Met het bord op schoot

Vanavond zwaaien op NET5 voor de Nederlandse kijker opnieuw de deuren open naar misschien wel het leukste kookprogramma in televisieland: die van MasterChef Australia 2026. Joehoe! Sinds de eerste jaargang was ik gegrepen. Ik heb vele landenversies gezien (Nederlandse, Engelse, Spaanse) maar kom toch altijd terug bij die van Australië. Het is de leukste versie, wat mij betreft. 18 seizoenen lang kijk ik via dit medium al naar kandidaten die soms wel maar meestal geen professionele chefs zijn. Wat ze met elkaar gemeen hebben is iets dat minstens zo belangrijk is: een ontembare liefde voor koken en eten, de nieuwsgierigheid en moed om zichzelf voor een jury en een miljoenenpubliek bloot te geven. 

Dat is niet de enige reden waarom MasterChef Australia verslavend is. Het is de gehele sfeer in het programma, de positieve en prettige toon die alle deelnemers, juryleden en gasten aanslaan. Seizoen 18 is in veel opzichten weer een prachtige afspiegeling van het land waarin de oorspronkelijke serie zich afspeelt. Australië is een ware smeltkroes en dit programma onderschrijft dat. 24 amateurkoks staan achter het fornuis, zoals gebruikelijk geselecteerd uit 40 kandidaten die tijdens de audities om een plek vochten.

De kandidaten verschillen ook deze keer weer in leeftijd, beroep, levenservaring en achtergrond. Sommigen groeiden op met een keuken waarin generaties familietradities werden doorgegeven; anderen ontdekten pas laat dat koken hun grote passie is.

Australië is vanzelfsprekend meer dan de clichés van barbecuen op blote voeten, meat pies zo groot als schoenendozen en de fish die altijd zelfgevangen moet zijn (partner van de chips). Het is een land dat zijn oorsprong vindt in migratie. Het begon met mensen uit Groot Brittanië (Australië was een strafkolonie van de Britten) en later kwamen daar personen uit Azië, het Midden-Oosten, Afrika en Zuid-Amerika bij. Ongeveer 30% van de bevolking is buiten Australië geboren. Het gaat om meer dan 200 nationaliteiten en 270 etnische groepen. Er worden daar thuis 300 talen gesproken maar het Engels (nou ja, Ozzies) verbindt hen.  Wat echter niet moet worden vergeten is dat het land oorspronkelijke bewoners had: de Aboriginals en Torres Strait-bewoners. Ook hun verhalen en tradities hebben hun weg gevonden naar de Australische keuken. De MasterChef-keuken is daarvan een kleine, maar buitengewoon smakelijke afspiegeling.

Zoals elk jaar, zoek ik een website met gegevens en  foto's over de nieuwe kandidaten. Deze keer komt de info van de Food-sectie van 'Women's Weekly'. Dat doe ik voorzichtig want ik wil geen ongewenste ontdekkingen doen. Seizoen 18 is in Australië afgelopen dus de winnaar van dit jaar is daar al bekend. Het moet spannend blijven tot de finale! 

Kandidaat Olaolu Olorunnimbe (34) uit New South Wales zou alleen al om zijn naam en glimlacht mogen winnen, wat mij betreft! Hij werd geboren en groeide op in Lagos (Nigeria). Op zijn twaalfde verhuisde hij naar Engeland om daar naar kostschool te gaan. Hij kreeg te maken met een keuken die mijlenver afstond van de smaken waarmee hij was opgegroeid. (Volgens Olaolu was het eten er flauw en massaal geproduceerd.) Toen hij aan de universiteit op zoek ging naar zijn eigen woonruimte stelde hij één voorwaarde: er moest een keuken in zitten. Koken werd voor hem een manier om een stukje thuis terug te vinden. Hij ging Nigeriaanse gerechten bereiden en ontdekte zo hoeveel plezier het gaf om die smaken met anderen te delen. Wat begon als heimwee naar de keuken van Lagos, groeide uit tot een missie om de Nigeriaanse keuken en cultuur bij een groter publiek bekend te maken.

Miin Wei Looi uit Victoria is met zijn 52 jaar een van de oudste en meest ervaren deelnemers. Hij groeide op in Penang (Maleisië) in een Chinees-Maleisisch gezin. Zijn culinaire opvoeding werd mede gevormd door zijn peettante en -oom, die een belangrijke rol speelden in zijn jeugd. Miins kookt traditioneel Maleisisch maar die keuken is al een wonderlijke vermenging van Chinese, Indiase en Maleise invloeden. Daar komen tegenwoordig moderne Aziatische technieken en Australische ideeën bij. Bijzonder is dat MasterChef Australia voor Miin zelf een inspiratiebron werd. Hij zag in eerdere seizoenen hoe kandidaten als Adam Liaw (winnaar 2010) en Alvin Quah (tweemaal finalist) hun culturele achtergrond juist níét verborgen maar er hun culinaire kracht van maakten. Nu staat hij zelf in die keuken, met de smaken van Penang als zijn visitekaartje.

Kandidate Kanika Gadyok (35) uit New South Wales groeide op in Delhi (India) en kreeg de geuren en kleuren van de Indiase keuken van huis uit meekreeg. Haar vader was patisseriechef, haar grootmoeder en tantes leerden haar koken. Haar verhaal is tegelijkertijd persoonlijk én exemplarisch voor het moderne Australië: een culinaire erfenis uit India krijgt een nieuwe vorm aan de andere kant van de aardbol.  

Dit programma vertelt het verhaal van mensen die vaak elders vandaankomen en Down Under opnieuw begonnen, vaak met vallen en opstaan. Het is het verhaal van migranten. Van ouders en grootouders die recepten meenamen in hun bagage. Van (klein)kinderen die de familierecepten vervolgens aan de hedendaagse smaken en ontwikkelingen aanpasten. Masterchef Australia is een boegbeeld van culinaire traditie én experimenten.

Een van de mooiste kanten van MasterChef Australia is dat het programma die verschillende werelden naast elkaar zet. Zo kan een gerecht beginnen in Delhi en eindigen in Melbourne. Een buitenlands familierecept kan botsen met een moderne Australische techniek maar toch de winnaar van de dag worden. Een ingrediënt dat voor de ene kandidaat vertrouwd is, kan voor een andere compleet onbekend zijn. Hoe gaat men daarmee om in het programma? Hoe hoog lopen de spanningen op? Hoezeer flopt er weleens iets? We gaan het allemaal weer meemaken.

Net als in elk seizoen worden de kandidaten niet alleen getest op techniek en smaak maar ook op hun vermogen om buiten hun vertrouwde culinaire paden te wandelen. Zo komt er een Around the World-opdracht waarin ze zich volledig aan een internationale keuken moeten committeren en een zogenaamde Fusion Invention Test, waarin twee heel verschillende keukens moeten worden gecombineerd.

De vier juryleden van vorige seizoenen bleven aan in dit seizoen. Andy Allen, Poh Ling Yeow, Sofia Levin en Jean-Christophe Novelli kijken uiteraard weer kritisch naar techniek, presentatie en smaak. De regelmatige lezer herinnert zich (wellicht) dat mijn liefje en ik Poh een keer persoonlijk hebben ontmoet toen wij in een kampeerwagen door West Australia cruisten. Ze deed mee aan een demonstratie tijdens een oesterfestival en wij waren van de partij. Een memorabele ervaring! En wij gaan als kijkers naar hun verrichtingen kijken! De keuken van Masterchef Australia wordt dit seizoen bevolkt door een indrukwekkende stoet gastchefs, culinaire helden en andere bekende Australiërs. Onder anderen Maggie Beer, Curtis Stone, Adriano Zumbo, Rick Stein, Jimmy Barnes en Robert Irwin maken hun opwachting.

Het hart van het programma wordt echter gevormd door de 24 amateurkoks. Vierentwintig levens die we (iets) beter gaan leren kennen. We zien vierentwintig karakters, vierentwintig manieren om te koken. Door al deze aspecten is MasterChef Australia zoveel meer dan een wedstrijd om wie het beste of mooiste bord kan bereiden en presenteren. Dus vanavond floept het licht in de MC-keuken weer aan. En wij, verstokte fans, schuiven weer met plezier aan. 

Het programma is elke werkdag te zien om 18:25 uur op NET5.

Tro op de bo

De zomervakantie is definitief voorbij, iedereen is uitgerust dus ik neem aan dat er weer energie is voor een longread als deze (circa 10 minuten leestijd). Deze gaat over de terugkeer van boze boeren. De omgekeerde vlaggen op het platteland en langs de wegen verschenen weer in het straatbeeld. Ik erger mij groen & geel aan dat blauw-wit-rood en daarin ben ik bepaald niet de enige.

