Toevluchtsoord van onwetendheid

Vandaag geen voetbalverslag van mijn hand, al was de finale van Spanje tegen Argentinië gisteravond zinderend. Spanje is de zeer terechte winnaar! 

Deze blog gaat maar heel even over een bijzondere foto die in 2007 werd gemaakt in het kader van een UNICEF-avond voor goede doelen bij FC Barcelona. Daar speelde toen een piepjonge Lionel Messi (20). Hij kwam in 2013 met zijn familie uit Rosario (Argentinië) naar Barcelona om daar een topvoetballer te worden. Er was een loterij georganiseerd en het toeval wil (?) dat de ouders van de nóg piepjongere Lamine Yamal het winnende lot in handen hadden. De hoofdprijs was dat de baby, die eerder dat jaar werd geboren, op de foto mocht met de veelbelovende Argentijnse voetballer. De rest is geschiedenis.

Is het toeval dat de beide mannen, beschouwd als de beste voetballers van hun generatie en dit jaar tegen elkaar strijdend in de WK-finale, bijna 20 jaar geleden op dezelfde foto figureerden? Ik denk het wel. 

‘Toeval bestaat niet’ is een populaire uitdrukking. Of de strekking klopt, hangt af van de definitie die je hanteert. Wetenschappelijk gezien is toeval een onvoorspelbare gebeurtenis zonder doel, terwijl filosofen beargumenteren dat toeval louter een gevolg is van onzichtbare oorzaken.

Wanneer we worden geconfronteerd met twee schijnbaar losstaande gebeurtenissen die samenkomen, zoeken wij als mens instinctief naar betekenis. Het is een bekend concept in de filosofie: mensen hebben een sterke behoefte aan causaliteit (direct verband tussen oorzaak en gevolg). Als we de oorzaak van een gebeurtenis niet direct kunnen traceren, bestempelen we het gemakshalve als ‘toeval’ of ‘lot’. De beroemde filosoof Baruch Spinoza noemde toeval 'het toevluchtsoord van de onwetendheid'.

Wat wij toeval noemen, is voor veel wetenschappers niets anders dan een samenloop van omstandigheden die wiskundig gezien onvermijdelijk is over een voldoende lange tijdlijn. De beroemde natuurkundige Albert Einstein uitte zijn scepsis over toeval met de intrigerende uitspraak “God dobbelt niet”. Hij geloofde in een geordend universum waarin alles strikt volgens wetmatigheden verloopt. Toeval paste volgens hem niet in de natuur. 

De werkelijkheid is complexer. Wie de uitdrukking 'toeval bestaat niet' letterlijk neemt, impliceert dat alles in het universum vantevoren vaststaat. Dat strookt niet met de moderne kwantummechanica, waar fundamentele onvoorspelbaarheid en probabiliteit wél een aantoonbare rol spelen. Volgens ethicus, filosoof en universitair docent Jeroen Hopster (Universiteit van Utrecht) is Vrouwe Fortuna -de Romeinse godin van het lot, het toeval en het geluk- een bode van geluk maar zij kan ook grillig en genadeloos zijn. (Hij schreef een boek over het verschijnsel). Kan de mens het toeval beheersen? En zouden we dat moeten willen? Volgens hem is toeval een alomtegenwoordig onderdeel van ons leven, dat we moeten omarmen.

De reden dat we hardnekkig vasthouden aan het idee dat toeval niet bestaat, is onze psychologische behoefte aan zingeving. Als iets een bijzondere wending in ons leven teweegbrengt, ervaren we dit vaak als een vorm van synchroniciteit – een term van psycholoog Carl Jung over zinvolle samenhangen die niet causaal verklaarbaar zijn. We maken er een verhaal van of kennen daaraan een ‘hogere bedoeling’ toe. Dit ‘magisch denken’ is menselijk en kan heel troostend en inspirerend werken maar het maakt het toeval objectief gezien niet minder willekeurig.

De uitdrukking 'toeval bestaat niet' zegt veel meer over de menselijke psychologie dan over de werkelijkheid. Het getuigt van het menselijke onvermogen om de miljoenen parallelle variabelen in het universum te overzien, gecombineerd met een diepgeworteld verlangen om voor onszelf structuur aan te brengen in de chaos.

