Cultuur als onderdeel van de strijd

Oekraïne stond eerder deze week stil bij de 35^ste onafhankelijkheidsherdenking, mijn liefje en ik vierden op die dag dat we 38 jaar en zes maanden samen zijn. Het klinkt wellicht gek maar door die samenloop van omstandigheden voelen wij ons extra verbonden met dat land. Op 24 februari 2022 viel Rusland Oekraïne binnen. Dat is de dag waarop wij herdenken dat we elkaar zoveel jaren geleden ontmoetten. Die dag kan ik dus niet los zien van het uitbreken van die oorlog. Volgens columnist Sander Schimmelpenninck is steun aan Oekraïne vooral een mannending. De heldhaftige strijd aan Oekraïense zijde is nooit lang uit mijn gedachten, al blog ik er relatief weinig over. 

Schrijver, columnist en activist Tommy Wieringa, dit seizoen Zomergast nummer 4, stelde een mooi tv-programma samen waarin Oekraïne een belangrijke rol speelde. Hij is mede-organisator van ‘Protect Ukraine’, een stichting die hulpkonvooien organiseert naar de frontlinie in Oekraïne. Dat doet hij samen met schrijver en activist Jaap Scholten. Voorheen voelde Wieringa zichzelf ‘een stramme pennenlikker met machteloze woede’ ten opzichte van deze oorlog; dat zette hij om in actie. Vorig jaar schreef hij het boek ‘Konvooi’ en hij maakte een tweedelige serie over het land in oorlog.

Afgelopen week schreef ondernemer en columnist Sander Schimmelpennick een stuk in de Volkskrant waarin hij meldde dat hij net terug was van zo’n konvooi, samen met zijn vader. Samen hadden ze een ambulance gedoneerd en daar afgeleverd. In de Volkskrant van vandaag staat een ingezonden lezersbrief van een 'fitte oude dame' die zelf een gedoneerde auto naar Oekraïne wilde rijden. Zij werd niet erg serieus genomen. Toch gaat ze dat binnenkort doen. Nederland is sponsor nummer 1 van Oekraïne. Goed, hoor!

Wie denkt dat Poetins vernietigende oorlog tegen Oekraïne alleen draait om grondgebied, vergist zich. Achter de raketten, drones en tanks schuilt een andere: die tegen de Oekraïense cultuur. Rusland bezet niet alleen Oekraïens grondgebied, het is ook uit op de vernietiging van het historische en culturele verhaal waarop dit autonome land rust. De vernietiging van boeken, bibliotheken, musea en historische monumenten is daarvan een huiveringwekkend bewijs.

Recent las ik in Britse krant The Guardian een artikel dat het kwaad en de omvang van de opzettelijke vernietiging van de cultuur door Poetins Rusland zichtbaar maakt. In juli en augustus van dit jaar vernietigden Russische aanvallen op Oekraïense drukkerijen en boekopslagplaatsen naar schatting tien miljoen boeken, ongeveer 30% van de jaarlijkse Oekraïense boekproductie. Bij een aanval op een opslagplaats in Charkiv gingen alleen al circa acht miljoen boeken verloren. In Kyiv werd nog eens een voorraad van ongeveer 1,5 miljoen boeken vernietigd. Daaronder waren 600.000 schoolboeken. Vorige week verwoestte een Russische aanval de iconische Pochaina-boekenmarkt in Kyiv. Deze openluchtmarkt bestond sinds 1997 en bestond uit honderden kramen met boeken van meer dan 120 Oekraïense uitgevers. 

Foto: Getty Images

Boeken zijn doorgaans geen voorwerpen die zich in de buurt van een militair doelwit bevinden. Om die te raken, moet je bewust op zoek. We weten inmiddels dat de vermaledijde Russen dat doen. Geen middel gaat Poetin immers te ver om zijn doel te bereiken: de vernietiging van de Oekraïense geschiedenis en cultuur. 

Boeken zijn dragers van de taal en identiteit van een land. Wie de productie en verspreiding van boeken vernietigt, raakt het vermogen van een volk om de essentie uit te dragen van wie en wat het is. Daaraan is het Kremlin veel gelegen. Strijd tegen cultuur heeft twee doelen: het ondermijnen van het moreel van de Oekraïense strijdmacht en het versterken van Poetins bewering dat Oekraïne geen eigen culturele identiteit heeft. 

Vladimir Poetin heeft Oekraïne in zijn toespraken herhaaldelijk beschouwd als een ‘kunstmatige staat’ en Oekraïners als onderdeel van een groter puur Russisch geheel. Tevens beweert hij ten onrechte dat de Oekraïense taal een dialect van het Russisch is. (Wel delen ze het Cyrillisch alfabet.) In die visie is een autonoom Oekraïne een historische vergissing of zelfs een vijandig construct. De Engelse krant beschreef in eerdere artikelen hoe de Russische krijgsmacht in bezette gebieden Oekraïense boeken uit scholen verwijdert, de Oekraïense taal onderdrukt en een Russisch-georiënteerd curriculum oplegt. Zelfs Oekraïense kinderen werden uit bezette gebieden ontvoerd en naar Rusland gebracht om te worden gerussificeerd. Tja.

