2025: verdeeld, verscheurd, verbonden, vereend (deel 1)

Nu het einde van het jaar bijna daar is, is het tijd voor een terugblik. Op Nederland en Spanje, op persoonlijke en algemene zaken, op luchtige en zwaardere kwestie. Bloggen rekt niet alleen het dagelijkse bestaan een beetje op, het is ook het behoud van het verleden voor de vergetelheid. Deze Eindejaarsblog wordt de langste longread van 2025; misschien wel mijn langste ooit. Het was mij het jaar wel... Uit consideratie met de lezer (jou) knip ik deze blog in tweën maar ik publiceer ze allebei vandaag. 

De introfoto is van de Amerikaanse astrofotograaf Andrew McCarthy die afgelopen jaar aan een bijzonder project werkte. Hij moest het pad van de zon precies uitvogelen zodat het vliegtuig de springer (vriend Gabriel Brown) op het juiste moment kon uitspugen. McCarthy stond op de grond klaar met zijn specialistische apparatuur en kon, na een wekenlange voorbereiding, de man en de ster op het juiste moment in één beeld vangen. En fascinerend beeld, inclusief donkere zonnevlekken. Op de witte plekken is het plasma van de zon het heetst. De titel is ‘Icarus Falling’. Dat vond ik wel toepasselijk... Ik vind het een, in alle opzichten, magische foto.

(Zo, de kop is eraf.)

2025 was een alleszins bewogen en soms ook wel donker jaar, zowel op persoonlijk vlak als in het algemeen. Alleen al het feit dat ik 65 jaar werd, draagt daaraan bij. Als 65-jarige behoor je ineens tot de ‘senior citizens’. Gisteren nog niet, vandaag wel. Gelukkig is de mens die in beproeving standhoudt! Vijfenzestig is maar een getal maar het is rond deze leeftijd dat 50% van de mensheid fysieke klachten krijgt.

Turkije was het decor voor mijn verjaardag. Die werd gedenkwaardig door de viering in Gallipoli en Troje. We maakten daar een culturele rondreis in groepsverband. Of, zoals medeblogger en groepslid meneer Mulder het noemt, een GVG'tje (Geheel Verzorgde Groepsreis). Zelf had ik zin in deze reis maar ik zag op tegen het ‘groepsgebeuren’. Zowel meneer Mulder als ik moest onze partner voor aanvang beloven aangepast gedrag te vertonen; zonder dat we dit van elkaar wisten. Maar wat een leuke groep bleek het te zijn! Vooral het clubje waarmee wij dagelijks optrokken, gaf een extra dimensie aan deze reis. Toen wij in oktober een week in Nederland waren, bezochten we meneer Mulder en zijn geliefde in hun Amsterdamse woning. Daar werd deze foto gemaakt. Ik zit er als onderuitgezakte tiener bij, met roze konen. Als een puber die net het eerste glas wijn van haar leven drinkt. Ondanks mijn seniore status... Tja. 

Op de drempel van het nieuwe jaar overleed de Franse actrice en dierenactiviste Brigitte Bardot (1934-2025). Zij was het die mijn vader 65 jaar geleden inspireerde tot het vernoemen van Baby Barefoot. Bob Dylan droeg zijn allereerste liedje aan haar op, ‘Song for Brigitte’. Ook de Franse filosofe en feministe Simone de Beauvoir schreef over haar, in een essay getiteld ‘Brigitte Bardot en het Lolita-syndroom’. De Nederlandse fotograaf Ed van der Elsken was een van de eersten die haar als puber ontdekte. Toen was ze nog een brunette. De jaren '60 van de vorige eeuw waren de piek van haar roem. Ze wordt vaak de belichaming van de seksuele revolutie genoemd (avant-la-lettre). Een symbool van vrijheid en rebellie dat mij, naamgenote, zeer beviel. Tot zover de goede kanten van het Bardot-verhaal. Ze werd vijf keer veroordeeld wegens het aanzetten tot rassenhaat en haatzaaien. Ze was tegen homo’s en het homohuwelijk, tegen migranten en moslims. Ze steunde Le Pen openlijkt. Een litteken op het blazoen van een filmicoon. Ooit zei ze: ‘het is triest om oud te worden maar fijn om te rijpen’. 

