgaande een grote pot! (Het moet lang reizen om hier te komen.) Maar nogmaals: eerst moet blijken dat de verzekeraar deze speciale, dure behandeling dekt. 

Hij raadde mij tevens aan voortijds alle huidige vaccins te aanvaarden ter versterking van mijn immuunsysteem: covid, griep en pneumokokken. Die prikken zitten inmiddels in mijn lichaam, zonder al te veel bijwerking.

In huis zetten we recent de Tree of Life op. Ik ben niet religieus en niet per se spiritueel aangelegd maar ik zag het ding en wilde het meteen mee naar huis nemen. Deze ijzeren constructie met kleine LED-lampjes bevat nu rode nisser (mythologische figuurtjes uit de Deense cultuur; kadootjes van ex-buren Jan & Bente door de jaren heen) en enkele hangers met mooie herinneringen uit Australië . Het brengt extra licht in Huize Barefoot. En wie weet: ook verlichting?

Mijn liefje en ik gaan momenteel goed, dank voor jullie medeleven.

Iron Lady

Nee, we gingen afgelopen week geen migrerende kraanvogels kijken in het noorden van Spanje als onderdeel van de najaarstrek. Helaas niet. Er fietste een medische kwestie tussendoor. 

Dat zit zo. Al maandenlang ben ik niet in orde. In de afgelopen maanden vlogen de kilo’s van mijn lichaam, mijn eetlust verdween, ik voelde mij chronisch moe. Ik miste mijn energieke zelf heel erg.

Aanvankelijk bleek ik chronische bloedarmoede te hebben. Die diagnose werd door mijn Argentijnse gynaecoloog gesteld in mei van dit jaar. Mijn lichaam maakte wel bloedplaatjes aan maar ergens sijpelde er bloed weg?! De arts verwees mij door naar een internist.

Maandenlang werd er door artsen gezocht naar de oorzaak van dit euvel. De van oorsprong Britse internist schreef mij zeer sterke staalpillen voor. Daarna kwam ik bij een Venezolaanse gastro-enterologe terecht die opdracht gaf tot een lichaamsscan. Het was vervolgens een Slowaakse uroloog die mij vertelde dat er een grote tumor zit boven mijn nier. Deze alien is dermate groot dat die er al lange tijd moet hebben gezeten... Dit is de bloedslurper en veroorzaker van mijn verminderde eetlust (die tumor drukt op milt en ingewanden) en algehele malaise. Tumor en nier worden later deze maand drastisch verwijderd door hem en een collega-chirurg; zoiets wordt een ‘radicale nefrectomie’ genoemd. Met slechts één nier is goed te leven, weet ik van personen die dat overkwam. 

In voorbereiding op deze operatie kwam ik bij een anesthesiologe uit Kazachstan terecht. Zij meldde mij op basis van de recentste bloedtest dat het hemoglobinegehalte in mijn bloed niet de minimaal vereiste waarde heeft. Dat is een risico tijdens een operatie dus er moeten eerst ijzerinfusen worden toegediend. De pillen die ik maandenlang slikte, hadden kennelijk te weinig effect. Mijn eerste dosis ontving ik afgelopen week, drie dagen na de diagnose. Er komt weldra een tweede dosis aan die ervoor moet zorgen dat het Hb-gehalte in mijn bloed flink wordt opgekrikt. De Colombiaanse hematologe bij wie ik daarna een consult had, berekende en plande deze ijzerinfusen in.

De anasthesiologe ontdekte nog meer: er zit een vlek op een long. De eerdere scan die door de gastro-enterologe was aangevraagd, had niet mijn bovenlichaam meegenomen, slechts mijn buikholte (abdomen) en bekken (pelvis). Zo was die vlek niet eerder op de radar verschenen. 

Daar wil ik wel iets meer over zeggen. Toen mijn liefje in 2009 in hetzelfde ziekenhuis de diagnose borstkanker ontving, kwam zij in behandeling bij een multidisciplinair team van medisch specialisten die nauw samenwerkten. Men vergaderde wekelijks over elke patiënt en het hoofd van dat team, de zeer ervaren Spaanse arts-oncoloog dr Brugarolas, hield het overzicht. De ideale situatie, wat mij betreft. Zo ontsnapte niets aan hun aandacht. 

Na de ontdekking van de vlek op een van mijn longen werd ik doorgestuurd naar een Colombiaanse longarts. Hij bekeek het beeld op de eenvoudige röntgenfoto en constateerde dat daarop een plek was te zien die ‘de vorm van een tumor’ heeft. Meer kon hij op dat moment niet zeggen. Hij gaf per omgaande opdracht tot een CT-scan met contrastvloeistof, ter betere detectie. Ook die heb ik inmiddels achter de rug. Net als een longfunctietest, die prima werd beoordeeld. Later deze week krijg ik het resultaat van de scan te horen en zien. Spannend is het. 

Ik voel mij wel een pechvogel, hoor... Zelfmedelijden steekt af en toe de kop op. 

Niet alleen omdat er serieus iets mis is in mijn lichaam (niet mijn hoofd!) maar ook omdat ik momenteel als een pakketje van de ene medische discipline naar de andere wordt geschoven; met het risico dat er iets tussen wal en schip terechtkomt. Dat was in de tijd van mijn liefje's behandeling heel anders. Ik durf te beweren dat de uroloog-chirurg momenteel geen idee heeft van de reden van uitstel van de operatie. Hij zal niet op de hoogte zijn van mijn ijzerinfusen en niet weten van de vlek op mijn long. Dat zou ik graag anders willen zien.

De nieroperatie stond oorspronkelijk voor vandaag gepland, 2 november. Allerzielen. Een dag waarop in katholiek Spanje de overledenen worden herdacht. Tja.

Het toeval wil dat mijn liefje, op weg naar een kopje meeneemkoffie, tegen dokter Brugarolas aanliep in de lift. Hij vroeg haar belangstellend hoe het met haar was. 'Regular', was haar antwoord. Ze vertelde hem dat het vooral met mij, die hij ook al 17 jaar tegenover zich ziet tijdens haar jaarlijkse kankerconsult, niet goed ging. Hij luisterde aandachtig en zei op enig moment 'we kunnen inmiddels zóveel'. Dat is een mooi houvast in sombere tijden... Hij raadde haar aan zijn secretaresse te vragen om een afspraak in zijn agenda te zetten. Hij wilde op korte termijn tijd voor ons vrijmaken.

Dat is overigens iets waarover ik als patiënte zeer tevreden ben: iedere specialist doet zijn of haar uiterste best om de doorlooptijd van een volgende afspraak tot een minimum te beperken! Soms lig ik de dag na consult al in een andere behandelkamer of scanner.  

We gaan met Brugarolas praten, na de uitslag van de longscan. Als daar eveneens een tumor blijkt te zitten, moet er een traject worden uitgestippeld waarbij we zijn kennis en ervaring goed kunnen gebruiken.

Tot zover mijn relaas. Overdag gaat het prima met mij, 's nachts lig ik weleens te tobben. Samen maken we het goed, mijn liefje en ik. We zijn een sterk team, weten we van eerdere ervaringen. We worden omringd door mensen die van ons houden en ons proberen uit de wind te houden. (Ze koken hier bijvoorbeeld af en toe voor ons.) Ik heb eerder tranen om een lieve whatsapp van een vriend of vriendin of een andere blijk van welgemeende compassie dan om het zwaard dat boven mijn hoofd hangt... 

Al jarenlang beweer ik dat mijn blog geen klaagmuur mag zijn. Bij dat standpunt blijf ik. Het aantal blogs zal de komende weken minder worden, ik heb teveel andere dingen aan mijn hoofd en lijf. Als er weer iets van breder belang of iets positiefs is te melden, lees je dat.

Flierefluiters

Laatst kwam ik het begrip ‘3-30-300-regel’ tegen in een tekst op het web. Die regel werd ooit bedacht door de Nederlandse professor dr Cecil Konijnendijk. Hij ontwikkelde het om groenere, gezondere en veerkrachtigere woonwijken te creëren. Deze Nederlander is werkzaam als hoogleraar Stadsbosbouw aan de Universiteit van Brits-Colombia. Momenteel woont Konijnendijk in Barcelona. Van daaruit leidt hij het Nature Based Solution Institute, een denktank die zich inzet voor de vergroening van steden wereldwijd.