De uitdrukking suggereert dat achter iedere ontmoeting, iedere tegenslag en ieder onverwacht geluk een verborgen logica schuilgaat. Wie zijn huissleutels vergeet en daardoor nét niet in een verkeersongeluk belandt, noemt dat doorgaans geen toeval. Wie zijn of haar levenspartner ontmoet doordat een trein vertraging had, ziet daarin wellicht de werking van het lot. 

Zelf kan ik er niet omheen dat toeval wèl bestaat. Neem genetische mutatie, een onderwerp waarover ik ‘toevallig’ het een en ander weet: een grillige loop in ons bestaan. Op een dag blijkt dat één lid van een gezin drager is van een mogelijk dodelijke genmutatie maar de biologische zus niet. Dat is een combinatie van willekeur (toeval) en een zekere biologische wetmatigheid. 

Vanuit wetenschappelijk perspectief is het bestaan van toeval bewezen. Het opgooien van een munt, het verval van een radioactief atoom of de genetische variant waarmee een mens wordt geboren: het zijn processen waarvan de uitkomst niet met zekerheid is te voorspellen. Dat wil echter niet zeggen dat de natuur chaotisch is. Veel gebeurtenissen verlopen volgens vaste natuurwetten, maar onze kennis is beperkt. Soms spreken we van toeval omdat we de oorzaken niet volledig kennen; soms omdat de uitkomst fundamenteel onvoorspelbaar is.

Maar de gemiddelde mens ervaart de wereld anders dan een natuurkundige. Ons brein is geëvolueerd om patronen te herkennen. Dat vermogen heeft ons geholpen roofdieren te ontwijken en voedsel te vinden maar het heeft ook een keerzijde. We verbinden losse gebeurtenissen met elkaar en construeren verhalen waarin sprake is van oorzaak en gevolg. Achteraf lijken gebeurtenissen dan vaak onvermijdelijk terwijl zij vooraf hoogst onzeker waren. Psychologen noemen dat hindsight bias: de neiging om achteraf te geloven dat iets voorspelbaar was.

Twee mensen kunnen exact dezelfde ervaring meemaken en daaruit een totaal andere conclusie trekken. De een noemt het een statistische samenloop van omstandigheden, de ander een teken van een hogere macht. Beide geven betekenis aan dezelfde gebeurtenis vanuit een verschillend wereldbeeld. 

Filosofisch gezien is de vraag nóg ingewikkelder. Als alles volledig wordt bepaald door oorzaken die teruggaan tot het ontstaan van het heelal, dan lijkt er inderdaad geen ruimte voor toeval. Alles gebeurt dan noodzakelijk. Maar zelfs in zo'n deterministische wereld zou toeval voor ons blijven bestaan, omdat niemand alle oorzaken kan overzien. Toeval is dan geen eigenschap van de werkelijkheid, maar zegt iets over onze eigen beperkingen.

Aan de andere kant biedt het bestaan van toeval juist een zekere vrijheid. Een wereld waarin alles vastligt, laat weinig ruimte voor verrassing, creativiteit en keuze. Dat onverwachte kansen zich aandienen, dat mensen elkaar ontmoeten zonder vooropgezet plan en dat levens onverwachte wendingen nemen, maakt ons bestaan rijker. 

Wie zegt dat toeval niet bestaat, spreekt doorgaans de hoop uit dat het leven samenhang heeft, dat pech of verdriet niet zinloos is en voorspoed meer is dan een gelukkige worp met dobbelstenen. Dat menselijke verlangen is begrijpelijk maar het bewijst de uitspraak niet, wat mij betreft. 

De wetenschap laat zien dat onvoorspelbaarheid een reëel onderdeel is van de werkelijkheid. De psychologie toont aan dat mensen betekenis zoeken in toevallige gebeurtenissen. De filosofie leert dat beide perspectieven (wel/geen toeval) naast elkaar kunnen bestaan. Daarom gaat het niet echt om de vraag of toeval wel of niet bestaat maar waarom wij zo graag geloven dat het niet bestaat. Juist in een onzekere wereld biedt de gedachte aan een verborgen orde houvast aan de angstige mens. 

Was het toeval toen de jongste de Grote Kleine troostte om zijn verlies? Ik denk het niet! 

Toeval bestaat niet...