Kleine ergernissen, grote ergernissen, 2025 zat er vol mee. Sylvia Witteman (60), sinds dit jaar columniste van Het Parool en op weg om de Simon Carmiggelt van de 21^ste eeuw te worden, vulde dat idee aan in een van haar wekelijkse columns. ‘Het dagelijkse leven is kort samen te vatten als een onophoudelijke oorlog tegen kleine ergernissen.’ 

55 jaar na de eerste Dolle Mina-actie (1970) werd er dit jaar weer een korset in brand gestoken om de knellende positie van vrouwen in de Nederlandse samenleving aan de kaak te stellen. De jarige feministische actiegroep kreeg in november van dit jaar de Joke Smitsprijs. Dit jaar werd er nieuw leven geblazen in de organisatie. 

Dat was nadat filmmaakster Sia Hermanides een documentaire wilde maken over de groep en tijdens haar research voornamelijk info vond over mannelijke oprichters. Daarop zocht ze contact met de vrouwen van het allereerste uur. De gesprekken die ze met hen voerde, rakelde een soort vuur bij haar op. Zoveel jaar na dato is er nog steeds een loonkloof, bestaat straatintimidatie nog steeds, zijn er nog steeds veel vrouwen niet veilig thuis en op straat, staat het recht op abortus opnieuw onder druk. Reden genoeg om Dolle Mina weer tot leven te wekken. Er moest weer iets in de fik. De vrouwen kozen het standbeeld van Neerlands eerste feministe als locatie: Wilhelmina Drucker (Rivierenbuurt Amsterdam). Dolle Mina Rotterdam hield in augustus de eerste Mars tegen femicide, ook een hardnekking probleem in het land. In diezelfde maand werd in het hele land meegedaan aan de actie ‘De Nacht is ook van ons’, tegen onveiligheid van vrouwen op straat. 

Het was de Pruisische natuurvorser Alexander von Humboldt (1769-1859) die schreef: ‘De gevaarlijkste kijk op de wereld is die van mensen die de wereld nooit hebben aangekeken.’ Dat bleek van toepassing op een flink aantal ministers in het nu dubbel demissionaire kabinet-Schoof. Leeghoofden, types met oogkleppen, bang voor het vreemde (de vreemdeling), te laag opgeleid, niet communicatief vaardig en wereldvreemd. Een jaar van onderling gesteggel, politiek gestoethaspel en besluiteloosheid. Dit kabinet viel dan ook binnen een jaar. 

Er werden nieuwe verkiezingen uitgeschreven dus we togen weer naar de stembus. Deze keer pakte dat positiever uit. D66 werd de grootste partij en ging met de andere winnaar (CDA) trachten een nieuw kabinet te vormen. De voortvarende en geciviliseerde manier waarop de beide partijleiders dat deden, oogstte veel lof en respect. Al na twee weken lag er een gezamenlijk document. Was het tijdperk Wilders, de extreemrechtse ratdraaier van de PVV in het Nederlandse parlement, hiermee naar de achtergrond gedrongen? 

Illustratie: Bas van der Schot

Ik vond het ontnuchterend dat de VVD daarna als derde partij aanschoof. Partijleider Yesilgöz, onder wier leiding men driemaal op rij zetels verloor tijdens verkiezingen, werd zo beloond voor haar politieke gekonkelfoes, haar framen van van GL-PvdA als extreem links en het blokkeren van deze partij. Dat stoorde mij enorm. Toen ze kritisch werd bevraagd in de Tweede Kamer zei ze dat ze haar kiezers een belofte had gedaan. Dat was duidelijke partijtaal: niks landsbelang! Bovendien haal je met de VVD geen ambitieuze partij binnen die de grote problemen van het land voortvarend wil aanpakken. Jettens zege dreigt inmiddels een Pyrrusoverwinning te worden. Informateur Rianne Letschert is een lichtpunt in donkere dagen. Ik zou haar wel willen hebbben (gehad) als moeder, zus, vriendin of buurvrouw!

In Spanje waren het eveneens politiek turbulente tijden. 2025 stond in het teken van de herdenking van 50 jaar vrijheid, na de dood van dictator Francisco Franco. Met meer dan 100 evenementen door het hele land werden slachtoffers van de staatsgreep, van de Burgeroorlog en het dictatoriale bewind dat erop volgde, herdacht. 