Met zijn regel bedoelt hij het volgende. Een stads- of dorpsbewoner wordt gelukkig van de eigen woonsituatie als er drie volwassen bomen in het gezichtsveld staan, kijkend vanuit huis. Als 30% van de omgeving door boomkruinen wordt ingenomen. Als het dichtstbijzijnde park op 300 meter afstand van thuis ligt.

Op 3 en 300 scoort mijn woonomgeving goed en daar ben ik inderdaad gelukkig mee. Over het percentage boomkroonbedekking ten opzichte van het totaaloppervlak heb ik zo mijn twijfels. Het groen dat je hier vindt, bestaat voornamelijk uit palm- en olijfbomen, enkele kurkeiken en lage mediterrane struikgewassen. Palmbomen, hoezeer ze ook passen in deze Spaanse wijk aan zee, dragen nauwelijks bij aan het percentage boomkroonbedekking dat Konijnendijk voor ogen heeft als verschaffers van schaduw en verkoeling. Ze hebben een nogal smal silhouet en dat zorgt voor een minimaal boomkroonvolume (het bladerdek in de breedte). Voor beschutting en koelte kun je echter wel terecht in de talloze kleine parken met hoge bomen die wij in onze woonwijk hebben staan.

We lopen graag door de wijk en langs het strand, zeker sinds mijn liefje een nieuwe hobby heeft: het gebruik van Merlin. Deze gratis vogelapp, ontwikkeld door het Amerikaanse Cornell Lab of Ornithology, helpt je bij het determineren van vogels door hun gezang en gefluit op te nemen. Je kunt de vogels ook fotograferen en op basis daarvan laten determineren.

Vriendin Bernadette die afgelopen week bij ons logeerde, bracht een leuke bundel met vogelverhalen mee als kadootje, getiteld ‘Flierefluiters’ (ondertitel ‘De mooiste vogelverhalen’). Het boek is extra bijzonder door de contour-stans op de voor- en achterkant. De bovenkant van de harde kaft heeft de vorm van de vleugels van een roodborstje dat op de voorkant prijkt. Het eerste verhaal komt van Jean-Pierre Geelen, geliefd columnist van de Volkskrant en jurylid voor de verkiezing van het natuurboek van het jaar bij Vroege Vogels. Hij schrijft over de kunst van het vogels kijken. Hij is echter van mening dat je vooral kijkt met je oren.

We beleefden laatst iets leuks met de app van mijn liefje. Tijdens een wekelijkse rondgang door het gebied, merkte zij op dat de app een ijsvogel detecteerde, op basis van het gezang dat ze opnam. Voor de goede orde: in elk park in onze buurt hoort zij gemiddeld vijf à zes vogelsoorten volgens de app. Niet gek, toch?! We liepen langs een langgerekte sloot die vanuit de salinas van San Pedro (buurprovincie Murcia) afwatert naar de Middellandse Zee in onze provincie Alicante. Nog geen tien minuten later, terwijl we naar flamingo’s, reigers, meeuwen en aalscholvers stonden te kijken vanaf een hoger gelegen uitkijkpunt, kwam dat kleine blauw-groene vogeltje razendsnel voorbij! Het vloog vlak boven het water. Dat zijn kleine geluksmomenten voor ons, enthousiaste vogelaars.

Vorige week liepen we met logee Bernadette langs het strand van Los Alcázares (over een wandelpad langs de Mar Menor) toen zij (!) een scharrelende vogel in de branding opmerkte. Gedrieën staarden we naar het punt dat zij aanwees. Daar liep inderdaad een vogel alleen. Rank, elegant, snel heen en weer lopend. Ik haalde mijn telelens tevoorschijn en legde een foto van de vogel vast om die later, in de schaduw, te kunnen bestuderen. Het bleek te gaan om een vogel die we nog nooit met eigen ogen hadden gezien: een groenpootruiter.

Dat is een typische steltloper van middelgroot formaat met lange, groengrijze poten (die zijn alleen in broedtijd groen) en een stevige, licht opwippende snavel. Het dier is wit van onderen en overwegend grijs van boven. Het verenkleed is niet bepaald opvallend maar de rankheid van het dier wel, vind ik. De vogel tippelde snel en maakte een tamelijk luid drieledig geluid dat klonk als ‘tuw-tuw-tuw’. De groenpootruiter is een ‘doortrekker’ in Nederland, ofwel een migrant die overwintert ten zuiden van de Afrikaanse Sahara. Bij ons maakte de vogel kennelijk een tussenstop. Ik vermoed dat het door slecht weer onderweg in zijn eentje was gestrand, zonder groep of partner met wie doorgaans tijdens de najaarstrek wordt gevlogen.

Op de site van de Nederlandse Vogelbescherming deed ik mee aan de migratiequiz. Ik kreeg acht vragen voorgelegd en bleek er zes correct te hebben beantwoord. (Een van de twee foutief beantwoorde vragen was in mijn ogen een instinker. Tja.)

De tijd van de vogeltrek is weer aangebroken en dat brengt altijd reuring naar Huize Barefoot. Zoals sommige vogels aanvoelen dat het tijd is om naar elders te vertrekken, zo beginnen ook hier in huis de reiskriebels om dat avontuur mee te maken. We plannen weer een trip naar het Noorden van Spanje (autonome regio Aragón) om daar migrerende kraanvogels te gaan zien. Niet voor de eerste keer, het zou de derde keer worden als het uitje doorgaat.

Voor de tweede keer kiezen we voor de lagune van Gallocanta. Dit is het grootste zoutmeer van West-Europa en een van de belangrijkste ecosystemen op het Iberisch Schiereiland. Het is om veel redenen een Natura2000-gebied, een beschermd natuurgebied. 

Langs de route om het zoutmeer heen, vind je diverse observatoria en een heel fraai bezoekerscentrum. Je kunt rond de lagune rijden die de kraanvogels 's avonds als slaapplaats kiezen. In de omliggende velden oogsten de boeren in deze tijd van het jaar en dat is de reden waarom deze vogels daar 's ochtends en 's middags foerageren. Er zouden momenteel al 19.000 kraanvogels aanwezig zijn in het gebied. Mijn liefje heeft de kraanvogelradar reeds gedownload op haar smartphone; die app is in het afgelopen jaar sterk verbeterd.

Het hotel waar we gaan logeren, is helemaal in de ban van deze vogels. Er staan bronzen kraanvogelbeelden in de tuin en op de schoorstenen. Het restaurant heeft kraanvogels in alle soorten en maten. (Nee, niet op de kaart!) Het pand ligt aan deze route dus zo kunnen we de vogels 's avonds vanuit onze luie tuinstoel zien binnenvliegen en 's ochtends in pyjama zien vertrekken. Easypeasy!

Volgens de weervrouw krijgen alle geplande dagen daar een tien (zonnig en meer dan 20 graden overdag). De warme jassen gaan wel mee voor de vroege ochtend en de late namiddag. 's Nachts wordt het er vijf graden. Ik ben weer van plan om vogelgeluidopnamen te maken van het getrompetter van de kraanvogels voor mijn favoriete radioprogramma Vroege Vogels (in te zenden via de Fenolijn).

Maar voordat we vertrekken, wachten we eerst nog op een belangrijke afspraak. (Daar kom ik op terug in een volgende blog.)

Twintig jaar

Vriendin Bernadette logeerde recent bij ons. We vierden het weerzien in persoon en 20 jaar vriendschap. We ontmoetten elkaar tijdens een rondreis op Fraser Island (Australië). Wij woonden destijds al in Spanje. Ze kwam ons met enige regelmaat opzoeken of we troffen elkaar in Nederland als wij daar met de caravan op de camping in Kijkduin vertoefden. Zij was de eerste persoon die kwam logeren in ons huis op Bali en op ons huidige adres.

Ons 10-jarig jubileum vierden we wederom in Australië. Samen brachten we Oudejaarsavond in Sydney door, met zicht op de verlichte Harbour Bridge. Samen maakten we ook een leuke rondreis door Andalusië. Ons huidige lustrum vierden we hier, met lange gesprekken, lekkere hapjes, uitjes naar andere vrienden en andere plekken. Naast enkele gigantische regenbuien (er viel een recordhoeveelheid water in grote delen van het land) hadden we deze keer uitstekend weer.

Wie ook haar 20-jarig jubileum viert, is de Spaanse zangeres Diana Navarro. Zij trad op in het Internationaal Auditorium van Torrevieja en wij zaten gedrieën op de (bijna) eerste rij.