Er zijn weinig maatschappelijke dossiers die mij zó ergeren als de manier waarop Nederlandse boeren met de stikstofcrisis omgaan. Ik begrijp dat voedselproductie zonder landbouwsector onmogelijk is maar die sector moet zich hoognodig en drastisch aanpassen aan de werkelijkheid. Het is nu of nooit. De landbouwsector, en dan met name de veehouderij, is verantwoordelijk voor het overgrote deel van de ammoniakuitstoot (NH₃). Een deel van de boeren gedraagt zich al jarenlang alsof iedere poging om de omvang en milieubelasting van de veehouderij aan te pakken, een onrechtmatige aanval op het boerenleven is.

Aangezien alle plannen om het land vooruit te helpen in de afgelopen jaren stillagen, is deze situatie niet langer houdbaar. De stikstofproblematiek is niet van gisteren. De radicaalste boeren en hun vertegenwoordigers menen echter dat dit probleem niet bestaat. Het zou een door de overheid zelf gecreeërd juridisch en politiek probleem zijn. Het boek ‘De stikstoffuik 2.0’ van Arnout Jaspers onderschrijft die mening. De strenge rekenmodellen van de overheid en de rigide regels van de EU zouden er debet aan zijn. Critici noemen dit boek vooringenomen en op halve waarheden gebaseerd. NRC noemt het ‘een selectief pleidooi’. “De school van Jaspers vindt dat natuur de economie niet in de weg mag staan.” Tja. 

De Raad van State, 's lands hoogste bestuursrechter, maakte in 2019 al duidelijk dat de overheid niet eindeloos kon blijven gedogen en wegkijken. Het patroon is door de jaren heen steeds hetzelfde: nieuwe plannen worden aangekondigd, boerenorganisaties protesteren, politici zwakken de plannen af en vervolgens worden ze uitgesteld. Daarna begint het hele circus opnieuw. Ook binnen de landbouwsector wordt erkend dat de onzekerheid mede door jarenlang politiek gedraaikont, is toegenomen. Ik hoop dat landbouwminister Van Essen (D66) en collega’s van het kabinet-Jetten deze keer hun rug recht houden.

Intussen is de werkelijkheid ronduit ontnuchterend. Nederland is een klein, dichtbevolkt land met een enorme veestapel. Volgens CBS-gegevens (2025) lopen er op Nederlandse bodem -in stallen en daarbuiten- 3,546 miljoen runderen, 9,658 miljoen varkens en 81,734 miljoen kippen rond. Ruim 90 miljoen dieren tegenover 18 miljoen inwoners; geen gezonde verhouding, letterlijk en figuurlijk. In 2025 werd door die veestapel in totaal 439,6 miljoen kilo stikstof uitgescheiden. Daarmee zat Nederland vrijwel exact op het afgesproken stikstofplafond van 440 miljoen kilo. Sinds 2017 is de stikstofuitstoot in Nederland weliswaar met 14% gedaald maar dat betekent niet dat het probleem is verdwenen; integendeel.

Probeer zo’n hoeveelheid stikstof maar eens inzichtelijk te maken voor de lezer! In gewicht is dat gelijk aan 73.000 volwassen Afrikaanse mannetjesolifanten. In logistieke termen komt dat neer op ongeveer 11.000 volle vrachtwagens (40-tonners) die samen een file vormen van 160km; van Amsterdam tot Maastricht (vrijwel de gehele A2).

Nederland wordt in menige publicatie ‘kampioen verlies van biodiversiteit’ genoemd. Het land heeft nog maar ongeveer 15% van zijn oorspronkelijke biodiversiteit over en scoort daarmee het slechtst in Europa en de wereld. Een ongewenste situatie. 

Het totale grondoppervlak van Nederland is 4,2 miljoen hectare (land en water). Volgens de recentste CBS-landbouwtelling (2025) bedraagt de cultuurgrond in Nederland circa 1,80 miljoen hectare. Dat is grond die daadwerkelijk onderdeel is van landbouwbedrijven en bestemd voor landbouwproductie: akkerbouw, tuinbouw en veehouderij, inclusief grasland en de teelt van voedergewassen. 

Daarmee is ruim 43% van het totale grondoppervlak van Nederland in gebruik door boeren. En dan te bedenken dat de meerderheid van de landbouwsector niet produceert voor de Nederlandse consument maar voor export naar het buitenland. Daar komt het narratief vandaan dat Nederlandse boeren ‘de wereld voeden’. Het is een veelgebruikte leus die niet blijkt te kloppen. Daar zit een luchtje aan, zoals verderop zal blijken. 

1.039.000 hectare van die cultuurgrond is eigendom van agrarische ondernemers (boerenbedrijven), ofwel ruim 58%. De overige boeren hebben te maken met erfpacht (een zakelijk recht op onroerend goed), pacht (persoonlijke huurovereenkomst van landbouwgrond) of andere vormen van exploitatie.

Het Kadaster komt uit op 2,021 miljoen hectare landbouw- of cultuurgrond, verdeeld over circa 280.000 eigenaren. Van die grond is ongeveer 64% in handen van particulieren (gegevens uit 2026). In dit geval hoeft het niet altijd te gaan om boeren. Het kan ook (lagere) overheden, kerkelijke instellingen, stichtingen, natuurorganisaties en anderssoortige grondeigenaren betreffen. 

Maar dat is nog lang niet het gehele plaatje. Als je kijkt naar het landoppervlak dat buiten Nederland nodig is om de Hollandse veestapel te voederen, pakt het nóg gekker uit. Wageningen University & Research berekende dat recent. Voor de huidige Nederlandse voedselproductie, consumptie en export is ongeveer 4,7 miljoen hectare landbouwgrond in het buitenland nodig. Dat komt neer op een grondgebied dat groter is dan heel Nederland. Dat buitenlandse grondoppervlak wordt gebruik voor de productie van veevoeder, dat Nederland vervolgens importeert.

Circa driekwart van het ‘basisruwvoer’ voor koeien wordt in Nederland zelf geproduceerd. Het gaat hier om gras en snijmaïs dat op eigen cultuurgrond wordt verbouwd. Het krachtvoer voor de gehele veestapel (varkens, pluimvee, runderen, geiten en schapen) komt voor 60 à 70% uit het buitenland. Voor het in stand houden van die veestapel is dus meer buitenlandse landbouwgrond nodig dan waarop we met ons 18 miljoenen wonen. Bizar, nietwaar?! 

Dat maakt het beeld van Nederland als exportland van landbouwproducten complexer dan de exportcijfers doen vermoeden. Nederland exporteert inderdaad veel landbouwproducten maar importeert per saldo meer calorieën en eiwitten dan het exporteert. Op deze manier is Nederland dan ook geen netto-exporteur van voedsel maar juist importeur. De belangrijkste consument van al dat ‘buitenlandse’ voer (ook soja en granen) is de Nederlandse veehouderij. 

Als boeren alleen landbouwgrond in Nederland zouden verbouwen, zou dat genoeg zijn om de eigen bevolking van voedsel te voorzien. Daarna blijft er niet genoeg over ‘om de wereld te voeden’. Je zou dus beter kunnen zeggen dat de wereld ons voedt... 

Sommige belanghebbenden blijven desalniettemin pleiten voor het behoud van export om ‘de wereld te voeden’. Het is dan ook goed om je te realiseren dat de waarde van de primaire landbouw (inclusief bloementeelt) slechts 1,4% van het bruto binnenlands product is. Daarmee is die sector nog niet half zo belangrijk voor de Nederlandse economie als bijvoorbeeld de cultuursector, die goed is voor 3,7% van het bbp (maar steeds minder subsidie ontvangt).

De aangehaalde Wageningen-studie, die in juni 2026 in het blad Nature werd gepubliceerd, zet dus vraagtekens bij het sleetse narratief van de boeren. Deze studie is echter geen pleidooi voor het afschaffen van de voedselhandel. Handel kan nuttig zijn, bijvoorbeeld wanneer producten niet in Nederland kunnen worden geteeld, zoals koffie of citrusfruit. Ook zou toekomstige voedselexport volgens de onderzoekers vooral plantaardig moeten zijn. Dierlijke producten passen binnen zo’n systeem alleen als dieren vooral regionaal beschikbare biomassa eten die niet geschikt is voor menselijke consumptie. De toekomstige rol van Nederland ligt dus volgens deze studie niet meer in volume-export. Neerlands kracht kan voortaan liggen in het overdragen van kennis en het toepassen van innovatie.