De regering van Pedro Sánchez (PSOE) kreeg dit jaar te maken met het ene corruptieschandaal na het andere, in eigen gelederen. Het hoofd van het Ministerie van Justitie en de partijvertrouweling van de president moesten om die reden aftreden. De echtgenote van Sánchez en zijn broer worden verdacht van verduistering, beïnvloeding en corruptie en zijn verwikkeld in rechtzaken. Een belangrijke coalitiepartner stapte uit de regering. Als klap op de vuurpijl leden de sociaaldemocraten een groot verlies bij recente tussentijdse verkiezingen in Extremadura, een van de laatste bastions van linkse hoop in bange dagen. De president gaat kreupel de jaargrens over...  

2025 was het jaar waarin voor het eerst in 20 jaar meer autocratieën (91) dan democratieën (88) bestaan in de wereld. In de afgelopen tien jaar kwamen er acht bij. Er wordt verschil gemaakt in electorale en gesloten autocratieën. In een electorale autocratie (E) zijn verkiezingen niet langer open en vrij, wordt het recht gebruikt om politieke vijanden de mond te snoeren of uit te schakelen en verspreidt de media propaganda. In een gesloten autocratie (G) zijn er helemaal geen verkiezingen meer, ligt de macht bij een kleine groep of één persoon en zijn er nauwelijks tot geen vrijheden voor burgers. Het gaat om Benin, Guyana, Indonesië, Mauritius en Mongolië (E), plus Koeweit, Turkmenistan en Oezbekistan (G). 

Er is een ‘derde golf van autocratisering’ gaande die zich met name afspeelt in Oost-Europa en Centraal Azië. Bijna drie van de vier wereldburgers, te weten 72%, leven nu in een autocratie. Dit is het hoogste percentage sinds 1978. Qua democratie in de wereld bevinden we ons op het niveau van 1985. Dat betekent een teruggang van 40 jaar... De gegevens zijn afkomstig uit het V-DEM Democracy Report 2025. 

Amerika als hoeder van de internationale rechtsorde? Ammehoela! De Verenigde Staten zijn een van de Westerse landen die verder afglijden naar bedenkelijke status. Het begin van Trumps tweede ambtstermijn deed mij regelmatig de wenkbrauwen optrekken. ‘Dat kán toch niet?!’ Door de overheid ingezet militair geweld (Nationale Garde) in Amerikaanse steden van linkse signatuur, ontslag van tienduizenden federale ambtenaren door een niet-verkozen hielenlikker (Musk), arrestatie en -soms zelfs- uitzetting van demonstranten, het uitzetten van migranten zonder enige vorm van recht, monddood maken van de kritische pers, naar zijn hand zetten van het federale rechtsysteem, openstelling van federale gebieden en wateren voor olie- en gasbedrijven, mijnbouwbedrijven en landbouworganisaties, de meedogenloze aanpak van scholen en andere instituties die diversiteit en LGBTI+inclusief beleid voeren, torpederen van vermeeend drugsbootjes in Zuid-Amerikaanse wateren, verdraaiing van de feiten in het geval van Oekraïne en Rusland, het schaamteloze Gaza Rivièra-plan. De VS is een schurkenstaat geworden. Het feit dat er nog steeds burgers ter dood worden veroordeeld, is daarvan eveneens bewijs. ‘No worries’, aldus de winnaar van de FIFA Piesprijs, vredesduif par excellence. Hij moest de medaille zelf om zijn nek hangen... 

Oekraïne, de Palestijnse gebieden en Mexico waren afgelopen jaar de dodelijkste plekken op aarde, volgens de ACLED Conflict Index. Oekraïne staat met stip op 1. Volgens deze index kwamen in totaal 240.000 wereldburgers om door diverse conflicten in het afgelopen jaar. Burgeroorlogen in Myanmar en Soedan droegen bij aan dat aantal, bendegeweld in Brazilië, Ecuador, Mexico en Haïti eveneens. 

Alwéér een jaar oorlog erbij op Oekraïens grondgebied. (Zucht.) De troepen van Poetin wisten dit jaar minder dan 1% terrein erbij te veroveren. 25.000 Russen per maand werden daaraan opgeofferd. Al ligt het slagveld bijna 4.000km hier vandaan, de oorlog komt steeds dichterbij. Zeker als er goede individuele verhalen in boekvorm verschijnen. ‘Ordinary people don’t carry machine guns’ is er zo een. 

De Oekraïner Artem Chapeye,  overtuigd pacifist, meldde zich kort na het begin van de Russische invasie bij het leger aan. Hij realiseerde zich dat, als hij zijn kinderen een leefbare toekomst gunde, hij niets anders kon doen dan zijn steentje bijdragen aan de verdediging van zijn land. Het eist een enorme tol van mensen als hij. Met ontwapenende eerlijkheid en empathie beschrijft Chapeye de weg die leidde tot zijn aanmelding, evenals de diepgevoelde solidariteit met zijn kameraden tijdens deze bittere strijd. Dit is zo’n boek dat mij raakte. 