Sommige stemmen kruipen onder je huid en laten je niet meer met rust. Die van Diana Navarro behoort tot deze categorie, wat mij betreft. De uit Málaga afkomstige artieste viert dit jaar (en een deel van volgend jaar) haar twintigjarig jubileum. Momenteel maakt ze een tour door het land, getiteld ‘Ya no estoy sola’ (ik ben niet meer alleen), een feestelijke terugblik op twee decennia waarin zij Spaanse muziek een heel eigen gezicht gaf.

Haar verhaal als artieste begon in 2005 met het album ‘No te olvides de mí’ (vergeet mij niet). Haar doorbraak naar het grote publiek kwam door het lied ‘Sola’ (alleen). Met haar repertoire blies Navarro nieuw leven in de traditionele Spaanse copla, een genre waarin dramatiek, hartstocht en tragiek van oudsher hand in hand gaan. Deze muziekstroming wordt ‘copla andaluza of canción española’ genoemd, een zang- en muziekstijl die bekend is van zijn theatrale, emotionele en verhalende karakter. Deze stijl bloeide op rond de jaren '30 van de vorige eeuw en combineert elementen uit de Spaanse volksmuziek, flamenco en zarzuela met een orkestrale of gitaarbegeleiding.

Flamenco, zarzuela, pop en zelfs elektronische klanken vonden eveneens hun weg naar haar muziek. Traditie en vernieuwing ontmoeten elkaar in een muzikale storm die zowel temperamentvol als verfijnd is.

En dan die stem! Wie Diana Navarro live hoort, begrijpt onmiddellijk waarom haar vocale vermogen zo vaak onderwerp van bewondering is. Haar stem kan fluisteren als een intieme bekentenis, om vervolgens met een bijna onwaarschijnlijke souplesse in volume uit te barsten. Ze rijgt de ene vocale versiering aan de andere, maakt duizelingwekkende melodische omwegen en laat noten soms zo lang nagalmen dat je je afvraagt waar ze de adem vandaan haalt. Niet voor niets wordt ze ‘de zangeres met drie longen’ genoemd. Het is beeldspraak maar wel een veelzeggende: haar adembeheersing, lange frasen en explosieve uithalen wekken de indruk dat haar longcapaciteit grenzenloos is.

Ook de vergelijking met ‘de zigeunerversie van Céline Dion’ duikt op in beschrijvingen van haar. Daarmee wordt niet zozeer een letterlijke muzikale gelijkenis bedoeld maar wel de combinatie van een spectaculair stembereik, krachtige uithalen en emotionele intensiteit, die een publiek tot op de achterste rij raakt. Navarro stamt zelf niet uit een zigeunerfamilie maar haar muziek wordt daarmee wel geassocieerd vanwege de hartstochtelijke flamenco- en copla-geïnspireerde inslag. Waar Dion haar kracht doorgaans vindt in de internationale popballade, wortelt Navarro diep in de Andalusische ziel. Die legde ze tijdens het concert regelmatig bloot en daar genoot ik van. 

Geliefde oude nummers als ‘Sola’, ‘El perdón’ en ‘24 rosas’ werden vergezeld van nieuw werk. Er zat ook een opzwepende versie van het lied ‘Se dice’ (ze zeggen...) in het avondprogramma, met Navarro op de achtergrond gewikkeld in een regenboogvlag tijdens een Gay Pride-festival in Madrid waarmee ze de LGBTIQ-gemeenschap een hart onder de riem stak (steekt). Het lied gaat over vrijheid in de liefde, zonder vooroordelen. Ze heeft ook een lied in haar repertoire waarin de liefde tussen vrouwen wordt bezongen, getiteld ‘Una flor como la mía’. Dat zong ze die avond niet. Voor ons drieën maakte dat niets uit, onze liefde blijft toch wel bestaan. Daar helpen logeerpartijtjes als deze goed bij! 

Twintig jaar na haar doorbraak stond Diana Navarro niet op het podium als een nostalgische herinnering maar als een artieste die haar eigen traditie levend houdt. Bernadette, mijn liefje en ik troffen in haar wederom een ontmoeting met de ziel van Andalusië. Voor ons een nostalgische herinnering aan een eerdere rondreis samen. Het werd een genoeglijke avond. We vierden 20 jaar passie en flamenco. En vriendschap! 

Navarro bezong die avond dat ze niet meer alleen is... mijn liefje en ik wel. Onze vriendin is inmiddels weer op weg naar Nederland. De foto’s van de zangeres zijn van haar hand en de mijne. 

 

P.S. Een deel van deze tekst las ik op Navarro’s eigen website.

Van ons allemaal

Onlangs las ik een interessant interview met Marleen Stikker (1962) in de serie ‘Het ideaal’ (Volkskrant). Daarin worden mensen geïnterviewd die hun leven wijden aan een ideaal. Eerder werd Klaas van Egmond geïnterviewd. Over hem en zijn idealen blogde ik in juni (titel van een tweeluik ‘Zorgen voor morgen’). Deze serie interesseert mij zeer.

Stikker was in de jaren '90 van de vorige eeuw oprichtster van het internetplatform ‘De digitale stad’. Deze excentrieke internetpionier heeft mij altijd geboeid, toen en nu; als mens en ondernemer. Zelf was ik ook al vroeg in mijn carrière (jaren '80 van de vorige eeuw) actief in de informatietechnologie en bepalende mensen stonden op mijn vizier. 

Zij schreef het boek ‘Het internet is stuk’ in 2019, over hoe grote technologiebedrijven (Big Tech) en commercieel kapitaal het internet overnamen, waardoor onze digitale soevereiniteit, privacy en democratie werden aangetast. Maar dat kunnen we veranderen, is haar mening. Het boek is gratis te downloaden (in PDF-vorm) via de website van Waag Futurelab, een onderzoeksinstituut en culturele instelling die Stikker met Christine Nevejan oprichtte.

In het VK-interview geeft Stikker een boekentip: ‘De man zonder eigenschappen’ van de Oostenrijkse auteur Robert Musil. Dit nogal filosofische boek dat bol staat van de ironie -over de industriële revolutie die de menselijke waarden van destijds onder druk zette- maakte grote indruk op mij toen ik het las als jongvolwassene. Het beschrijft een samenleving op drift waarin hoofdpersoon Ulrich staat voor iemand die zich aan elke situatie aanpast zonder zich ermee te verbinden. Dit boek werd destijds door Duitse auteurs uitgeroepen tot de belangrijkste roman van de 20^ste eeuw.

Stikker vertelde in het interview dat Elinor Ostrom (1933-2012) een grote inspiratiebron was voor haar. Ik dook in het verhaal van deze Amerikaanse. In 2009 gebeurde iets bijzonders in de wereld van de economie. De Nobelprijs ging voor de eerste keer naar een vrouw: Elinor Ostrom was de bekroonde. Ze kreeg de prestigieuze prijs voor de analyse van economisch bestuur, vooral voor gemeenschappelijke voorraden (commons). Haar werk bracht een dominant economisch idee aan het wankelen. Gemeenschappelijke hulpbronnen moeten uiteindelijk óf door de staat, óf door burgers worden beheerd om niet ten onder te gaan aan misbruik. In 2018 werd het nieuwe gebouw van de faculteit der Management wetenschappen van de Radboud Universiteit naar haar vernoemd.

Ostrom onderzocht hoe mensen in de praktijk samen bossen, visgronden, irrigatiesystemen en andere schaarse hulpbronnen beheerden. Haar conclusie was eenvoudig maar verstrekkend: mensen zijn niet uitsluitend egoïstische individuen die zoveel mogelijk voor zichzelf willen nemen. Gemeenschappen kunnen regels maken, verantwoordelijkheid nemen, elkaar aanspreken op gedragingen en gezamenlijk zorgen voor wat zij delen. De volgende stelling is daarom bekend als de wet van Ostrom: een ordening van hulpbronnen die in de praktijk werkt, kan ook in theorie werken. Zo kwam homo economicus tegenover homo socialis te staan.

Terwijl economen er lang van uit gingen dat gemeenschappelijk gebruik van natuurlijke hulpbronnen automatisch tot overmatig gebruik en uitputting ervan zou leiden, kwam Ostrom tot een tegengestelde conclusie na onderzoek onder kleine groepen die dit probleem onderling hadden opgelost. Ze gaf daarmee het oude begrip ‘commons’ nieuwe betekenis; een begrip dat leidraad werd in Stikkers leven. Commons staat voor iets dat van niemand is. Het is iets waarvan mensen samen gebruik maken en waarvoor zij samen verantwoordelijkheid dragen. Niet de technologie moet centraal staan maar de mens. Niet het bezit staat centraal, wel de menselijke betrokkenheid.