Dit gaat niet uitsluitend om cijfers. Dit gaat vooral over meer ruimte voor mens en natuur. Het gaat ook over woningbouw, infrastructuur en bedrijvigheid die in een overvol land sowieso niet eindeloos kunnen doorgroeien. Zeker niet als de landbouwsector alles bij het oude wenst te houden. Boeren moeten inzien dat de landbouwsector een uitzonderlijk grote claim legt op grond en leefruimte in het land. Het is dan ook geenszins verwonderlijk dat de Nederlandse regering een keer zegt: ‘zo kan het niet langer’. Het roer moet om. 

Kabinet-Jetten heeft voor de aanpak van het stikstofprobleem 20 miljard euro gereserveerd, een substantieel bedrag. Het geld moet onder meer worden gebruikt om veehouderijen te verduurzamen, bedrijven minder intensief te maken en te laten stoppen. Rond natuurgebieden zijn stikstofarme zones gedefinieerd en er komt een norm van maximaal 2,6 grootvee-eenheden per hectare.

Boeren protesteren nu weer, met hun intimiderende trekkers en omgekeerde vlaggen. Ze spreken over bestaansvernietiging en een aanval op hun manier van leven. Natuurlijk moet een overheid zorgvuldig omgaan met mensen die hun bedrijf, grond, woning en opgebouwde vermogen dreigen te verliezen. Een fatsoenlijke overheid moet ruimhartig compenseren, perspectief bieden en vrijwillige beëindiging aanmoedigen. Maar compensatie is iets anders dan het recht om een economisch model, dat niet eens zo rendeert en schadelijk blijkt voor land en bewoners, onveranderd en onverminderd voort te zetten.

20 miljard euro voor een sector die slechts een fractie vertegenwoordigt van de Nederlandse economie en de beroepsbevolking. Als je dat bedrag grofweg deelt door de circa 17.300 veehouders die het land ‘rijk’ is (volgens de Jaarlijkse Landbouwtelling van het CBS), kom je uit op ruim 1,1 miljoen euro per boer. Zijn we hierin dan niet doorgeschoten? Toen de mijnen in Limburg dichtgingen, werden arbeiders die hun baan verloren niet gecompenseerd. Toen de tabaksindustrie instortte, was er geen compensatie. Als jouw boekhandel nu op omvallen staat vanwege het bestaan van Bol.com of door AI, moet je het zelf maar uitzoeken. Er komt geen overheidssubsidie om je overeind te houden. Deze vorm van ongelijkheid is onhoudbaar.

Juist hierom vind ik de houding van de boeren zo moeilijk te verdragen. Je zou toch verwachten dat een relatief kleine beroepsgroep die de samenleving om miljarden aanpassings- en beëindigingsgeld vraagt, op zijn minst bereid is het maatschappelijke probleem te erkennen?! Maar nee, hoor. Men gaat de snelweg op met de tractor om te protesteren. Een gotspe.

Journalist en voltijd-provocateur Jort Kelder heeft een punt als hij boeren oproept minder te klagen. Hij hekelt hun ‘zieligheidscultuur’. Hij deed die uitspraak recent in ‘Heilige Huisjes’ voor WNL. Gemiddeld gesproken berust 40 à 50% van het boereninkomen op belastinggeld van Nederlandse burgers. Volgens een berekening van het Financieele Dagblad ging er sinds 1962 in totaal 3,200 miljard euro aan subsidie naar de landbouwsector, wat neerkomt op een bijdrage aan boeren van €7.000 à 8.000 euro per huishouden. 

De landbouwsector ontvangt dus aanzienlijke publieke steun via de Nationale Rijksbegroting. Voor 2026 is 1,4 miljard euro aan subsidie gereserveerd. Voor de Nederlandse belastingbetaler kan dit oplopen tot €90 per persoon. Vanuit de EU ontvangen Nederlandse boeren ook nog eens jaarlijks bijna 1 miljard euro aan landbouwsubsidies, eveneens belastinggeld van burgers. De vraag is dan ook volkomen legitiem waarom de Nederlandse samenleving daarvoor zo'n enorme grondclaim en milieubelasting zou moeten accepteren.

De kern van mijn betoog is dat de omvang van het boerenbestand in Nederland niet in steen is gebeiteld. De wereld verandert en ook boeren moeten mee veranderen. Door klimaatverandering en vervuilende methodes zal de landbouwsector zichzelf opnieuw moeten uitvinden. Het wordt al op bescheiden schaal gedaan dus het kan. 

Er moet ook een langetermijnvisie worden geformuleerd: waar willen we als land zijn over 20 of 30 jaar? Welk type landbouw past daarbij?  

Voor mij is het duidelijk voor nu: minder vee, minder landbouwgrond, minder intensieve landbouwbedrijven, minder macht aan multinationals in de agro-business als levensmiddelenfabrikant Unilever, zadenbedrijf Syngenta, kunstmestproducent Yara (zelf een van de grootste ammoniakuitstoters van Nederland), zuivelonderneming FrieslandCampina en grootgrutter Ahold Delhaize. 

En ja, piekbelasters in de landbouw (landbouwbedrijven die vanwege hun ligging onevenredig veel stikstof neerlaten op kwetsbare natuur), moeten weg. Deze piekbelasters zijn vrijwel altijd intensieve of grootschalige vee-, varkens- of  pluimveehouderijen. Dat zouden er in Nederland circa 3.000 zijn. Meer dan de helft hiervan is gevestigd in de provincie Gelderland. Eigenbelang is in dit geval ondergeschikt aan de staat van de natuur en het welzijn van de bevolking. Dat is geen boerenhaat; dat noem ik verantwoord regeringsbeleid. 

De landbouwsector krimpt al enige tijd dus laten we die trend steunen, in het algemeen belang. In 2025 daalde het volume van dierlijke productie (wederom). De varkens- en pluimveestapels namen af en de stikstofuitstoot door varkens en pluimvee daalde navenant. Maar er moet meer gebeuren. 

Wat mij vooral tegenstaat, is de hardnekkige suggestie dat Nederland zich de afgelopen decennia zou hebben verplicht om individuele boeren koste wat kost hun bedrijf te helpen behouden. Niemand is daartoe verplicht. Een boer is een ondernemer die risico’s neemt, geen onaantastbaar staatsmonument; alhoewel Jort Kelder dat tegenspreekt. Agrariërs zijn volgens hem eerder ambtenaren want als de subsidie wegvalt, kunnen ze niet voortbestaan. Het alternatief dat Kelder ziet, is stoppen met landbouwsubsidies en consumenten iets meer laten betalen voor voedsel.

Gedwongen uitkoop is eveneens een optie, wat mij betreft. Compenseer boeren fatsoenlijk wanneer de overheid hen vraagt te stoppen. Koop bedrijven uit die op de verkeerde plek zitten. Stop elke subsidie aan onwillige boeren die geweld prediken en al jarenlang de kont tegen de krib gooien. Maar vooral: help die boeren die willen omschakelen of al zijn omgeschakeld en een extra steuntje in de rug kunnen gebruiken. Vooral jonge, welwillende boeren. Zorg dat degenen die op constructieve wijze willen doorgaan een toekomst hebben met een goedbelegde boterham. 

Laten we niet accepteren dat een onwillige groep het land opnieuw in een houdgreep neemt. Als 20 miljard euro nodig is om eindelijk van het stikstofslot te komen, dan vind ik dat op zichzelf een schokkend bedrag maar het is wel de uitweg uit een jarenlange impasse en de weg naar een betere toekomst voor iedereen. Dat het leven in Nederland weer gebukt zou gaan onder jarenlange boerenprotesten tegen noodzakelijke krimp, maakt de rekening voor de rest van Nederland alleen maar hoger en moeilijker te verteren. Dus boeren: stop met ouwehoeren!

Afgelopen zondag sprak (kinderboeken)schrijfster en milieu-activiste Bibi Dumon Tak haar maandelijkse column uit in mijn favoriete radioprogramma Vroege Vogels. Die ging ook over omgekeerde vlaggen die terug zijn in haar woonomgeving, nu in dubbele aantallen. Zij zon -met vrienden- op een tegenactie. 

Ze verbaasden zich erover dat boeren zichzelf zo op de schouders kloppen. 

‘Wie doet dat in hemelsnaam? Om de haverklap staat er een spandoek langs een van onze snelwegen met de tekst: 'trots op de boer'. Ooit zo’n beroepsgroep gezien? Tijdens de vorige boerenprotesten fietste ik dagelijks langs een van de boerderijen die zo’n spandoek had hangen. Het was losgeraakt en rafelde iedere dag een beetje verder tot er alleen nog maar Tro op de bo stond. Tro op de bo, dat vond ik grappig, omdat boze boeren zich op die manier zelf langzaam lieten verdwijnen’.

Ik zocht nog een pakkende blogtitel. Die vond ik. 