Ook ik, overtuigd pacifiste (jarenlang draagster van het gebroken geweertje), maakte afgelopen jaar een omslag in denken door. De enorme duit centen die jaarlijks door Europa en andere donoren aan Oekraïne wordt geschonken ter ondersteuning van hun vrijheidsstrijd, is broodnodig en van essentieel belang. Door hen te helpen verdedigen, verdedigen we ook onszelf. Die dappere, onverzettelijke Oekraïners vechten ook voor onze vrijheid. Sinds het begin van de oorlog werden 1,1 miljoen Russen gedood, naar verluidt. Dat is Poetins kanonnenvoer, het doet de autocraat niks. 40% van zijn staatsbudget spendeert hij aan defensie, circa 200 miljard dollar per jaar. Dan moeten wij ook meer gaan uitgeven aan Defensie. Hopelijk gloort er een vredeslichtje in de verte!   

Spanje sloot afgelopen jaar tijdens de NAVO-top in Den Haag een speciale overeenkomst met de Transatlantische Alliantie. Mijn tweede vaderland is geen militaire superpower maar behoort wel tot de Top20 wereldwijd. De Spaanse regering was en is van mening dat de versterking van de strategische autonomie van Europa niet per se betekent dat er meer moet worden uitgegeven. Eerder dat dit ‘beter en gezamenlijk’ moet worden gedaan. Spaanse deskundigen op het gebied van de strijdkrachten schatten in dat Spanje 2,1% van zijn BBP nodig zou hebben om al het personeel, alle uitrusting en alle infrastructuur aan te schaffen en te onderhouden die de Alliantie nodig heeft om de bedreigingen het hoofd te kunnen bieden. Pedro Sánchez betoogde bovendien dat een defensiebudget van 5% onverenigbaar zou zijn met de Spaanse verzorgingsstaat. Dus men houdt vast aan 2,1% (geen 5%). 

Dit jaar kon er in Nederland niet door burgers worden gestemd op het Woord van het Jaar. Vorig jaar was er gedoe en zette men het proces stop, dit jaar koos Van Dale ervoor dit zelf te regelen. De keuze viel op ‘hallucineren’. Geen nieuw woord, wel een dat een nieuwe invulling kreeg door AI. Niet de beste keuze, wat mij betreft. 

Het woord van het jaar in Spanje is ‘arancel’, tarief. Hier kiezen burgers evenmin, een taalinstituut maakt de keuze. Een gespecialiseerd team monitort gedurende het hele jaar de woorden die de krantenkoppen haalden en brede weerklank vonden in Spaanse media. Stroomuitval, boycot, drone, Generatie Z, megabrand, prepper, herbewapening, zeldzame aardmetalen en Trumpisme waren hier de andere kandidaten voor het woord van 2025. 

Mijn eigen woord van het jaar is ‘toetsenbordterrorist’, al twijfelde ik even bij ‘dronesmoederschip’. Zo'n gevaarte werd dit jaar voor het eerst gelanceerd, in China dat qua ontwikkeling nog ver op Europa voorloopt. Het is een onbestuurde grote drone die kleine drones over grote afstanden kan transporteren. Maar ik blijf bij mijn eerste keuze. Mooi door alliteratie, lelijk van inhoud. Een toetsenbordterrorist is een duister type dat vaak anoniem vanaf de computer via sociale media doodsbedreigingen stuurt naar iemand die hem (of haar) onwelgevallig is. Vooral op X schijnt de drek tegen de plinten te klotsen. Ik ben blij dat ik nooit aan socialmedia verslaafd raakte!  

We zijn halverwege! 

Nee, ik heb geen magische cliffhanger die jou verleidt om door te lezen. Je moet zelf willen of niet. Bij mij geen nepnieuws, achterklap of complottheorie. Misschien moet je het ‘gewoon’ doen omdat ik er veel tijd, energie en liefde in stak? Deel 2 bevat meer leuke en interessante wetenswaardigheden over het afgelopen jaar...

 

2025: verdeeld, verscheurd, verbonden, vereend (deel 2)

Welkom terug. Met een kopje koffie, thee of een glaasje bubbels voor de neus? Dit is deel 2 van mijn extra lange Eindejaarsblog. Er viel zoveel te melden dat ik het niet als één tekst wilde weergeven.