Dat idee lijkt vandaag de dag extra relevant. Kijk naar de wereld waarin we leven... Een steeds groter deel van onze gemeenschappelijke werkelijkheid bestaat uit digitale ruimte. Internet is onze bibliotheek, marktplaats, krant, archief, ontmoetingsplaats en openbare ruimte. Daar bovenop komt kunstmatige intelligentie, die zich steeds dieper nestelt in onderwijs, wetenschap, communicatie, gezondheidszorg, economie en cultuur.

Maar wie bezit en beheert die digitale wereld nou werkelijk?

Een aanzienlijk deel van de infrastructuur (klantbestanden, data, rekenkracht en AI-technologie) bevindt zich in handen van een relatief klein aantal zeer grote ondernemingen en hun aandeelhouders. Dat is niet per definitie verkeerd. Grote investeringen en visionair ondernemerschap hebben indrukwekkende technologische vooruitgang mogelijk gemaakt. In de loop van de tijd ontstaat echter wel een fundamentele vraag: kunnen zaken die inmiddels zo bepalend zijn voor ons leven worden beschouwd als private eigendommen? 

Ostrom stelt in haar werk niet dat alles van de overheid moet zijn. Evenmin zegt ze dat privé-eigendom moet verdwijnen. Haar onderzoek liet juist zien dat er méér mogelijkheden zijn dan de klassieke tegenstelling tussen overheid (gemeenschap) en markt. Er is een derde mogelijkheid: samen beheren wat voor ons allemaal van wezenlijk belang is.

Er is iets merkwaardigs aan de hand met kennis. Als ik een idee met een ander deel, ben ik daarmee niet minder eigenaar van dat idee. Als een wetenschapper zijn ontdekking publiceert, wordt de wetenschap er niet armer van. Integendeel. Kennis groeit juist doordat mensen het delen, verbeteren en hergebruiken.

Hetzelfde geldt voor een groot deel van de digitale wereld. Het internet werd ooit groot dankzij open standaarden, vrije kennisuitwisseling en gemeenschappelijk belang. Wikipedia, open-source software (zoals Linux) en talloze andere open initiatieven tonen dat samenwerking op wereldschaal mogelijk is.

Niet alles van waarde hoeft te worden verkocht. Niet alles dat belangrijk is, hoeft privébezit te worden. Stikkers boek is een oproep om het internet te repareren. Ze pleit ervoor om de mens en publieke waarden weer centraal te stellen in plaats van de economie, door open technologieën te omarmen en betere regulering toe te passen.

Met een beetje goede wil zouden we AI kunnen beschouwen als een soort nieuwe maatschappelijke infrastructuur. Het is krachtig genoeg om onze economie en cultuur te veranderen. Juist daarom is het tè belangrijk om over te laten aan degenen die het meeste kapitaal, de meeste servers of de meeste data bezitten. Daarmee zeg ik niet dat iedere burger morgen eigenaar moet worden van een datacentrum. Het betekent wèl dat we onszelf de vraag moeten stellen of burgers niet juist zeggenschap moeten hebben over technologie die hún leven steeds sterker bepaalt.

Ostrom herinnerde ons eraan dat gemeenschappelijk bezit niet hetzelfde is als vrijblijvend bezit. Een commons vraagt om regels, transparantie, toezicht, wederkerigheid en verantwoordelijkheidsgevoel. Het vraagt om mensen die niet alleen rechten opeisen maar ook bereid zijn verantwoordelijkheid te dragen.

Een samenleving wordt niet bepaald door wat mensen individueel bezitten maar juist door wat ze samen hebben en beheren.

In een tijd waarin een handvol machtige technologiebedrijven steeds meer invloed heeft op de informatie die wij tot ons nemen en de intelligentie die we ontwikkelen, is de gedachte van Elinor Ostrom heel interessant. Haar kijk nodigt ons uit vooruit te denken. Internet is immers vooral een publieke ruimte.

Kunstmatige intelligentie (AI) is niet uitsluitend een commercieel product. Het is tevens een maatschappelijk product, een gemeenschappelijke infrastructuur. De technologie wordt doorgaans voor burgers ontwikkeld. Waarom zouden we dan niet een stap verder gaan? Waarom ontwikkelen we het niet met elkaar? En waarom zou het niet (deels) door burgers wordt beheerd? Internet is van ons allemaal en daarom onze gezamenlijke verantwoordelijkheid.

Kom daar eens om bij Elon Musk, Mark Zuckerberg, Sam Altman, Sundar Pinchai en Dario Amodeis, tech-bro's en belangrijkste spelers in de huidige digitale wereld. Stuk voor stuk mannen die hun verantwoordelijkheid juist niet lijken te nemen. Tja.

Oktober borstkankermaand

De meteorologische herfst trad aan, de dagen worden korter en de natuur begint langzaamaan in ruststand te geraken. Oktober is wereldwijd ook de maand waarin aandacht wordt gevraagd voor borstkanker, een ziekte die jaarlijks miljoenen mensen raakt. Dit jaar wordt er veel aandacht besteed aan het belang van screening.

Een patiënte die de diagnose borstkanker ontvangt, weet dat het om een serieuze en soms levensbedreigende ziekte gaat. Het is het begin van een serie vragen als ‘wat nu’? Welke behandeling is mogelijk? Kan ik het volhouden? Welke gevolgen heeft de behandeling? Hoeveel tijd rest mij? Hoe vertel ik het aan de mensen van wie ik houd?

Dat traject doorliepen mijn liefje en ik in 2009 toen zij de diagnose borstkanker kreeg. Mijn liefje kwam in handen van een zeer capabel en toegewijd behandelteam in een privéziekenhuis aan de Spaanse Costa Blanca. Als je ons relaas van toen wilt lezen -om welke reden dan ook- kun je klikken op 'behandeling borstkanker in Spanje' in de themawolk in de rechterkolom van mijn blog. Zij was de ideale patiënte die zich met geduld en vertrouwen overgaf aan de situatie, ik trad op als Zuster Clivia, her 'breast friend'. Voor ons is dit geschiedenis, al verlaat een kankerervaring je nooit meer. Niet als ex-patiënte, noch als partner of andere naaste.

In het jaar van haar behandeling kleurde de kop van mijn blog een hele maand roze. Dat doe ik sinds enkele jaren niet meer maar de aandacht voor het onderwerp blijft belangrijk, wat mij betreft.

Tijdens de borstkankermaand van dit jaar staan de nieuwste internationale doorbraken in de schijnwerpers. Precisiegeneeskunde, het veilig vermijden van chemotherapie en de opkomst van slimmere, gerichte medicijnen zijn de belangrijkste onderwerpen. Grote internationale oncologische congressen, zoals de Amerikaanse ASCO 2026 en de Europese ESMO 2026, meldden dit jaar baanbrekende resultaten qua: 

• Behandeling op maat
• Minder zware therapieën en nieuwe combinaties
• Minder invasieve chirurgie
• Kortere bestralingstrajecten
• Nieuwe generatie medicatie (de zogenaamde ‘anti-body drug conjugates’)
• Eiwitprofielen van iedere patiënt, op basis van bloed
• Onverwachte inzichten (voordelen van afvalmedicatie voor borstkanker, bijvoorbeeld)

De medische wetenschap van nu heeft op veel vragen betere antwoorden dan voorheen. De overlevingskansen van kankerpatiënten zijn sterk verbeterd. Tumoren kunnen eerder worden opgespoord, behandelingen worden steeds gerichter en persoonlijker en onderzoekers begrijpen steeds beter hoe kanker bij iemand ontstaat. 

Daar komt een ontwikkeling bij die nog min of meer in de kinderschoenen staat: kunstmatige intelligentie (AI). Het is echter geen futuristisch verschijnsel, de huidige gezondheidszorg maakt al veelvuldig gebruik van AI. ‘Intelligente agenten’ kunnen zeer grote hoeveelheden medische gegevens verwerken en patronen herkennen in mammografieën die voor medici uiterst tijdrovend zijn. Ze kunnen radiologen ondersteunen bij het beoordelen van beelden, helpen om behandelrisico's beter in te schatten en bijdragen aan onderzoek naar de vraag welke behandeling bij welke tumor en welk mens het best past. Dat is een belangrijke stap vooruit. 