Lunar eclipse gids

Het zag er niet erg veelbelovend uit in de aanloop naar de vroege ochtend van 28 augustus. Dat was het moment ruim na middernacht waarop een bijna volledige maansverduistering zou zijn te zien boven het overgrote deel van Spanje. Met het blote oog dus er was geen behoefte aan een eclipsbril. Mijn liefje had mij wel gewaarschuwd dat de kans op bewolking groot was maar ja, zij is nu eenmaal geen Van Leur of Woei. Bovendien had zij de regen die eerder op de avond viel niet voorzien. Daar komt bij dat mijn enthousiasme en optimisme niet waren te temmen.

De telelens van mijn digitale camera is uitermate geschikt voor dit soort situaties dus die stond klaar. Ik zou mijn mooiste maanfoto naar NASA sturen, had ik mij voorgenomen. Geen ingenieus gecomposeerde constructie maar een messcherp beeld van een kleurrijk maanoppervlak. Daartoe had de organisatie mensen wereldwijd opgeroepen. 3.3 miljard mensen, om precies te zijn. Zoveel wonen er in het gebied van de (bijna) volledige eclips.

De wekker was om 4:00 uur gezet. Een tijdstip waarop normale mensen hooguit wakker worden als hun blaas daartoe aandringt. Maar ik had een missie. De maan zou langzaam in de schaduw van de aarde verdwijnen, vervolgens roodachtig kleuren en uiteindelijk als een soort kosmische bloedmaan aan de hemel gaan staan. Voor de wekker was ik wakker, zo gaat het doorgaans bij ervaringen die weleens enerverend kunnen zijn. Met de vastberadenheid van een amateurastronoom trad ik dit avontuur tegemoet. Vriendin Liselotte, woonachtig in dezelfde buurt maar in een andere straat met ander uitzicht, had mij uitgenodigd op haar terras te komen kijken als ik er zin in had.

Ik stapte naar buiten en liep door de poort de straat op, om goed te kunnen zien waar de maan stond aan de hemel en waar het fenomeen zich zou gaan voordoen. Ik liep heen en weer, vooruit en achteruit. Waar ik ook keek, er was geen maan te bekennen. Wel bewolking. Niet hier en daar een decoratieve sluierwolk, nee een compleet dichtgetimmerde hemel. Alsof niet ik maar dit deel van Spanje die nacht onder een grijs dekbed bleef liggen.

Na de aanvankelijk lichte teleurstelling bleef ik hoopvol. Misschien trok het open, misschien was dit plaatselijk. Misschien kwam de maan straks precies door een gaatje in het wolkendek tevoorschijn, zoals dat ook was gebeurd in Aragón toen we recent op zoek gingen naar de volledige zonsverduistering, de diamanten ring en de corona (12 augustus jongstleden; zie blog). We hadden weliswaar een deel van de verduistering door de maan gemist maar de afloop had niet beter gekund. Misschien had ik nu ook mazzel? De maan had immers een reputatie hoog te houden na het succes van de zon. 

Dus regelmatig stapte ik naar buiten, met mijn telelens in de aanslag. Elke keer bleek boven mij een ondoordringbare massa wolken te hangen. Ik keek naar de hemel en de hemel keek terug. Ik had net zo goed mijn Aragonese eclipsbril kunnen dragen.

Op mijn laptopscherm had ik ondertussen de live-uitzending van de maansverduistering staan: 04:45, 05:05, 05:25, 05:45 uur… langzaam werd de maan steeds roder. Prachtig. Ik kon niet wachten dat met eigen ogen te zien, verheugde mij op een soort lokale, hemelse diavoorstelling. In realiteit bereikte ik ongeveer hetzelfde resultaat als wanneer ik de dop op mijn cameralens had laten zitten. Zwart beeld. Rond 06:05 uur begon de frustratie toe te slaan. De maan zou inmiddels (bijna) helemaal rood moeten zijn.

Illustratie 'Eclips' - Konstantin
Sunnerberg 

Maar de realiteit was dat boven mijn stukje Spanje geen maan was te bekennen. Geen verduisterde maan. Geen bloedmaan. Überhaupt geen maan. Alleen maar wolken, zelfs een flink wolkendek. Om 06.45 uur begon de maan volgens schema alweer haar rode gloed te verliezen. Ik bleef dezelfde wolkenpartij zien, zelfs met soms een spatje regen. Tja. 

Mijn liefje, die later uit haar mandje stapte, vroeg me of ik nog een foto had gemaakt van die grijze hemel. (Soms is het een grote pestkop.) Ietwat chagrijnig antwoordde ik ontkennend. 

Rond 07:45 uur was het spektakel voorbij volgens de eclipsgids. Ik had geen enkel bewijs van het kosmische wonder, waarop ik mij zó had verheugd. Miljoenen mensen in grote delen van de wereld hadden tijdens die vroege uurtjes wèl de maansverduistering kunnen zien. Het universum had echter besloten dat juist ik een exclusief arrangement kreeg aangeboden: een geheel verduisterde maan. Ofwel: het grote niets. In grijs-zwart uitgevoerd. 

De maan verduisterde en veranderde inderdaad prachtig van kleur voor vele anderen op de wereld. Kranten in binnen- en buitenland hadden die ochtend reportages die ik met lede ogen aanzag. De aarde wierp haar schaduw daar precies waar het moest. Aan het gezamenlijke ontbijt zei ik mijn liefje enigszins verongelijkt dat ik wel vaak pech had in het geval van astronomische evenementen. Niet dat ik tot dusver veel verduisteringen meemaakte maar het voelde alsof ik er veel had gemist. Andere enthousiastelingen, personen op andere plekken, hadden meer geluk.

Afgelopen nacht, toen moeder natuur mij riep, keek ik door het badkamerraam en zag de maan fel door het raam schijnen. Ik had vrij zicht op die volle, oplichtende bal. Het hemellichaam trok een lange neus naar mij. Mij moet je voortaan niet vragen als gids!

Ik moet er de humor maar van inzien. 'Mijn' maan was er die nacht wel degelijk, ik zag haar alleen niet.

Cultuur als onderdeel van de strijd

Oekraïne stond eerder deze week stil bij de 35^ste onafhankelijkheidsherdenking, mijn liefje en ik vierden op die dag dat we 38 jaar en zes maanden samen zijn. Het klinkt wellicht gek maar door die samenloop van omstandigheden voelen wij ons extra verbonden met dat land. Op 24 februari 2022 viel Rusland Oekraïne binnen. Dat is de dag waarop wij herdenken dat we elkaar zoveel jaren geleden ontmoetten. Die dag kan ik dus niet los zien van het uitbreken van die oorlog. Volgens columnist Sander Schimmelpenninck is steun aan Oekraïne vooral een mannending. De heldhaftige strijd aan Oekraïense zijde is nooit lang uit mijn gedachten, al blog ik er relatief weinig over. 

Schrijver, columnist en activist Tommy Wieringa, dit seizoen Zomergast nummer 4, stelde een mooi tv-programma samen waarin Oekraïne een belangrijke rol speelde. Hij is mede-organisator van ‘Protect Ukraine’, een stichting die hulpkonvooien organiseert naar de frontlinie in Oekraïne. Dat doet hij samen met schrijver en activist Jaap Scholten. Voorheen voelde Wieringa zichzelf ‘een stramme pennenlikker met machteloze woede’ ten opzichte van deze oorlog; dat zette hij om in actie. Vorig jaar schreef hij het boek ‘Konvooi’ en hij maakte een tweedelige serie over het land in oorlog.

Afgelopen week schreef ondernemer en columnist Sander Schimmelpennick een stuk in de Volkskrant waarin hij meldde dat hij net terug was van zo’n konvooi, samen met zijn vader. Samen hadden ze een ambulance gedoneerd en daar afgeleverd. In de Volkskrant van vandaag staat een ingezonden lezersbrief van een 'fitte oude dame' die zelf een gedoneerde auto naar Oekraïne wilde rijden. Zij werd niet erg serieus genomen. Toch gaat ze dat binnenkort doen. Nederland is sponsor nummer 1 van Oekraïne. Goed, hoor!

Wie denkt dat Poetins vernietigende oorlog tegen Oekraïne alleen draait om grondgebied, vergist zich. Achter de raketten, drones en tanks schuilt een andere: die tegen de Oekraïense cultuur. Rusland bezet niet alleen Oekraïens grondgebied, het is ook uit op de vernietiging van het historische en culturele verhaal waarop dit autonome land rust. De vernietiging van boeken, bibliotheken, musea en historische monumenten is daarvan een huiveringwekkend bewijs.