Over boosaardigheid verder gesproken (zie deel 1). Meneer Blogg (!), een Joodse vrijwilliger in het Amsterdamse Holocaust-museum -dat wij in 2024 bezochten-, denkt dat de grote nieuwsgierigheid van Nederlandse bezoekers aan dit museum voortkomt uit een brandende behoefte om het kwaad te doorgronden. Daar moest ik aan denken toen in januari van dit jaar het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (CABR) gedeeltelijk werd opengesteld voor geïnteresseerden en betrokkenen. CABR is het grootste en meest beladen oorlogsarchief van Nederland. Ik blogde er in januari over, het was mijn eerste longread van dit jaar. 

Op de dag van openstelling ontdekte ik dat een oom in dit archief voorkomt. Hij was een politieke delinquent. Hij werd verdacht van collaboratie, zou NSB’er zijn geweest tijdens de Tweede Wereldoorlog en als handwerker vrijwillig in Oekraïne voor de Duitsers zijn gaan werken. Er bestaat een NOC-arbeidscontract (Nederlandsche Oost-Compagnie) met zijn naam erop. Foute boel! Die oom werd in 1945 opgepakt maar mij is niet bekend of hij is berecht en wat zijn eventuele straf was destijds. Ik weet wel dat er vroeger weinig contact was met die tak van mijn vaders familie. Er werd over hem (en zijn echtgenote) gezwegen. Zijn verhaal shockeerde mij en hield mij geruime tijd bezig. Desalniettemin blogde ik er niet over. Niet uit schaamte, zeker niet. Ik ben voor transparantie en volledige openheid. Wel omdat ik, als verre nicht, geen direct betrokkene ben. Wie ben ik om deze dingen te onthullen? 

De zomer van 2025 was volgens de Spaanse meteorologische dienst AEMET de heetste ooit: de gemiddelde zomer­temperatuur bedroeg 24,2°C, op enkele plaatsen werden pieken boven 45°C gemeten. Door deze hitte en aanhoudende droogte ontstonden extreme bosbranden: honderdduizenden hectares natuur gingen verloren, enkele regio’s werden door de regering tot rampgebied verklaard. De branden van dit jaar genereerden net zo veel CO2 als vijfmaal de uitstoot van de nationale luchtvaart. 

De meestgetroffen vogelsoorten zijn de Cantabrische populatie van het korhoen, de Spaanse keizerarend, de vale gier, de zwarte ooievaar en de rode wouw. In mindere mate werden ook de populaties van de aasgier, de lammergier, de Bonelli's arend, de Duponts leeuwerik en de Montagu's kiekendief getroffen. Als reactie op de branden introduceerde de regering-Sánchez een Nationaal Plan om op alle middelbare scholen een verplichte cursus Civiele Bescherming en Rampenvoorbereiding in te voeren. En toen moest de vogelgriep nog komen...  Wij gingen naar Extremadura om daar de migrerende kraanvogels met eigen ogen te zien. Deze griep hield huis in Nederland maar ook onder migranten in Spanje. 

De Gouden Braakbal 2025 werd uitgereikt aan Jan-Alewijn Dijkhuizen. Hij ‘pluisde’ maar liefst 6.089 woelmuizen. Een braakbal is een soort kotsje van vogels, waaronder uilen. Die wordt daarom ook wel uilenbal genoemd. 2025 was het jaar van de woelmuis bij de Nederlandse Zoogdiervereniging. Braakballen uitpluizen doe je niet alleen voor de lol, het is een manier om erachter te komen wat de diersoort die de braakbal produceerde, op het menu heeft staan. Zo wordt ook uitgeplozen hoe het ervoor staat met de verspreiding van de prooisoorten. Een mooi voorbeeld van Burgerwetenschap. Als we toch geen vrijwilligers zouden hebben! Wij hadden dit jaar hier weer twee ransuilen in het belendende parkje, inclusief hun braakballen. Zelf pluisde ik een jaartje niet.  