De geneeskunde verzamelt al eeuwen kennis door te kijken, te vergelijken en te meten. AI voegt daaraan iets toe wat voor mensen nauwelijks uitvoerbaar is: het vermogen om op enorme schaal verbanden te zoeken tussen gegevens. Waar de arts één patiënte tegenover zich heeft, kan een algoritme leren van gegevens uit duizenden of zelfs miljoenen patiënten. Niet om het werk van de arts over te nemen maar om het menselijk oordeel te versterken. Het gaat dus niet over een machine die een mens vervangt maar over technologie die de grens van het menselijk waarnemingsvermogen opschuift.

Tegelijkertijd moeten we oppassen voor het idee dat technologie automatisch vooruitgang betekent. Een algoritme kan een patroon beter en sneller herkennen dan een arts maar kent de persoon niet die tegenover hem of haar zit. Het kan een waarschijnlijkheid berekenen maar niet voelen wat een uitslag betekent voor een mens van vlees en bloed. Het kan helpen een tumor te vinden maar niet bepalen wat één extra levensjaar voor de mens in kwestie betekent. Juist hierdoor blijft het mensenwerk.

Na 31 oktober verdwijnt de aandacht voor borstkanker gelukkig niet. Wèl is roze oktober een belangrijk deel van het kalenderjaar waarmee zichtbaar wordt gemaakt waar mensenwerk en ervaring, medische wetenschap en technologie elkaar vinden. Voor mij is de vraag ook interessant waar we in dit verband over vijf jaar zullen zijn op het gebied van kanker. Oktober gaat dus niet alleen over roze lintjes, armbandjes en campagnes. Het moet ook het moment zijn waarop we ons als sterfelijken realiseren dat ons lichaam ons soms in de steek laat en dat medici vervolgens zo goed mogelijk proberen te begrijpen hoe dat komt en wat de beste weg voorwaarts is.

De geschiedenis van borstkanker gaat ook over behandelingen die ooit experimenteel waren en nu standaard zijn. Over tumoren die vroeger te laat werden ontdekt en tegenwoordig eerder worden gedetecteerd. Over patiënten die dankzij nieuwe kennis en technologie steeds vaker herstellen en een langer leven van goede kwaliteit kunnen leven.

Nog een tip voor de liefhebster van de eigen borsten: op 7, 8, 14 en 15 november kun je je eigen boobies laten tekenen door kunstenares Fela Walvisch, in het kader van haar project ‘Tits on Wheels’. Zij rijdt rond in een busje en noemt zichzelf de eerste Nederlandse tietenportrettiste. Dit project vindt plaats in de Volharding in Haarlem.

Leeshonger

Deze week is het Banned Book Week in de Verenigde Staten. Er zijn daar in het afgelopen jaar meer boeken in de ban gedaan dan ooit. Opmerkelijk is dat voor het onderzoek naar ‘verboden’ boeken steeds vaker gebruik werd gemaakt van AI chatbots. De meeste boekverboden gelden in de staten Texas en Florida waar Republikeinen stevig in het zadel zitten. Sinds 2021 zijn er meer dan 22,800 boeken in 45 Amerikaanse staten verbannen. 

In 2025 werd 92% van alle bezwaren tegen boeken ingediend door pressiegroepen, overheidsfunctionarissen en beleidsmakers, een stijging van 72% ten opzichte van 2024. Minder dan 3% van de bezwaren was afkomstig van bezorgde ouders. Als je dan ziet welke boeken op deze lijst staan, kun je niet anders dan je concluderen dat Amerika onder Trump & Co. een bananenrepubliek is geworden. Op die lijst staan finalisten van de National Book Award, American Library Association Best Book for Young Adults, New York Times bestsellers, TIME Magazine #1 literaire fictie, No. 1 bestseller auteurs. Zelfs ‘Het achterhuis’ van Anne Frank is de klos, vanwege expliciete seksscenes. Tja.

Het bannen van boeken beperkt de vrijheid om te lezen waardoor scholieren geen toegang meer hebben tot verschillende meningen, stemmen, perspectieven en literatuur [..], aldus de ngo PEN America.

Daarentegen is het deze week Kinderboekenweek in Nederland. Joehoe! Afgelopen weekend las ik een interessant interview in de Volkskrant met de Brit James Marriott (33). Als fanatieke lezer vormt hij meer en meer een uitzondering. Zijn vader, een leraar op de middelbare school, las hem als kleintje voor totdat hij zelf leerde lezen. Voor de wereld zijn de gevolgen van ontlezing catastrofaal, betoogt hij in zijn eerste boek ‘The New Dark Ages’ dat recent in Nederlandse vertaling verscheen met de titel ‘Een wereld zonder boeken – Wat ontlezing met onze samenleving doet’. Hij meent dat een wereld vol schermen maar zonder boeken dommer en vijandiger zal zijn.

Illustratie: Tessa Biemans

De Kinderboekenweek is ook voor mij, oude boekenveelvraat, een heugelijk feit. Het zijn voor mij geen kinderboeken meer maar een goed kinderboek gaat een leven lang mee in iemands hoofd. Dat weet ik uit ervaring. Van binnen zit nog altijd dat meisje dat in haar kindertijd eerst werd voorgelezen totdat ze het zelf kon en daarna heel graag ging doen. In mijn geboorteplaats was een goedgevulde bieb die ik wekelijks (soms meermaals) bezocht. 

Ik herinner mij niet dat mijn ouders veel boeken kochten voor ons kids maar er stond wel een gevulde boekenkast in huis. Aan die titels, zoals ‘De gebroeder Karamazov’ (Fjodor Dostojeski), ‘Het achterhuis’ (Anne Frank), ‘Oorlog en vrede’ (Leo Tolstoj) en ‘Brug over de rivier Kwai (Pierre Broulle), kwam ik later toe. Sinds ik kan lezen, verslind ik boeken. Deze verslaving duurt al mijn hele leven en dat betreur ik niet!

Als kind nuttigde ik boeken aan het ontbijt, 's middags bij de thee en 's avonds stiekem onder de dekens, met een zaklamp. Voor ik het wist, was het echt laat. Mijn vader riep dan vanaf de trap: “Licht uit!” Ik weet niet meer wat mij eerste kinderboek was maar het moet boeiend genoeg zijn geweest om te denken: op naar de volgende! Het leesvuur in mijn hoofd bleef altijd branden.

Ik racete met de jongens van ‘De Kameleon’ (Hotze de Roos) door Friese wateren terwijl ik al wel kon zwemmen maar nog niet kon varen. De Kameleon-jongens waren voor mij geen papieren personages maar vrienden die elk moment bij mij thuis konden aanbellen. En wat een heerlijke plek was de Petteflet (Annie M.G. Schmidt)! Daar kon je zomaar mensen en dieren tegenkomen die je in het gewone leven nooit zou ontmoeten. Het was er rommelig, wonderlijk en verslavend leuk. Ik zat met Pluk in zijn rode kraanwagentje om de wereld te ontdekken. Met ‘Koning van Katoren’ (Jan Terlouw) leerde ik dat één dappere jongen met veel verstand en een flinke dosis koppigheid (Stach), een heel land in beweging kon krijgen. Een van zijn taken speelde zich af in de stad Decibel, waar hij de overlast van schreeuwende vogels moest oplossen. Ik zou ze nu hun gang laten gaan!

In de loop van de tijd werden de leesboeken serieuzer. Tijdens het lezen van ‘Oorlogswinter’ (Jan Terlouw) zat ik ineens zelf in de kou, tussen gevaar en geheimen, en moest je nadenken over wat goed en fout was. In ‘Kruistocht in spijkerbroek’ (Thea Beckman), geënd op de kinderkruistocht van 1212, stapte Dolf en ik in zevenmijlslaarzen door de tijd. De onverschrokken en dappere Max uit ‘Max en de Maximonsters’ (Boris Sendak) was iemand waartegen ik opkeek. Zo stoer wilde ik ook zijn.

Met ‘De Zevensprong’ (Tonke Dragt) werd lezen -weer- geheimzinnig en een beetje griezelig. Er waren raadsels, vreemde gebeurtenissen en vragen waarop je niet meteen antwoord kreeg. Juist dat vond ik prachtig. Na Pippi Langkous kwamen de ‘Gebroeders Leeuwenhart’ (Astrid Lindgren) bij mij langs. Met dat boek ontdekte ik dat een kinderboek je niet alleen kon laten lachen of avonturen liet beleven. Het kon je ook verdrietig stemmen, je laten nadenken over moed, vriendschap en afscheid. Toen ik het boek dichtsloeg, bleef het verhaal nog lang in mijn hoofd rondtollen. ‘Winnie de Poeh’ (A.A. Milne), de beer met heel weinig hersens, leerde mij hoe je met knuffeldieren moest omgaan. Pluchen Poeh, Knorretje, Teigetje, Kanga en Iejoor zitten al jarenlang op de achterbank van mijn auto. Die liefde ging nooit over.  