Recent las ik in Britse krant The Guardian een artikel dat het kwaad en de omvang van de opzettelijke vernietiging van de cultuur door Poetins Rusland zichtbaar maakt. In juli en augustus van dit jaar vernietigden Russische aanvallen op Oekraïense drukkerijen en boekopslagplaatsen naar schatting tien miljoen boeken, ongeveer 30% van de jaarlijkse Oekraïense boekproductie. Bij een aanval op een opslagplaats in Charkiv gingen alleen al circa acht miljoen boeken verloren. In Kyiv werd nog eens een voorraad van ongeveer 1,5 miljoen boeken vernietigd. Daaronder waren 600.000 schoolboeken. Vorige week verwoestte een Russische aanval de iconische Pochaina-boekenmarkt in Kyiv. Deze openluchtmarkt bestond sinds 1997 en bestond uit honderden kramen met boeken van meer dan 120 Oekraïense uitgevers. 

Vroeger vond ik dat mensen die hun uitgelezen boek 'wegdeden', moesten worden vervolgd. Na een aantal eigen verhuizingen over de wereld vind ik dat inmiddels niet meer. Zolang ze maar een nieuw leven kunnen leiden. Boeken opzettelijk vernietigen, is en blijft echter een misdaad in mijn ogen.  

Foto: Getty Images

Boeken zijn doorgaans geen voorwerpen die zich in de buurt van een militair doelwit bevinden. Om die te raken, moet je dus bewust op zoek. We weten inmiddels dat de vermaledijde Russen dat doen. Geen middel gaat Poetin immers te ver om zijn doel te bereiken: de vernietiging van de Oekraïense geschiedenis en cultuur. 

Boeken zijn dragers van de taal en identiteit van een land. Wie de productie en verspreiding van boeken vernietigt, raakt het vermogen van een volk om de essentie uit te dragen van wie en wat het is. Daaraan is het Kremlin veel gelegen. Strijd tegen cultuur heeft twee doelen: het ondermijnen van het moreel van de Oekraïense strijdmacht en het versterken van Poetins bewering dat Oekraïne geen eigen culturele identiteit heeft. 

Vladimir Poetin heeft Oekraïne in zijn toespraken herhaaldelijk beschouwd als een ‘kunstmatige staat’ en Oekraïners als onderdeel van een groter puur Russisch geheel. Tevens beweert hij ten onrechte dat de Oekraïense taal een dialect van het Russisch is. (Wel delen ze het Cyrillisch alfabet.) In die visie is een autonoom Oekraïne een historische vergissing of zelfs een vijandig construct. De Engelse krant beschreef in eerdere artikelen hoe de Russische krijgsmacht in bezette gebieden Oekraïense boeken uit scholen verwijdert, de Oekraïense taal onderdrukt en een Russisch-georiënteerd curriculum oplegt. Zelfs Oekraïense kinderen werden uit bezette gebieden ontvoerd en naar Rusland gebracht om te worden gerussificeerd. Tja.

De vernietiging van boeken staat dus niet op zichzelf. Volgens Oekraïense gegevens zijn sinds het begin van de militaire invasie honderden bibliotheken beschadigd of vernietigd. In juni van dit jaar schreef dezelfde krant dat meer dan 700 bibliotheken schade hadden opgelopen of werden verwoest in de eerste drie oorlogsjaren. Inmiddels ligt dat aantal op 1.000. In bezette gebieden werden Oekraïense biebs systematisch in brand gestoken en werden boeken geruimd om plaats te maken voor een Russisch curriculum. Ook werden in de loop van de oorlog tientallen cultureel erfgoedlocaties (UNESCO Werelderfgoed) getroffen. Het zijn niet alleen oorlogscriminelen en moordenaars, het zijn ook cultuurbarbaren die Russen van Poetin... 

Het is moeilijk om daarbij niet terug te denken aan eerdere Russische pogingen om de Oekraïense cultuur te vernietigen. Oekraïense publicaties werden tijdens het Russische keizerrijk aan censuur onderworpen. Oekraïense schrijvers, dichters en andere intellectuelen werden onder Stalin vermoord in de jaren '30 van de vorige eeuw, een generatie die later bekend werd als de ‘Executed Renaissance’. Dus generaties lang, onder Russische tsaren en later in de Sovjet-Unie, waar een beleid van russificatie werd opgelegd om politieke controle te versterken, kreeg de Oekraïense cultuur weinig kans om tot bloei te komen. De huidige oorlog in Oekraïne staat dus in een lange historische traditie waarin de Oekraïense taal en literatuur door Rusland politiek worden bedreigd.

Eén periode is daarop echter een uitzondering. Kort na de oprichting van de Sovjet-Unie (jaren '20) voerde de regering van Lenin beleid in ter bevordering van lokale talen en tradities, in de overtuiging dat onafhankelijke culturen en identiteiten de eenheid van de 15 Sovjetrepublieken konden versterken. In Oekraïne leidde dit tot een bloei van de Oekraïenstalige literatuur, poëzie en kunst, voornamelijk geconcentreerd in Charkov, destijds de hoofdstad van Sovjet-Oekraïne. (Deze periode van culturele vrijheid kwam abrupt ten einde toen Stalin aan de macht kwam.) 

De Russen kunnen tien miljoen boeken in Oekraïne vernietigen, daarmee verdwijnt de Oekraïense geschiedenis en cultuur nog niet. Integendeel. De aanvallen maken pijnlijk duidelijk waarom ’s lands verhalen broodnodig zijn. De Oekraïense reactie is dan ook veelzeggend: schrijven, drukken, publiceren en lezen gaan ‘gewoon’ door.

Zelfs tijdens een luchtalarm kwamen eerder dit jaar duizenden inwoners naar het Kyiv Book Arsenal, het grootste en meest toonaangevende literaire en culturele boekenfestival van Oekraïne. Het thema van dit jaar was ‘Carrying Freedom’. 

Meer dan 150 uitgevers en boekhandelaren, honderden Oekraïense en internationale schrijvers en intellectuelen, mensenrechtenactivisten, militairen en wetenschappers kwamen vier dagen lang bijeen voor discussie over vrijheid, oorlog, herinnering en toekomst. 

Een van de emotioneelste momenten was de herdenkingsvoorstelling ‘Echoes’, opgedragen aan de Oekraïense schrijvers, dichters en journalisten die tijdens deze oorlog werden gedood of verdwenen. De voorstelling bevatte woorden en opgenomen stemmen van schrijver, fotograaf en vrijwillig soldaat Maksym Kryvtsov (1990), romanschrijfster Victoria Amelina (voormalig PEN Oekraïne-lid), kinderboekenschrijver Volodymyr Vakulenko (aan het begin van de oorlog gemarteld en vermoord door de Russen), dichter en vrijwillig militair Hlib Babich die in 2022 sneuvelde en vele anderen wier stemmen ondanks hun dood nog steeds weerklank vinden in de Oekraïense cultuur.

In het aangehaalde artikel in The Guardian werd beschreven hoe de oorlog de Oekraïense literatuur niet heeft verstikt maar juist nieuwe schrijvers, dichters en boeken heeft voortgebracht, plus een hernieuwde belangstelling voor de Oekraïense taal.

Zo naarstig als Poetin probeert Oekraïne uit de geschiedenis te bombarderen, zo zeer hebben de Russische aanvallen juist het tegenovergestelde effect. Ze herinneren Oekraïners -en meelevende Europeanen als wij- eraan dat cultuur geen luxeproduct is dat tijdens een oorlog even terzijde kan worden geschoven.

Het was de Duitse filosoof Heinrich Heine die in 1821 schreef: “waar men boeken verbrandt, verbrandt men uiteindelijk ook mensen”. Op het Oekraïense slagveld gebeurt beide sinds het begin van deze afschuwelijke oorlog. (Ter info: Heine verwees hiermee naar de verbranding van de Koran door de Spaanse Inquisitie. Deze woorden bleken opnieuw van profetische waarde in nazitijd...) 

Maar een volk vernietig je niet door zijn boeken te verbranden. In het geval van de onverzettelijke Oekraïners, die Wieringa ‘anarchistische vrijheidsliefde’ toedicht, al helemaal niet. Poetin laat als dader vooral zien hoe bang hij is voor wat erin staat.

Herinneringen maken

De vakantieperiode is in vele Westerse landen tot een einde gekomen. Toeristen uit binnen- en buitenland vlogen of reden terug naar werk en school. De eerste was is gedaan, de vakantiefotoboeken zijn in bestelling. 

Dagelijks ontvang ik van Google Photos berichten op mijn apparaten in de vorm van foto’s die ik een jaar, tien jaar of zelfs 20 jaar of langer geleden maakte. Dat zijn herinneringen in fotovorm, de ene dierbaarder dan de andere. Het zijn momenten uit mijn verleden waarop iets waardevols of memorabels gebeurde dat ik voor het nageslacht vastlegde en dat mij herinnert aan die momenten. Soms stuur ik ze door aan de vrienden met wie ik die herinnering(en) deel.