De landelijke stroomuitval hier en elders op het Iberisch Schiereiland was een paar uur vervelend voor ons, ingezetenen, maar was een wake up call voor de rest van Europa. Het ging de wereld over als ‘de grote black-out’. Wij kochten daarna een handzame transistorradio, een krachtiger powerbank en begonnen aan de aanleg van een voedselnoodpakket. De Nederlandse autoriteiten waren er als de kippen bij om te verklaren dat zoiets in Nederland ondenkbaar was. De dag erna viel de stroom uit in heel Enschede. 20.000 huishoudens moesten het tijdelijk zonder electriciteit stellen. Ik vermoed dat dit voorval plus de zorgelijke teksten van NAVO-topman Rutte (voorheen premier van NL) tot het informatieboekje ‘Bereid je voor op noodsituaties’ (campagne Denk Vooruit) leidden dat op dit moment overal in Nederland wordt verspreid. 

Dat het Iberisch schiereiland en Noord-Afrika naar elkaar toe bewegen, is iets dat al honderdduizenden jaren aan de gang is. Nieuw wetenschappelijk onderzoek van de Universiteit van Baskenland toont aan dat de grond die nu Spanje en Portugal vormt, van oost naar west roteert, in de richting van de wijzers van de klok. De tektonische platen waarop beide zijden van de Straat van Gibraltar rusten, bewegen dichter naar elkaar toe en worden elk jaar een beetje meer samengedrukt. De gevolgen zullen enorm zijn: de Middellandse Zee zal weer een afgesloten zee worden, net als het miljoenen jaren geleden was. Afrika en Europa zullen in het westen met elkaar worden verbonden. Wat nu Zuid-Iberië is, zal samensmelten met het gebied van Ceuta of tegenover Amerika komen te liggen. De Euraziatische en Afrikaanse aardplaten bewegen jaarlijks met vier à zes millimeter naar elkaar toe. Het staat vast dat Iberië (zuid-Portugal en zuid-Spanje) op termijn met Marokko zal gaan botsen. De studie werd deze maand gepubliceerd in het prestigieuze wetenschappelijk tijdschrift ‘Gondwana Research’. 

Vooral in het zuidoosten van Spanje (onze woonomgeving), waar deze rotatie de sterkte van bestaande breuken op de proef stelt en mogelijk zelfs nieuwe breuken creëert, is het lokaliseren van verborgen actieve breuklijnen in de aardkost nu prioriteit. Deze rotatie veroorzaakt extreme spanningen in het breuksysteem van Oost-Andalusië en zal op termijn invloed hebben op de vorm van de Zuid-Spaanse kustlijn. Dat is niet alles. Die vier à zes millimeter per jaar waarom het gaat, leiden al jarenlang tot heftige krachten onder onze voeten. Daaruit zal op den duur een extreme aardbeving ontstaan in het gebied van Murcia, Almería, Granada en Málaga. Voor 2026 kunnen we het echter schudden. Dit soort fenomenen heeft doorgaans een looptijd van miljoenen jaren. 

De top van de ‘Sagrada Familia’ van de beroemde Catalaanse architect Antoní Gaudí werd dit jaar eindelijk afgebouwd; de toren van Jesus en de centrale spits werden geplaatst. Deze prachtige basiliek, een mix van gotiek en Spaanse Art Nouveau, is daarmee de hoogste kerk ter wereld. In juni 2026 wordt het kruis geplaatst, al symbool van voltooiing. 

De 20-jarige kroonprinses Leonor van Spanje volgt haar opleiding momenteel bij de luchtmacht. Dagelijks stapt zij in een Pilatus PC-21 (trainingsvliegtuig) om pilote te worden. Een kroonprins of -prinses moet volgens de Spaanse Grondwet een militaire opleiding volgen in alle onderdelen: marine, landmacht, luchtmacht. Toen ze aan haar opleiding in buurgemeente San Javier begon, zei ze in een interview dat ze opzag tegen zelf vliegen. Ze heeft last van hoogtevrees (net als ik) en ik begreep wat zij bedoelde. Ik had met haar te doen. Recent stond er een prachtige foto van haar, zittend voorin de cockpit, vliegend boven een van mijn favoriete plekken in Murcia: Cabo de Palos. Mijn favoriete lokale snorkelplek aan de voet van de vuurtoren. Girl Power! 

Spanje was dit jaar gastheer van de UNESCO Wereldconferentie over toekomstig cultuurbeleid en duurzame ontwikkeling. Daaraan namen ruim 2.500 deelnemers uit 163 landen deel. Kunstmatige intelligentie en het thema ‘cultuur en vrede’ stonden hoog op de agenda. Deze maand kwam de Spaanse versie van de controversiële memoires van ex-koning Juan Carlos I uit, getiteld ‘Reconciliacíon’ (Verzoening). Aan de vooravond sprak hij het land toe via een zelfgefreubelde video. Het deed veel stof opwaaien. De geplande boekpresentatie en een interview- en promotieronde werden geannuleerd. 