Voor de goede orde: de boektitels herinnerde ik mij wel. De inhoud moest ik soms weer even opzoeken op het boek. Hoe het ook zij, elk van deze boeken was in staat om mij van alles te doen ervaren, alsof ik erbij was. Ze inspireerden mij en maakten mij nieuwsgierig naar de wijde wereld. 

Illustratie: Paul Faassen

Door meeslepende kinderboeken wordt een mens een boekenveelvraat. Je krijgt monsters, dieren, oorlogen, verre landen, bijzondere personages, geheimen en ongebruikelijke vriendschappen met de paplepel ingegoten. Je verzamelt papieren vrienden die nooit hebben bestaan maar die desalniettemin belangrijk voor je werden. Jong geleerd, is oud gedaan! 

Het wonderlijke is: hoe ouder je wordt, hoe meer je beseft hoeveel boeken je nog niet hebt gelezen. Mijn honger is dus nog lang niet gestild. Tegenwoordig lees ik niet meer stiekem maar nog steeds onder de dekens met het bedlampje aan. Lezen voor het slapengaan schijnt sowieso gezond te zijn voor lijf en leden. De kwaliteit van je nachtrust neemt erdoor toe. 

Soms, als ik een oud kinderboek opensla, ben ik weer voor even dat jonge meisje van toen. De wereld van boeken bestaat uit eindeloze verhalen die je geest en je wereld verrijken. Nog steeds denk ik: op naar de volgende! Voor een boekenveelvraat als ik bestaat er maar één soort honger die nooit overgaat: leeshonger.

P.S. De lieflijke illustratie in de kop van deze blog is van de Australische illustrator Michael Leunig (1945-2024). Ik ben groot fan van zijn werk.

  

Dé natuurprominent

Het is internationale dierendag vandaag! De Belgische Tine Hens ontving vorige week de prijs voor het beste Natuurboek van dit jaar in mijn favoriete zondagochtend radioprogramma ‘Vroege Vogels’. Haar boek is getiteld ‘Archief van mogelijk verlies’. Ze duikt in haar eigen natuurgeheugen en schrijft over de planten, dieren en natuurfenomenen die op het punt staan te verdwijnen. De schrijfster werd door de jury vooral geprezen om haar poëtische taalgebruik.

Ik heb het winnende boek niet gelezen en ik weet ook niet of ik dat snel zal doen. Te treurig onderwerp... Een ander boek van een van de vijf genomineerden zal ik eerder ter hand nemen. Dat is getiteld ‘In lange rok de koraalriffen op’, geschreven door Andrea Kieskamp. Het betreft een biografie van de Nederlandse biologe (specialiteit algen) Anna Weber-van Bosse (1852-1942). Dit was een onbekende naam voor mij maar dat is geheel onterecht. Zij was de eerste vrouw in Nederland die een eredoctoraat ontving. Zij was tevens de enige vrouw die een gouden prijspenning van de Hollandse Maatschappij der Wetenschappen (HMW) ontving.

In januari 2026 werd een onderzoeksschip in de vaart genomen met haar naam, de RV Anna Weber-van Bosse. Dit innovatieve, duurzame en 80 meter lange vlaggenschip van het oceaanonderzoek in Nederland is ontworpen op basis van de toekomstige behoeften van de Nederlandse mariene onderzoeks gemeenschap. Zo is het nieuwe schip geschikt voor het gebruik van methanol en kan het dicht bij de rand van het zee-ijs in het Noordpoolgebied en Antarctica werken. Het schip is uitgerust met ruimere laboratoria, meer accommodaties en modernere apparatuur dan haar voorganger RV Pelagia. 

Bij de prijsuitreiking was ook sneldichteres Dominique Engers aanwezig. Speciaal voor deze gelegenheid schreef ze een gedicht. Hieronder tref je enkele coupletten aan.

De wekker ging vroeg voor de natuurliefhebber,

Weg met de iPad, de sleur en de gebber.

We stemden massaal af op de radiozender,

Voor de groenste datum op onze kalender.

Want Vroege Vogels bracht taart en vertier:

Het beste natuurboek van '26 is hier!

Geen spoor van AI of van digitale praat,

Maar puur leesplezier van de hoogste graad.

Van motten en vogels tot modder en veen,

De jury las stapels, ze gingen overal heen.

Vijf prachtboeken stonden er op de lijst,

Met liefde geschreven en groen ingelijst.

Of het nu gaat om het zingen van mezen,

Of wroeten in aarde om klei te gaan lezen,

Elke auteur verdient een ovationeel applaus,

Voor boeken zo puur, ver weg van de ruis.

De winnaar gaat strijken met eer en een prent,

En is vanaf nu dé natuurprominent!

Knap, hoor! Dit is niet het gehele gedicht dat Engers voordroeg tijdens de uitzending. Wat zij voorlas was minstens een keer zo lang en benoemde ieder van de (5) genomineerden voor deze mooie boekenprijs. Dit excerpt is echter leuk genoeg om het te delen.

Bij deze prijs hoort een prent van de Rotterdamse illustrator Raoul Deleo. Hij studeerde af aan de Willem de Kooning Academie. Met name de natuur inspireert hem. Hij is bekend om zijn fantasierijke afbeeldingen. Voor deze gelegenheid tekende Deleo een vroedvrouwpad die overgaat in het kronkelende lichaam van een paling. Hij gebruikte het lichaam van de paling als een soort tijdlijn. Als je de kronkelende beweging vanaf de pad terug in de tijd volgt, zie je dat de kleur geleidelijk uit de tekening verdwijnt. Dat symboliseert ons geheugen en verwijst naar het zogenaamde Shifting Baseline Syndrome, waarover prijswinnares Hens vaak spreekt en schrijft.

Het betekent dat mensen van elke nieuwe generatie vergeten hoe rijk de natuur vroeger was, waardoor onze definitie van 'normaal' steeds verder achteruitgaat. Dat is ook de reden waarom er maar drie spreeuwen in het werk zijn te zien. Waar je vroeger enorme zwermen van duizenden vogels zag, toont zijn tekening er slechts drie en slechts één daarvan is amper half ingekleurd.

De regelmatige lezer herinnert zich waarschijnlijk dat mijn liefje en ik vorig jaar naar Extremadura gingen om in die autonome Spaanse regio migrerende kraanvogels te zien. (Hier vind je het webalbum van dat uitstapje.)

In voorbereiding op die reis legde ik contact met een lokale deskundige die ik in mijn blogs Señor José noemde. Het betrof een 57-jarige verpleegkundige en amateur ornitholoog, die al bijna 40 jaar onderzoek doet naar het gedrag van migrerende kraanvogels. Hij is ook een fervent beschermer van deze bijzondere vogels. Hij gaf mij tips over de plekken waar we foeragerende kraanvogels zouden kunnen zien en wat een goed punt zou zijn om ze te zien overvliegen. Dat is namelijk magisch...

Alhoewel hij voorstelde elkaar te treffen, lukte dat door omstandigheden niet. We betreurden dat aan beide zijden. Hij gaf mij zijn persoonlijke mailadres om ‘de volgende keer’ directer contact te kunnen onderhouden. Nu de tijd van vogelmigratie weer aanbreekt, keek ik weer eens op de website van zijn organisatie (hij is mede-oprichter van Grusextremadura) en trof daar de publicatie van zijn recentste boek aan, getiteld ‘Memorias Grulleras’. Het zijn zijn Kraanvogelmemoires. Dat kon ik niet ongemerkt voorbij laten gaan dus ik stuurde hem een enthousiaste mail.

Ook zijn boek documenteert, net als Tine Hens, de transformatie van het landschap waarin de kraanvogels leven: de achteruitgang van de traditionele dehesa (weidegrond) door de opmars van geïrrigeerd land en intensieve olijfgaarden, de drooglegging van wetlands en het verlies van belangrijke habitats. Dat wisselt hij af met persoonlijke anekdotes, biologische gegevens en een oprecht eerbetoon aan baanbrekende Spaanse natuuronderzoekers zoals José Luis Pérez Chiscano. 