Er zijn uitdrukkingen die zo geruisloos het dagelijks taalgebruik binnensluipen dat bijna niemand zich nog afvraagt wat ze eigenlijk betekenen. ‘Herinneringen maken’ is daar een voorbeeld van. Het is intussen volledig ingeburgerd. De woorden klinken warm, positief en onschuldig en je vindt ze tegenwoordig bijna overal: in reisfolders, reclames, familiefotoalbums en op sociale media. Vrijwel niemand trekt er nog een wenkbrauw bij op. Behalve ik.

Ongeveer twee jaar geleden hoorde ik het een vriendin -die veel tijd doorbrengt op sociale media- voor het eerst gebruiken. Zij was weduwe geworden maar ontmoette daarna een nieuwe novio, iemand die ze van vroeger kende. Met hem ging ze “nieuwe herinneringen maken”. Nu gun ik haar al het levensgeluk van de wereld maar deze uitdrukking vond (en vind) ik verdraaid vreemd...

Het rammelt niet alleen taalkundig maar ook in filosofische zin. Een herinnering is geen ‘ding’ dat de mens vervaardigt, zoals dat bijvoorbeeld geldt voor een schilderij of een taart. Het is de gedachte aan een eerdere ervaring, het spoor dat de tijd achterlaat in ons bewustzijn. Een herinnering ontstaat pas nadat een gebeurtenis heeft plaatsgevonden. Daarvoor hoef je zelf weinig te doen, de tijd doet het belangrijkste werk. Op het moment zelf beleven wij geen herinnering; wij ondergaan een ervaring. Pas later krijgt die ervaring de betekenis van een herinnering.

Wie zegt dat hij of zij “herinneringen gaat maken”, spreekt alsof de toekomst zich al heeft omgevormd tot het verleden. Dat is een merkwaardige omkering. De ervaring wordt niet beleefd om zichzelf maar om haar latere functie als herinnering. Daarmee verschuift ook onze houding tegenover het leven. Een wandeling in het bos is niet langer alleen een wandeling in het bos. Het wordt een investering in nostalgie. De vakantie is niet meer het bezoeken van een onbekende plek of het ontmoeten van nieuwe mensen waarop later kan worden teruggekeken, het worden projecten van activiteiten in het nu.

Dat verraadt een typisch moderne verhouding tot de tijd. We beleven het ogenblik zelf steeds minder maar meer de vastlegging ervan. De uitdrukking “herinneringen maken” past goed bij die mentaliteit. Die suggereert dat herinneringen een doel op zichzelf zijn geworden. Maar herinneringen laten zich niet plannen. Niemand besluit op dinsdagochtend dat de lunch van die middag een dierbare herinnering wordt. De gebeurtenissen die ons het meest bijblijven, zijn vaak juist degene die zich onverwacht aandienen: een gesprek dat langer duurt dan gepland, de geur van een zomerse bui, een afscheid waarvan je op dat moment niet weet dat het voor altijd is.

Sterker nog, hoe krampachtiger we proberen een herinnering te produceren, hoe groter de kans dat de ervaring kunstmatig wordt. De intentie verdringt de spontaniteit. Men is voortdurend bezig zichzelf van buitenaf te observeren: “Dit is een moment dat ik mij ga herinneren”. Daarmee wordt het heden al half verleden voordat het goed en wel heeft plaatsgevonden.

Taalkundig is de uitdrukking ook eigenaardig. We ‘maken’ geen herinneringen, we doen ervaringen op. Herinneringen maken is geen werkwoord (wel een werkwoordelijke uitdrukking). Herinneringen zijn het gevolg van een handeling, niet de handeling zelf.

Dat is waarom ik deze uitdrukking bizar vindt klinken. Niet per se omdat het grammaticaal onjuist zou zijn, taal is immers dynamisch, maar omdat die een illusie verraadt: de gedachte dat wij onze herinneringen kunnen organiseren zoals we agenda's, boeken en foto’s ordenen. Alsof betekenis toekennen een kwestie van plannen is. Betekenis laat zich niet produceren, die ontstaat. Soms langzaam, soms onverwacht maar altijd pas achteraf.

Wellicht dat achter deze populaire formulering een dieper verlangen schuilt... In een wereld waarin tegenwoordig zoveel zó vluchtig is, willen mensen iets vasthouden. Ze hopen dat mooie momenten niet verdwijnen en dat begrijp ik maar al te goed. Dagelijks word ik door een slimme foto-app herinnerd aan mooie momenten. Maar herinneringen laten zich dus niet fabriceren in het moment.

Ik zou willen zeggen: mens, durf te leven! Laat dingen gebeuren en zie welke leuke of dierbare herinneringen worden. Dus geen herinneringen maken maar ervaringen opdoen, dat is de essentie. Als ervaringen betekenis krijgen, zullen herinneringen vanzelf ontstaan.

Het leven is geen nostalgiefabriek. Het is een lange slinger van ervaringen waarvan de tijd, buiten onze regie om, er af en toe iets waardevols van maakt dat we ons graag herinneren.

Wie beslist over duisternis?

Van de ene astronomische waarneming naar de andere! Na het avontuur van de totale zonsverduistering dat mijn liefje en ik in de Spaanse autonome regio Aragón beleefden, vond ik dit wel een goede overgang naar de hiernavolgende blogs. 

Zolang de aarde om haar as draait (wat dag en nacht veroorzaakt), kent onze planeet nacht. Elke dag glijdt de helft van de aarde in de schaduw, waardoor het natuurlijke ritme van licht en donker ontstaat waaronder het leven op aarde zich heeft kunnen ontwikkelen.

De donkerte (de duisternis) is een van de laatste zaken op aarde die van niemand is. Je kunt een stuk strand pachten, een eiland kopen of een berg exploiteren maar de ruimte zal altijd van niemand en dus van iedereen zijn. Althans, zo werd lange tijd gedacht. Tot een Amerikaans bedrijf besloot er een verdienmodel van te maken.

Het gaat om tech-bedrijf Reflect Orbital dat nu satellieten met grote reflecterende spiegels in een baan om de aarde wil brengen. Op hun website las ik dat ze zichzelf ‘The Sunlight Company’ noemen. Ze willen zonlicht op aanvraag gaan leveren. In 2026 wil het bedrijf al een prototype van hun satelliet lanceren. In 2035 willen ze meer dan 50.000 van deze satellieten hebben gelanceerd.

Het voorstel van Reflect Orbital draait om het in een lage baan om de aarde brengen van satellieten die zijn uitgerust met grote reflecterende oppervlakten. Deze spiegels zouden zonlicht weerkaatsen naar doelen op aarde, ten behoeve van klanten die 's nachts licht nodig hebben. Volgens de bedrijfsbrochure is het systeem ontworpen om gebieden tot vijf kilometer breed te verlichten, waarbij het gereflecteerde licht een intensiteit bereikt tussen 0,8 en 2,3 lux, meermalen helderder dan een volle maan (ongeveer 0,1 tot 0,25 lux aan verlichtingssterkte op het aardoppervlak). 

‘Buiten de dampkring lonkt het nieuwe goud’... Dat is geen uitspraak van muzelluf maar van ruimtefilosofe Marjolijn van Heemstra die in 2022 een essay schreef (getiteld ‘Wat is ruimte waard?’) voor de Correspondent, over een onderwerp dat haar al jaren boeide: de ruimte. Zij vroeg zich in dat stuk af ten koste waarvan miljardairs de ene raket na de andere lanceren. Toen ging het nog uitsluitend om de satellieten van Elon Musk. Er zijn echter ook serieuze plannen voor mijnbouw op asteroïden en voor een tankstation op de maan op een reis naar Mars, Musks andere passie. Dit nieuwe plan van Reflect Orbital gaat een flinke stap verder. Zij was degene die laatst tijdens het radioprogramma ‘Nieuwsweekend’ werd geïnterviewd. Ik zat aan de radio gekluisterd en luisterde met veel interesse. 

Het idee van Reflect Orbital klinkt eenvoudig en ambitieus: zonlicht weerkaatsen naar plekken op aarde waar de zon reeds onder is. Een bouwplaats die langer wil doorwerken, een groente- of fruitteler die de groeicyclus wil verlengen of een noodsituatie ergens in de wereld waarbij tijdelijk extra licht is gewenst? Dat bedrijf zorgt ervoor.

De techniek klinkt futuristisch maar de vraag die velen zich stellen, is nogal ouderwets: wie beslist er eigenlijk over duisternis? Wie is de baas van het heelal? De Amerikaanse overheid gaf het bedrijf recent toestemming om de plannen verder uit te werken. Maar daarmee rijst onmiddellijk een principiële vraag: gaan de Verenigde Staten daar wel over?