Of toch wel? Dat vroeg ik mij in de afgelopen week een aantal keren af.
Een van onze Engelse buren belde onlangs aan. Hij bood mij een tas met boeken aan, volgens hem met veel boeken 'in mijn moedertaal'. Toen ik de tas leegde, vond ik vooral boeken in de Deense en Noorse taal en geen enkele in het Nederlands. Ik moest erom grinniken. Voor hem klinkt Nederlands kennelijk net als Scandinavisch. In die tas trof ik ook Duitse, Franse en Engelse boeken aan. Een aantal titels sprak mij aan; die wachten op lezing. Nu de complete inhoud van mijn boekenkast -inclusief laatste aankopen uit Nederland in juni van dit jaar- onderweg is naar Bali, voel ik mij net een junk: ernstig verslaafd aan wereldliteratuur maar als ik die niet kan vinden, neem ik genoegen met mindere shots. Als ik de lucht van boeken maar kan opsnuiven. Ik scharrel tegenwoordig wat af, zelfs in tweedehands boekenwinkels. Hoe diep kan een boekenwurm zinken?!

Terug naar Jack's boekentas. Daarin vond ik onder andere een Engelse pocket van Sydney Sheldon, getiteld 'The sky is falling' (Nederlands titel 'Vallende Ster'). Het is een spannend verhaal over een televisiejournaliste die zich niet neerlegt bij de conclusie dat een hele Amerikaanse dynastie door ongevallen om het leven zou zijn gekomen. Ze gaat op zoek naar de ware toedracht -het zijn geen ongelukken maar geplande moorden- en daarmee brengt zij zichzelf en haar zoontje in groot gevaar.
Het is lectuur die ik normaliter op een luchthaven zou aanschaffen, voor aanvang van een lange vliegreis. Ik las deze dikke 'page turner' in enkele dagen uit. Er zitten momenteel veel leesuren in een dag dus de bladzijden vlogen om mijn oren. In het verhaal komt een vrouw voor die last krijgt van een knobbeltje in de borst. Zij wordt medisch onderzocht en krijgt de diagnose 'invasief borstcarcinoom' gesteld. Zij wordt spoedig daarna geopereerd en moet vervolgens chemotherapie volgen. Met dezelfde middelen die mijn liefje nu -preventief- krijgt toegediend?! Ik las het met eigen ogen maar kon het niet geloven. Ik kon mij niet heugen dat ik ooit in een boek zo expliciet over dit onderwerp had gelezen...

Nog zoiets. Vorige week ontving ik een bericht uit Australië in mijn mailbox. Het was niet van onze vriendinnen in Sydney maar van een Australisch bedrijf. Er was geen sprake van ongewenste post, het bericht was afkomstig van de rederij waarmee wij vier jaar geleden naar volle tevredenheid een cruise hadden gemaakt op het Great Barrier Reef. Daar ik niet uitsluit dat wij ooit weer met hen gaan uitvaren, wilde ik op de hoogte worden gehouden van hun initiatieven. Vorige week werd mij een uitnodiging toegestuurd om mee te varen op de 'Pink Ribbon Cruise' in october 2009. Het schip zal vertrekken vanuit Sydney en gaat tijdens de reis fondsen werven voor de Australische Breast Cancer Foundation. In de tussenliggende jaren ontving ik regelmatig aanbiedingen van hen maar nooit eerder van deze orde...

Ik stelde mij bij elk voorval de vraag: “is dit nu toeval?”
Er zijn mensen die er 100% van overtuigd zijn dat toeval niet bestaat. Dat alle gebeurtenissen en ontmoetingen in een mensenleven zijn voorbestemd. Zelf ben ik die mening niet toegedaan. Zou bij de geboorte van mijn liefje dan al vastliggen dat zij in haar leven kanker zou krijgen? Ik kan zo niet denken. Die gedachtegang zou ons reduceren tot toeschouwers van ons eigen leven, tot kijkers vanuit de kantlijn. Dat past ons niet. Ik ben dan ook van mening dat toeval wel degelijk bestaat.
Onze waarneming wordt voortdurend gekleurd door persoonlijke ervaringen. Als het een serieuze ziekte betreft, lijkt het net alsof er ineens niets anders meer bestaat. Maar in het leven van mijn liefje en mij is het nu echt niet alleen 'borstkanker' en 'chemotherapie' wat de klok slaat. Al geeft mijn liefje aan haar toestand wel een heel eigen draai: haar favoriete Nespresso-koffiesmaak van dit moment (rosabaya) heet inmiddels 'een rebollo', naar de oncoloog die de chemotherapie begeleidt en een medicijn dat zij slikt op aanraden van het hoofd van de oncologie-afdeling is tot 'een antoniootje' omgedoopt (zijn voornaam). Een typisch geval van 'vida normal'!