Deze man was botanicus, ornitholoog, apotheker, ecoloog, ontdekkingsreiziger en orchideeënspecialist. De auteur beschrijft de migratieroutes, tellingen op het Iberisch Schiereiland en de trouw aan het thuisland van de migranten. Het boek is een viering van de eeuwenoude seizoensgebonden terugkeer van de kraanvogels naar de geboortegrond van señor José. Het boek verschijnt op 7 oktober. Ik ga het bij de lokale boekhandel bestellen. 

Abortus is een zorgkwestie

Wie terugkijkt op de geschiedenis van de vrouwenbeweging, ziet hoe vaak vrouwen hebben moeten vechten voor iets wat voor mannen vanzelfsprekend is: zeggenschap over eigen lichaam en eigen leven. Het is veelzeggend dat abortus in Nederland nog altijd in het Wetboek van Strafrecht staat. Abortus staat in artikel 296 nu omschreven als een misdrijf. 

Op 28 september jongstleden diende PRO-Kamerlid Lisa Vliegenthart een initiatiefwet in om daarin verandering te brengen. Haar partij definieert abortus als reguliere medische zorg. Driekwart van de Nederlanders meent dat abortus uit het strafrecht moet. De Dolle Mina’s in het land ondersteunen dit initiatief eveneens. Hun iconische leus ‘Baas in eigen buik' kwam officieel het publieke debat binnen in maart 1970. Deze leus groeide in de jaren daarna uit tot het universele symbool van de Nederlandse en Belgische abortusstrijd en de tweede feministische golf.

Ik vind het een slimme zet van Vliegenthart om de nadruk te leggen op abortus als zorg in plaats van het als een misdaad te bestempelen. Welke politica of politicus, van welke politieke stroming dan ook, kan er nu tegen zijn dat een vrouw die zich in zo’n penibele situatie bevindt, als een misdadigster wordt gezien?! (Ze zijn er, daar kom ik later op terug...)

Er wordt nu gewacht op het advies van de Raad van State, de verplichte, onafhankelijke adviseur die een een wettekst inhoudelijk beoordeelt voordat de Tweede Kamer de wetstekst mag gaan behandelen. Dat zal pas in 2027 gebeuren. De Raad onderzoekt de juridische kwaliteit, de effectiviteit, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid van een wetsvoorstel. Voor steun kijkt de PRO-fractie vooral naar de VVD die dit onafhankelijke advies wil afwachten. In de laatste VVD-verkiezingscampagne stond dat de partij zich wil inzetten om abortus uit het strafrecht te halen ‘als er een volwaardig alternatief is dat vrouwen beschermt’. Als oud-verloskundige meent Vliegenthart dat dit het geval is. 

Een zwangerschap voltrekt zich in het lichaam van een vrouw en kan haar gezondheid, toekomst, relatie(s), werk en levensloop diepgaand beïnvloeden. Een besluit om een zwangerschap uit te dragen of af te breken is daarom geen abstracte morele keuze die door politici kan worden gemaakt. Het is een ingrijpende persoonlijke beslissing, die vrouwen ieder voor zich moeten kunnen nemen. Religieuze bemoeienis staat daar haaks op.

Het ultraconservatieve standpunt van de streng gereformeerde Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP) vind ik verwerpelijk, als vrouw en als feministe. En ik vind het niet kunnen dat een politieke partij met drie zetels in de Tweede Kamer abortus inbrengt aan de onderhandelingstafel van nu. Deze partij van de mannenbroeders, exponent van de manosfeer-avant-la-lettre, stelt dat de abortuspraktijk in Nederland geheel moet stoppen. Abortus moet in het Wetboek van Strafrecht blijven. Deze partij zou de bestaande abortuswet liever helemaal intrekken. Het bepleit de terugkeer van de vaste minimale bedenktijd van vijf dagen en een verlaging van de bestaande 24-wekengrens. De partij motiveert dat vanuit de bescherming van ongeboren leven.

De afgelopen verkiezingscampagne van de SGP was getiteld ‘Elige vitae’ -hoogstwaarschijnlijk bedoeld als het Latijnse ‘Elige vitam’- dat ‘kies het leven’ betekent. In SGP-kringen is dat een rechtstreekse verwijzing naar de Bijbeltekst uit Deuteronomium 30:19, waarin God het volk oproept om het leven te kiezen. 

Dat mannen meepraten over abortus is op zich geen probleem. Dit onderwerp maakt deel uit van het maatschappelijk debat en mannen maken nu eenmaal 49,8% van de bevolking uit. Ze zijn burgers en volksvertegenwoordigers en mogen in die hoedanigheid, net als vrouwen, politieke standpunten innemen.

Het is nooit zo dat een keuze voor abortus een lichtvaardige beslissing is. De verplichte bedenktijd van vijf dagen verdween dan ook terecht uit de wet per 1 januari 2023. Die verplichte beraadtermijn werd als betuttelend, rigide en onnodig belastend gezien. 

Haaks op de SGP-overtuigingen staat een fundamentele waarde: de persoonlijke autonomie en lichamelijke integriteit van de vrouw. Juist omdat de gevolgen voor de vrouw in kwestie zo persoonlijk en diepgaand zijn, heeft ieder van hen recht op betrouwbare medische informatie, deskundige begeleiding -wanneer zij daaraan behoefte heeft- en zorg zonder vernedering of veroordeling. Wat betreft dat laatste: christelijke demonstranten die voor abortusklinieken (Nederland telt er 19 volgens de Inspectie Gezondheidszorg) staan teneinde vrouwen te intimideren, zoals ‘Schreeuw om Leven’, ‘Jezus leeft’ en individuele activisten, maken dat kwetsbare bezoekers spitsroeden moeten lopen tot aan de voordeur van de kliniek. Een gotspe.

Waarom wordt over het lichaam van een vrouw gesproken alsof het publiek bezit is waaraan anderen namens haar grenzen mogen stellen? Waarom moet een vrouw die voor abortus kiest zich in een strafrechtelijk kader geplaatst weten, als de eindbeslissing uitsluitend bepalend is voor haar leven?

Er is een wezenlijk verschil tussen meepraten over maatschappelijke en juridische randvoorwaarden en bepalen wat een vrouw met haar zwangerschap doet. Ik herinner mij het interview met Eva Jinek en SGP-partijleider en fractievoorzitter in de Tweede Kamer Chris Stoffer in 2025. Daar was hij te gast om over de billboardcampagne te praten die de SGP recent had gelanceerd. Abortus was destijds hét thema van hun verkiezingscampagne. 

Jarenlang bleef het aantal abortussen in Nederland stabiel rond de 30.000 maar dat cijfer steeg -‘geëxplodeerd’, volgens de SGP- naar circa 40.000 in recente jaren. Dat is die partij, mordicus tegen, een doorn in het oog. Vrouwen kiezen volgens Stoffer te snel voor zwangerschapsafbreking. Ik vond die hele campagne nogal ongepast. Tja. 

Dat gesprek verliep uiterst stroef. Jinek, die zichzelf in interviews positioneert als een uitgesproken feministe, vuurde de ene na de andere kritische vraag op hem af en wilde ook weten of zijn dochters (Stoffer heeft er drie) na een verkrachting abortus zouden mogen plegen. Wellicht een onkiese vraag maar die moest worden gesteld, vonden Jinek en ik. Stoffer, zichtbaar ongemakkelijk, antwoordde niet met Ja of Nee. Wel zei hij ‘Als mijn dochter zou vragen: Papa, wat zou jij het liefst hebben?’ dan wist hij het wel. Ik denk dat alle personen in de Stoffer-huishouding al jarenlang weten wat papa wil op dit punt... Hij zei ook nog dat een volwassen mens een eigen keuze maakt en dat hij zou hopen dat de keuze van zijn dochter dan vóór het leven zou zijn. 

De oorspronkelijke feministische strijd rond abortus draaide om het doorbreken van het idee dat anderen (lees: mannen) beter konden bepalen wat goed voor vrouwen was dan vrouwen zelf. De huidige discussie toont aan dat die strijd nog  niet is beslecht.

Abortus uit het Wetboek van Strafrecht halen, betekent dat abortus primair wordt benaderd als gezondheidskwestie en als persoonlijke beslissing van een vrouw, niet als een strafrechtelijke zaak. Het is dus niet aan artsen en strafrechters. Niemand anders kan beslissen over wel of geen abortus namens de vrouw in kwestie. Die is te allen tijde aan haar en aan haar alleen.