Volgens het Ruimterecht is de ruimte namelijk geen nationaal bezit. Van geen enkel land op aarde. Het fundament daarvan is de ‘Outer Space Treaty’ uit 1967, dat anno 2026 door 118 landen is geratificeerd. Dat verdrag stelt dat de ruimte, inclusief de maan en andere hemellichamen, het ‘gemeenschappelijk domein van de mensheid’ is. Geen enkel land mag zich dus een deel van de ruimte toe-eigenen. Tegelijkertijd bepaalt datzelfde verdrag dat staten verantwoordelijk zijn voor de activiteiten van hun bedrijven en burgers in de ruimte. Anders gezegd: een commerciële onderneming mag in de ruimte opereren als haar eigen staat daarvoor toestemming geeft en toezicht houdt.

Het verdrag is geschreven in een tijd waarin satellieten vooral wetenschappelijke, militaire of communicatieve doeleinden dienden. Niemand voorzag dat bedrijven ooit de nachtelijke hemel als commercieel product zouden gaan verkopen. Juridisch kan een land dus een vergunning afgeven aan een nationaal bedrijf. Maar daar wringt de schoen. Een spiegel in een baan om de aarde schijnt immers niet alleen boven de Verenigde Staten, de gevolgen zijn mondiaal.

Daarmee raakt Reflect Orbital aan een fundamenteel probleem van het internationaal recht. Er bestaat een verschil tussen wat juridisch is toegestaan en wat maatschappelijk wenselijk is. Het feit dat één overheid een vergunning kan afgeven voor een activiteit die de hele wereld raakt, voelt voor veel mensen ongemakkelijk. Alsof één land zou mogen besluiten de maan voortaan paars te schilderen.

De kritiek kwam dan ook snel. Astronomen waarschuwen dat extra reflecties het waarnemen van sterrenstelsels, planetoïden en andere zwakke hemelobjecten verder kunnen verstoren. De afgelopen jaren hebben wetenschappers al veel hinder ondervonden van de snel groeiende aantallen communicatiesatellieten. Nog meer kunstmatige lichtbronnen maken de situatie er niet beter op.

Ook ecologen maken zich zorgen. De natuurlijke afwisseling van dag en nacht vormt een essentieel onderdeel van ecosystemen. Trekvogels, vleermuizen, nachtvlinders, schildpadden en talloze andere diersoorten gebruiken de duisternis als navigatiemiddel of levensvoorwaarde. Lichtvervuiling geldt nu al als een groeiend milieuprobleem. Een commerciële uitbreiding van kunstmatig nachtlicht lijkt haaks te staan op wereldwijde inspanningen om juist méér donkere gebieden te beschermen.

Daarnaast heeft de kwestie ook een culturele dimensie. De sterrenhemel behoort tot het erfgoed van de mensheid. Generaties voor ons hebben zich georiënteerd op de sterren, er mythes over verteld en wetenschap op gebaseerd. 

De ervaring van echte duisternis is in veel delen van de wereld al zeldzaam geworden. Juist daarom worden steeds meer zogenaamde ‘Dark Sky Parks’ ingericht, waar kunstlicht bewust wordt beperkt. Het idee dat een commercieel bedrijf de duisternis verder wil terugdringen, voelt voor menigeen als een aantasting van iets dat niet in geld is uit te drukken.

Inmiddels circuleren petities van astronomen, natuurorganisaties en bezorgde burgers. Hun bezwaren verschillen in detail maar hebben dezelfde boodschap: sommige zaken behoren niet tot de markt. Niet alles wat technisch mogelijk is, hoeft ook commercieel te worden geëxploiteerd.

De verdedigers van dit project wijzen erop dat de spiegels klein zullen zijn, slechts kortstondig licht zouden reflecteren en uitsluitend op verzoek zouden worden ingezet. Bovendien, zo stellen zij, heeft de mens de ruimte al decennialang gebruikt voor economische activiteiten. Waarom zou dit dan wezenlijk anders zijn?

Dat is een begrijpelijk argument maar slaat de plank behoorlijk mis!  Communicatiesatellieten leveren diensten zonder de fundamentele eigenschappen van de natuurlijke omgeving (duisternis) te veranderen. Reflecterende spiegels zullen dat wèl doen. Ze maken van de duisternis zelf een product dat kan worden verkocht en ingekocht.

Om deze redenen is het minder een technisch dan een filosofisch vraagstuk. Duisternis is een collectief bezit. Net als schone lucht, stilte of een ongerepte horizon heeft het een waarde die zich nauwelijks laat uitdrukken in economische termen. Zodra commerciële partijen mogen bepalen waar en wanneer de duisternis verdwijnt, verandert onze relatie met een van de oudste ervaringen van de mens: omhoog kijken naar een sterrenhemel die niet door (zichtbaar) economische belangen wordt gestuurd. 

Het huidige ruimterecht geeft op die vraag geen bevredigend antwoord. Het regelt vooral wie verantwoordelijk is, niet wie moreel bevoegd is om namens de mensheid te beslissen. Daarom is Reflect Orbital geen gewone startup maar een lakmoesproef voor het internationaal recht. De technologie loopt wederom mijlenver voor op de regels. Tja. 

De uiteindelijke vraag is niet of we de nacht kunnen verlichten. Dat weten we door het initiatief van Reflect Orbital. De werkelijke vraag is of we dit als mensheid moeten willen. Mijn antwoord daarop is kraakhelder: Nee. Op de website van organisatie DarkSky International heb ik, als wereldburger, de petitie tegen het plan van het Amerikaanse tech-bedrijf reeds getekend. Net als 20.000 anderen uit 90 landen. 

Natte ogen

Mijn liefje en ik zijn terug op het Spaanse honk aan de Costa Blanca, met een vochtigheidsgraad van 98% en een klamme deken om ons heen. Er viel hier regen tijdens onze afwezigheid maar die was niet van enige importantie. Die bracht dus geen verkoeling. 

Wij waren tijdelijk in de autonome regio Aragón om daar de totale zonsverduistering met eigen ogen te aanschouwen. We reisden af naar het bejubelde dorp Albarracín. Het staat op de lijst van UNESCO Werelderfgoed en het wordt een van de mooiste plaatsen in de wereld genoemd. Op de Sierra de Albarracín, beter gezegd de Masía de Monteagudo, zouden we het evenement op woensdagavond in persoon gaan beleven.

Op alle snelwegen naar onze eindbestemming kregen we adviezen over het beste gedrag op de wegen op het moment van de eclips. Ik heb zoveel mogelijk versies op de gevoelige plaat gelegd en die vind je in mijn Eclips-webalbum dat bij dit uitje hoort.

We reden eerder weg omdat we er rekening mee hielden dat we ter plekke nog het een en ander moesten organiseren voor het schouwspel. Dat viel erg mee. Aan de receptie van ons hotel ontvingen we een kaart met daarop een kruisje waar de gemeentebus geïnteresseerden zou ophalen (op tien minuten lopen van ons hotel). De rest was georganiseerd. We konden niet met eigen auto gaan omdat er nergens op de route mocht worden geparkeerd. De hulpdiensten moesten eventueel gemakkelijk ter plaatse kunnen komen. Die bus naar de door de gemeente verkozen locatie werden onze keuze.

Daarom hadden we ook nog tijd voor een rondleiding met gids langs alle bezienswaardigheden, een wandeling met ons tweeën rondom het kasteel van het middeleeuwse Albarracín en voor een wandeling door het dennenbomenbos van Rodeno (dat fikt gemakkelijk...), met eeuwenoude grotschilderingen die in 1892 bij toeval werden ontdekt. In de Sierra de Albarracín zijn de twee representatiefste prehistorische schilderstijlen van de gehele Middellandse Zeeboog vertegenwoordigd: de Levantijnse en de schematische stijl. 

De zon scheen overdadig gedurende de dag maar vanwege de droge lucht was het geen probleem om lekker actief te zijn. Dat is het probleem met de zomerse weeromstandigheden aan de kust van de Middellandse Zee: vanwege de hoge vochtigheidsgraad kom je niet uit vrije wil aan activiteiten in de openlucht toe. De Middellandse Zee is momenteel 33 graden, hoger dan gebruikelijk voor deze tijd van het jaar. Dat punt wordt elk jaar eerder bereikt en dat zie ik niet veranderen in de toekomst. In Albarracín lag de nachttemperatuur rond 16 à 17 graden Celsius dus we konden slapen met open ramen. Dat kan thuis niet, daar ligt de nachtelijke temperatuur op 24 à 25 graden (soms hoger). Dus nog steeds tropisch. 