De vernietiging van boeken staat dus niet op zichzelf. Volgens Oekraïense gegevens zijn sinds het begin van de militaire invasie honderden bibliotheken beschadigd of vernietigd. In juni van dit jaar schreef dezelfde krant dat meer dan 700 bibliotheken schade hadden opgelopen of werden verwoest in de eerste drie oorlogsjaren. Inmiddels ligt dat aantal op 1.000. In bezette gebieden werden Oekraïense biebs systematisch in brand gestoken en werden boeken geruimd om plaats te maken voor een Russisch curriculum. Ook werden in de loop van de oorlog tientallen cultureel erfgoedlocaties (UNESCO Werelderfgoed) getroffen. Het zijn niet alleen oorlogscriminelen en moordenaars, het zijn ook cultuurbarbaren die Russen van Poetin... 

Het is moeilijk om daarbij niet terug te denken aan eerdere Russische pogingen om de Oekraïense cultuur te vernietigen. Oekraïense publicaties werden tijdens het Russische keizerrijk aan censuur onderworpen. Oekraïense schrijvers, dichters en andere intellectuelen werden onder Stalin vermoord in de jaren '30 van de vorige eeuw, een generatie die later bekend werd als de ‘Executed Renaissance’. Dus generaties lang, onder Russische tsaren en later in de Sovjet-Unie, waar een beleid van russificatie werd opgelegd om politieke controle te versterken, kreeg de Oekraïense cultuur weinig kans om tot bloei te komen. De huidige oorlog in Oekraïne staat dus in een lange historische traditie waarin de Oekraïense taal en literatuur door Rusland politiek worden bedreigd.

Eén periode is daarop echter een uitzondering. Kort na de oprichting van de Sovjet-Unie (jaren '20) voerde de regering van Lenin beleid in ter bevordering van lokale talen en tradities, in de overtuiging dat onafhankelijke culturen en identiteiten de eenheid van de 15 Sovjetrepublieken konden versterken. In Oekraïne leidde dit tot een bloei van de Oekraïenstalige literatuur, poëzie en kunst, voornamelijk geconcentreerd in Charkov, destijds de hoofdstad van Sovjet-Oekraïne. (Deze periode van culturele vrijheid kwam abrupt ten einde toen Stalin aan de macht kwam.) 

De Russen kunnen tien miljoen boeken in Oekraïne vernietigen, daarmee verdwijnt de Oekraïense geschiedenis en cultuur nog niet. Integendeel. De aanvallen maken pijnlijk duidelijk waarom ’s lands verhalen broodnodig zijn. De Oekraïense reactie is dan ook veelzeggend: schrijven, drukken, publiceren en lezen gaan ‘gewoon’ door.

Zelfs tijdens een luchtalarm kwamen eerder dit jaar duizenden inwoners naar het Kyiv Book Arsenal, het grootste en meest toonaangevende literaire en culturele boekenfestival van Oekraïne. Het thema van dit jaar was ‘Carrying Freedom’. 

Meer dan 150 uitgevers en boekhandelaren, honderden Oekraïense en internationale schrijvers en intellectuelen, mensenrechtenactivisten, militairen en wetenschappers kwamen vier dagen lang bijeen voor discussie over vrijheid, oorlog, herinnering en toekomst. 

Een van de emotioneelste momenten was de herdenkingsvoorstelling ‘Echoes’, opgedragen aan de Oekraïense schrijvers, dichters en journalisten die tijdens deze oorlog werden gedood of verdwenen. De voorstelling bevatte woorden en opgenomen stemmen van schrijver, fotograaf en vrijwillig soldaat Maksym Kryvtsov (1990), romanschrijfster Victoria Amelina (voormalig PEN Oekraïne-lid), kinderboekenschrijver Volodymyr Vakulenko (aan het begin van de oorlog gemarteld en vermoord door de Russen), dichter en vrijwillig militair Hlib Babich die in 2022 sneuvelde en vele anderen wier stemmen ondanks hun dood nog steeds weerklank vinden in de Oekraïense cultuur.

In het aangehaalde artikel in The Guardian werd beschreven hoe de oorlog de Oekraïense literatuur niet heeft verstikt maar juist nieuwe schrijvers, dichters en boeken heeft voortgebracht, plus een hernieuwde belangstelling voor de Oekraïense taal.

Zo naarstig als Poetin probeert Oekraïne uit de geschiedenis te bombarderen, zo zeer hebben de Russische aanvallen juist het tegenovergestelde effect. Ze herinneren Oekraïners -en meelevende Europeanen als wij- eraan dat cultuur geen luxeproduct is dat tijdens een oorlog even terzijde kan worden geschoven.

Het was de Duitse filosoof Heinrich Heine die in 1821 schreef: “waar men boeken verbrandt, verbrandt men uiteindelijk ook mensen”. Op het Oekraïense slagveld gebeurt beide sinds het begin van deze afschuwelijke oorlog. (Ter info: Heine verwees hiermee naar de verbranding van de Koran door de Spaanse Inquisitie. Deze woorden bleken opnieuw van profetische waarde in nazitijd...) 

Maar een volk vernietig je niet door zijn boeken te verbranden. In het geval van de onverzettelijke Oekraïners, die Wieringa ‘anarchistische vrijheidsliefde’ toedicht, al helemaal niet. Poetin laat als dader vooral zien hoe bang hij is voor wat erin staat.