Twee vrouwen, één strijd

Recent kwam het internationale rapport over genderongelijkheid uit, het ‘Global Gender Gap Report 2026’. Genderongelijkheid is de ongelijke verdeling van macht, middelen, kansen en waardering tussen mannen en vrouwen. 145 landen wereldwijd werden met elkaar vergeleken. Nederland zakte naar de 46^ste plaats, drie plaatsen lager dan in het rapport van vorig jaar. Mijn geboorteland werd in enkele decennia van een koploper een achterblijver in de Europese groep. Er werd berekend dat gelijktrekking met het huidige tempo 70 jaar zou duren. Dat zijn ongeveer drie generaties?! Tja.  

Vorig weekend was er een demonstratie op het Haagse Malieveld van extreem- en radicaal rechtse groeperingen. Een van de leuzen die daar werd gebezigd was ‘witte mannen vooraan’. De banner was ongetwijfeld bedacht door stagiairs van het braille-instituut...* Dat was -ondere andere- een reactie op de oproep van zangeres Sophie Straat die ze gebruikte tijdens haar eerdere optreden op het Lowlands Festival. Daar zei ze dat witte mannen tijdens haar concert achteraan moesten gaan staan. Dat deed ze vooral om vrouwelijke bezoekers (en andere minderheden) meer ruimte te geven tijdens haar concert. Beide reacties zijn veelzeggend...

Het is goed om activistische vrouwen te (blijven) steunen. Ik las net het boek ‘Natural Born Rebel: Sylvia Pankhurst’ uit, van de Britse schrijfster Rachel Holmes. Het is een dikke pil maar critici menen dat een leven van dit kaliber zoiets absoluut rechtvaardigt. Ik vond het een monumentaal en meeslepend verhaal. (Aanrader!)

Er zijn vrouwen die de geschiedenis veranderen door zichzelf aan te passen aan de wereld om zich heen. En er zijn vrouwen die de wereld dwingen zich aan hen aan te passen. De Engelse Sylvia Pankhurst en haar evenzeer beroemde moeder Emmeline Pankhurst behoorden tot die laatste categorie. Hun strijd voor vrouwenrechten, hun onverschrokkenheid en bereidheid om persoonlijke offers te brengen, maakten hen tot iconen van de vroegste vrouwenbeweging. Zij stonden, net als Aletta Jacobs en Wilhelmina Drucker in Nederland, aan de wieg van de eerste feministische golf in de westerse wereld. 

Vandaag wordt -in sommige kringen- de dood herdacht van Sylvia Pankhurst (1882–1960). Ze overleed in mijn geboortejaar dus over dit nieuwsfeit wist ik toen nog niks te melden. Inmiddels wel. Haar levensverhaal is onlosmakelijk verbonden met dat van haar moeder maar het is ook het verhaal van een dochter die haar eigen weg koos, zelfs toen dat pad haar wegvoerde van haar ouder.

Moeder Emmeline Pankhurst (1858–1928) groeide op in een tijd waarin vrouwen nauwelijks politieke zeggenschap hadden. Ze mochten niet stemmen bij parlementsverkiezingen, hun maatschappelijke mogelijkheden waren beperkt en hun stem werd in de politiek nauwelijks gehoord. Emmeline weigerde zich neer te leggen bij die ongelijkheid. Ze kreeg dat vuur overigens met de paplepel ingegeven (van haar moeder).

In 1903 richtte zij de Women's Social and Political Union (WSPU) op, met de veelzeggende leus ‘Deeds, not words’ (geen woorden maar daden). Een andere wereldberoemde uitspraak van haar is: ‘I would rather be a rebel than a slave’. Vrouwen hadden lang genoeg braaf petities geschreven en ingediend en beleefd om rechten gevraagd. Die aanpak moest nu maar eens veranderen. Vrouwen moesten zelf in beweging komen om hun vrijheid te veroveren. Dat kon niet worden overgelaten aan mannen.

De term ‘suffragette’ werd bedacht door een mannelijke journalist van The Daily Mail, die deze strijdbare vrouwen daarmee wilde bespotten. De vrouwen namen de aanduiding over als geuzennaam. Zij gingen de straat op, verstoorden politieke bijeenkomsten van mannen en richtten daarbij soms vernielingen aan. Emmeline werd bij zo’n gelegenheid gearresteerd en kwam in de cel terecht. In de gevangenis ging zij in hongerstaking; de autoriteiten reageerden daarop door haar gedwongen te voeden.

Emmeline overleed op 69-jarige leeftijd in een verpleegtehuis, kort nadat Britse vrouwen stemrecht hadden gekregen (onder bepaalde voorwaarden) en het gelijke stemrecht voor mannen èn vrouwen wettelijk was vastgelegd. Zij had zich ingezet om die strijd te winnen. Men meent dat haar dood een gevolg was van de jarenlange strijd en ontberingen.

Dochter Sylvia Pankhurst erfde de strijdlust en moed van haar moeder maar ontwikkelde een eigen visie op rechtvaardigheid. Ze was kunstenares, schrijfster, activiste en een onvermoeibare bondgenote van arbeiders en arme vrouwen. Waar Emmeline zich vooral richtte op het verkrijgen van stemrecht voor vrouwen, wilde Sylvia méér. Voor haar was politieke gelijkheid onlosmakelijk verbonden met sociale en economische rechtvaardigheid.

In de arme wijken van Oost-Londen zag zij hoe vrouwen niet alleen werden achtergesteld vanwege hun geslacht, maar ook door armoede, uitbuiting en slechte leefomstandigheden. Ze organiseerde vrouwen, hielp bij stakingen en zette zich in voor betere arbeidsomstandigheden. Haar feminisme was geen strijd voor een bevoorrechte minderheid, het was een roep om waardigheid voor iedereen. 

vlnr Emmeline, Christabel en Sylvia

Daarmee kwam ze steeds vaker tegenover haar moeder te staan. Emmeline en haar andere dochter Christabel wilden de WSPU strak organiseren en hun politieke doel vooropstellen. Sylvia wilde een bredere beweging, geworteld in de arbeidersklasse. De verschillen werden zo groot dat de dochter uiteindelijk uit de organisatie van haar moeder werd gezet. Het was een pijnlijke breuk maar Sylvia liet zich er niet door tot zwijgen brengen.

Sylvia's engagement was niet beperkt tot vrouwenrechten. Ze verzette zich tegen de Eerste Wereldoorlog, keerde zich tegen fascisme en racisme en sprak zich uit voor arbeidersrechten en internationale solidariteit. Haar steun aan de Ethiopische onafhankelijkheid was opmerkelijk. Toen het fascistische Italië onder Mussolini Ethiopië binnenviel (1935), kwam Sylvia op voor keizer Haile Selassie en het Ethiopische volk. Ze vestigde zich uiteindelijk in Ethiopië en mengde zich in de lokale vrijheidsstrijd. Daar bracht ze haar laatste levensjaren door.

Dit is meer dan een opsomming van demonstraties, arrestaties en politieke meningsverschillen. Het is het verhaal van twee vrouwen die weigerden te aanvaarden dat onrecht bij het leven hoort. Ze kwamen in opstand tegen een wereld waarin mannen heersten. Moeder en dochter waren het vaak niet met elkaar eens. Hun overtuigingen verschilden daarom scheidden hun wegen. Beiden bezaten echter die zeldzame eigenschap om tegen de stroom in te zwemmen. Beide vrouwen verhieven hun stem alhoewel zwijgen voor vrouwen vaak de norm was. 

Moeder Emmeline leerde vrouwen dat ze hun rechten moesten opeisen. Dochter Sylvia’s leven getuigde van een feminisme dat steeds opnieuw de grenzen opzocht. (Die durfde ze zelfs te overschrijden.) Niet alleen vrouwen moesten worden bevrijd van onderdrukking; ieder mens verdiende een waardig leven in vrijheid. 

Sylvia herinnerde de wereld eraan dat de (vrouwen)stem pas werkelijk vrij is als ook de armsten en meest verdrukten der aarde worden gehoord. Dochter overleefde haar moeder ruim drie decennia. Zij stierf op 27 september 1960 aan  een hartinfarct in Addis Abeba. Daar ontving ze een staatsbegrafenis. 

Deze blog gaat over moed, kracht en de gemeenschappelijke droom van twee sterke vrouwen. Dat leek mij reden genoeg om over hen te schrijven.

* Woordgrap van de onlangs overleden acteur en leuke man Cees Geel (1965-2026)