Spanje gaf dit jaar ook op internationaal vlak het goede voorbeeld door ambitieuze mariene beschermingsmaatregelen aan te kondigen tijdens een VN-conferentie. Het land breidde zijn beschermde zeegebieden flink uit, met nieuwe zones rondom de Canarische Eilanden. 

Dit jaar werd er wereldwijd een verdrag gesloten over de Hoge Zee. Dit is een enorme stap richting een betere bescherming van bijna de helft van planeet Aarde: het oceaangebied buiten nationale jurisdictie (buiten internationale wateren), oftewel de ‘Open Zee’. Die zee is van iedereen en moet hoognodig worden beschermd tegen misbruik (diepzeemijnbouw, vervuiling, industriële visserij, klimaatverandering). In januari 2026 treedt dit verdrag in werking. De eerste Conferentie der Partijen (COP1) vindt volgend jaar plaats. 

In Nederland was er minder reden voor optimisme over natuurbeheer. Er was sprake van aanhoudende droogte, verdere bodemverschraling, teruglopende insecten- en vogelpopulaties, afnemende biodiversiteit,vervuild grond- en oppervlaktewater en een landbouwsysteem dat kraakt onder het eigen gewicht. Terwijl de overheid de regie zou moeten nemen, kenmerkte 2025 zich door besluiteloosheid en uitstelgedrag van de regering-Schoof. Met halve maatregelen en eindeloze verkenningen ondermijnde de minister van Landbouw, Femke Wiersma, echte verbeteringen. Die vrouw verdient een ‘damnatio memoriae’, wat mij betreft. Haar naam moet uit de archieven worden geschrapt! Vooral haar gebrek aan actie op het stikstofdossier deed de tenen krommen van vele burgers, goedwillende boeren en natuurbeschermers. 

Mijn liefje en ik kregen dit jaar overburen. Er staan vier nieuwe casas in onze straat. De bouwstijl wijkt af van die van ons (moderner) maar kenners menen dat onze straat aan aanzien en waarde won. De prijs van onze woningen steeg flink. Drie huizen zijn eigendom van Poolse families, eentje heeft Nederlandse eigenaren. We zijn blij dat de bouwactiviteiten voorbij zijn maar tot voor kort werd er nog wekelijks geklust in een of meer huizen. 

Twee maanden geleden stond er een artikel in SpanjeVandaag over het feit dat er afgelopen jaar meer Polen naar Spanje kwamen. Er vond een opmerkelijke omslag plaats in hun profiel: ze werden van arbeider (vooral in de bouw) investeerder. De onzekerheid over de veiligheid in Polen nam toe door het intimiderende gedrag van Poetin. Polen behoren nu tot de top van de huizenkopers in de regio Valencia. Poolse kopers vormen de vierde groep in de provincie Alicante. In sommige promotieprojecten vertegenwoordigen ze zelfs circa 30% van de kopers. Hun aandeel in het totaal van buitenlandse kopers steeg snel (van 1,9%in 2021 tot 3,2% recent). Onze straat is dus geen uitzondering. Maanden geleden, na de oplevering, ontmoette ik Pool Darek, de nieuwe overbuurman. Hij is aardig en spreekt Engels. 

Onze Deense buren en vrienden Jan & Bente namen recent het besluit om definitief naar Denemarken terug te keren. De last van twee huizen onderhouden wordt hen teveel en de gezondheidssituatie speelt ook een rol. Het huis staat inmiddels te koop, al hebben ze geen haast. We gaan hen erg missen. De vele gezamenlijke diners, de gouden handen van Jan, koffie & cake in de middag, elkaar tuinen onderhouden bij afwezigheid... en ‘gewoon’ hun aanwezigheid. Het is spannend wie er volgend jaar naast ons zal neerstrijken. 

De kinderen in Bali brachten goede kerstrapporten mee naar huis. Yuda had een cijferlijst met gemiddeld 8 (zesde klas middelbare), zijn broer Damai (derde klas middelbare) deed daar nog een schapje bovenop. Over de prestaties van nummer drie van het gezin, Varen (eerste klas lagere school), leek moeder Elsa ontevreden. Toen we doorvroegen, meldde zij ons dat hij geen lagere cijfers had staan op zijn rapport dan 7s. Joehoe! Dit extreem verlegen jochie doet het goed op school. Het jongste kind en enige meisje Santi (deze maand 6 geworden), was nummer 1 van haar klas. Ze genieten nu van een welverdiende  eindejaarsvakantie. Telkens als ik het lied ‘Anak’ (Kind) hoor van de dit jaar overleden Filipijnse zanger Freddie Aguilar (1953-2025), krijg ik een prop in mijn keel en moet ik aan hen denken. Een mooi stel! 