Op maandagavond barstte een flink onweer los. We keken ernaar vanaf ons balkon, met zicht op een groot deel van de citadel van Albarracín (bouw vanaf de 10^de eeuw); onder andere de typische Doña Blanca-toren. Ons hotel is het enige driesterrenhotel van het stadje. Goed maar niets bijzonders, eenvoudig maar heel goed gelegen, inclusief eigen parkeerplaats. Vooral de plek is goud waard! Voordat de donderwolken openbraken, hadden we zicht op een grote groep zwaluwen die zich vermaakten in de lucht, plus een kleine groep gieren die hoog boven de vesting cirkelden. De verrekijker maakte overuren. We zouden nog meer wolken gaan zien maar daarvan waren we ons op dat moment niet bewust. Gelukkig maar... 

Ondanks de wereldfaam is Albarracín een bescheiden plaatsje... Het leeft zijn eigen leven, laat zich niet gek maken door toerisme - in welke vorm dan ook (zoals astrotoerisme). In het dorp (ruim 1.000 inwoners) vond ik deze dagen geen enkele winkel met eclips-souvenirs. Geen t-shirts met de maanbedekte zon erop, geen magneten, kaarten of anderszin. Dat typeert het, denk ik. Doe maar gewoon, dan is het al gek genoeg. 

We houden ook van Aragón, met bijna 1,5 miljoen bewoners. Van de uitgestrektheid, de natuur, de vele tradities (onder andere de culinaire), de down-to-earth mensen en de bijzonderheden van wereldklasse in deze streek, zoals de Levantijnse kunst die daar eeuwen geleden in grotten werd ontdekt. Dit is een picturale expressievorm die zich in de openlucht ontwikkelde, in rotsschuilplaatsen in de belangrijkste bergketens van het Middellandse Zeegebied van het Iberisch schiereiland. Van de uitlopers van de Sierra de Guara tot de Pyreneeën bij Huesca. 

In Aragón is deze vorm van rotskunst verspreid over de belangrijkste bergketens, alhoewel de belangrijkste vondsten zijn geconcentreerd langs de rivier de Vero, nabij de Sierra de Guara in Huesca, in de regio Neder-Aragón in Zaragoza en Teruel, in het midden van de rivier de Martín, in de bovenloop van de Guadalope en in de Sierra de Albarracín, onze omgeving. 

De kunstuitingen waren soms moeilijk te onderscheiden. We vonden de wandeling door het beschermde natuurgebied en de rondgang door dit culturele park zeer de moeite waard. Prachtige oude bomen met eikels met de afmeting van een flinke schoenmaat. Rotsblokken, ooit vóór de Bronstijd door rivieren naar dit gebied getransporteerd, die zich voor eeuwig tegen bomen hebben genesteld. En dier- en primitieve mensfiguren. Tot nu toe zijn 63 vindplaatsen met Levantijnse kunst in deze gebieden gedetecteerd.

Maar we waren daar -zoals gezegd- vooral om de totale zonsverduistering tijdens zonsondergang te zien in de Sierra, inclusief de ring van diamanten en de corona (de zonnekroon). Daarvoor reden we bijna 1.000km in totaal. Op de avond van het verschijnsel werden we op het aangekondigde tijdstip met openbaar vervoer naar de uitgestrekte vlakte vervoerd van waaruit we de eclips zouden gaan aanschouwen.

We namen in Bus 1 plaats op de achterste rij, de laatste twee plekken waren voor ons. Er ging wel een typisch Spaans gedoetje aan vooraf. Alhoewel wij wachtenden al min of meer een rij vormden, moest er toch een soort toegang met dranghekken en een Eclips-lint worden neergezet die ons naar de busdeur voerden. Alles begeleid door iemand van de Policía Local. Ik zag het gelaten aan. Ik denk dat er uiteindelijk ongeveer circa 500 passagiers werden vervoerd naar het observatiepunt, dus massaal was het niet.

Op Monteagudo was genoeg ruimte voor iedereen om een geschikte kijkplek te vinden. Mijn liefje zat op een picknick-klapstoel, zelf had ik bedacht dat ik op de grond zou gaan zitten. Dat bleek geen goed plan, de ondergrond was stekelig, met kleine stenen. We keken pal richting het westen, net als alle anderen om ons heen. Slechts één wolk hing in de lucht. Wij waren er klaar voor!

Met opzet had ik mijn camera met telelens in het hotel gelaten. Om de sensor van het apparaat niet te ruïneren, moest er een solarfilter op die ik niet had aangeschaft noch vervaardigd (met karton en speciale folie). Het ging mij die avond om kijken door een eclipsbril, niet door de cameralens. Dat zou teveel afleiden. Achteraf bleek dat 500 mensen in Spanje oogschade opliepen omdat ze zonder bescherming naar de zonsverduistering keken. Deze zon functioneert als een laser dus dan weet je het wel. De sufferds! 

Een Fransman schuin achter ons besloot anders dan ik. Hij was twee uur bezig om zijn grote Canon met zonnefilter op de juiste manier op een driepoot te plaatsen. Hij had daarnaast ook nog kartonnen uitknipsels bij zich die in een bepaalde hoek moesten worden geplaatst. Het zag er indrukwekkend (maar niet professioneel) uit. Ook had hij een verrekijker en een telefoon met zelfgemaakte filters. Het kon niet op! Zijn echtgenote vermaakte zichzelf twee uur lang onder een parasol met haar mobieltje. Af en toe vroeg ze hem hoe het ging met de voorbereidingen. Dan klonk gemompel. Op enig moment leek hij er klaar voor te zijn. Toch niet. Uiteindelijk keek hij op het ‘Uur U’ door een gewone zonnebril -zonder filter- naar het evenement. Zijn wegwerpgebaar landde op mijn netvlies. Ja, iedereen raakte die avond in meer of mindere mate teleurgesteld.  

Toen de zonsverduistering begon, klapten en joelden mensen om ons heen. Met de eclipsbrillen op was het proces van verduisteren goed te zien. De maan hapte als een pacman stukjes uit de oranjekleurige zon. Totdat er niets meer was te zien. We checkten even bij elkaar of het gemeenschappelijk was. Ja. O,o, problema... dat leek mij te vroeg in het proces?!  Jawel, de lage wolk die daar al hing sinds onze aankomst, had zich in het spel gemengd. Foute boel. 

Begrijp mij niet verkeerd: als professioneel wolkenstaarder en officieel lid van de Cloud Appreciation Society ben ik dolgelukkig als er iets wolkerigs is te zien aan het firmament. Maar niet nu, please?!

Toch wel. Een deel van het spektakel speelde zich af achter die ene, weerbarstige wolk. Mijn liefje en ik keken elkaar aan. Nee, toch?! We boekten het hotel ruim een jaar van te voren, we kochten de brillen ruim een jaar van te voren, we schreven het hotelmanagement aan ruim een jaar van te voren. Was dat alles voor niets? Totdat de maan zich kort daarna weer zichtbaar voor de zon bewoog en het daglicht dimde. 

En daar verscheen ineens de diamanten ring voor onze neuzen. De beide hemellichamen waren groot, zó groot! En zo 'dichtbij' had ik ze nog nooit waargenomen. Ik heb de zon nog nooit in mijn leven zo laag zien staan. De beide hemellichamen leken bijna op de aarde te rusten... (Later bleek dat die rond de 3 à 4° stond.) Fantastisch! Bij ons was er sprake van 100% zonsverduistering, daarom waren we daar.... 

Ik kreeg natte ogen toen ik langzaam de corona voor driekwart tevoorschijn zag komen. In de rechterbovenhoek hing een restje wolk. In mijn enthousiaste riep ik naar mijn liefje, die naast mij stond “bril af, bril. Nu!”. (Zij had haar eclipsbril nog op, ikzelf niet meer.) 

Nog nooit heb ik zo’n mooi beeld gezien aan de hemel. Het was werkelijk prachtig. Dat kan ik niet goed omschrijven. Het resterende zonlicht rondom was in werkelijkheid veel feller dan op deze foto, de diamanten ring fonkelde veel meer. Ook de corona was onvergetelijk verlicht en fraai. De natuur valt niet te verslaan, zeker niet in journalistieke zin van het woord. Er werd wederom geklapt en gejoeld door mijn collega's en deze keer deed ik mee, vol overtuiging.

Op de terugreis waren wij de laatste passagiers in Bus 2. (Er zouden nog minstens vier volle bussen volgen.) Degenen die niet op een bus wilden wachten, liepen langs de weg terug naar het centrum. In duisternis zonder al te veel licht en zonder wegverlichting was dat niet aan te bevelen. Mijn liefje kreeg de zitplaats aangeboden van een aardige jonge Spanjaard, ik ging -na toestemming van de chauffeur- in het trapgat zitten. Op mijn eigen (gevoelige) gat. 

Samen uit, samen thuis. We kijken positief terug op deze ervaring.