2025 was voor mij als amateurfotograaf een vruchtbaar en kleurrijk jaar. Ik legde duizenden foto’s vast in webalbums; volgens mij een jaarrecord. Naast de eerdergenoemde rondreis door Turkije, maakten we reisjes in eigen land. Andalusië (verjaardag van mijn liefje en een zoektocht naar mammoetbomen) Extremadura (migrerende kraanvogels) en Nederland. Het was de net overleden Britse fotograaf Martin Parr (1952-2025) die zei ‘Ik ben er oprecht van overtuigd dat het gewone veel interessanter is dan mensen denken’. Hij zei ook ooit dat fotografie het eenvoudigste ter wereld is maar dat het ongelofelijk ingewikkeld is om er echt iets goed van te maken. 2025 was tevens een bewogen Jaar in Beeld. 

Voor mijn liefje en mij was dit een roerig jaar. Twee dominante wijven? Dat wordt kijven! (En zo was het...) We plakten elkaar weer regelmatig achter het behang maar na een afkoelingsperiode zijn we altijd blij nog samen te zijn. We tellen weer een jaartje bij onze imposante jaren samen op. Een van de hoofdpersonen in het laatste boek van de Britse auteur Ian McEwan (‘Wat we kunnen weten’) zegt op enig moment dat hij in een levenspartner ook een denkgenoot zoekt. Voor mij is dat ook belangrijk en dat is zeker leuk aan haar. Als mens weet ik een heleboel niet. Maar wat ik wel zeker weet, is dat ik haar aan mijn zijde wil tot aan mijn dood.  

Dit jaar experimenteerde ik als blogger meer met kunstmatige intelligentie (AI). Niet voor de teksten, die komen uit eigen brein en vingers, Maar voor de illustraties. Je kunt een bestaande foto naar ChatGPT uploaden en dan vragen om een specifieke bewerking. Eigenlijk is de standaardmethode geen bewerking, er wordt telkens een heel nieuw beeld gegenereerd. Daarvoor is veel rekenkracht, stroom  en water nodig (om al die zoemende machines af te koelen). Dat realiseer ik mij terdege... Alle AI bij elkaar gebruikt momenteel net zo veel stroom als een land als Duitsland. 

Het ging regelmatig mis bij handen en gezichten maar de recentste verdraaiing is van heel andere orde! ’t Is dat ik weet dat ik rechts op de foto sta (blauwe jas) maar de fotobot maakte van mij een kloon van mijn liefje. Zelfde haar, zelfde bril, zelfde ring (die we niet dragen). Wellicht is dat de oplossing voor ons? Klonen? Het leverde in ieder geval een hallucinante eindejaarsfoto op!   

Dit is het dan, mijn laatste blog van 2025. Hartelijk dank voor het lezen.

Ik wens jou een veilige jaarwisseling toe en alle goeds voor 2026. Wij blijven vanavond thuis, op de bank genietend van bubbels en hapjes terwijl we de conference van cabaretier Peter Pannekoek gaan kijken. We bieden een veilige haven aan buurhond Lenny die vanavond en vannacht bij ons komt logeren terwijl zijn moeder de bloemetjes buitenzet. Wij zijn deze keer zijn afleiding van het oud-en-nieuwgeknal dat ook hier losbarst rond 12 uur. Zo gaan we gedrieën kwispelend het nieuwe jaar in! 

En vergeet niet op 4 januari naar natuurprogramma 'Vroege Vogels' te luisteren, op NPO1 (7:00-10:00uur). Daarin is onze bijdrage te horen aan hun Buitenland Special. 

 

Stipjes

Het stipje aan de horizon dat we in januari van dit jaar 2026 noemde, nadert nu snel. Dit is de 1.843^ste blog sinds mijn bezigheid als (oltskool) blogger, de een na laatste van het jaar. De volgende is de eindejaarsblog, mijn terugblik op afgelopen jaar. 

Laatst kocht ik vier nieuwe placemats. Daarop staat een kinderversie van de wereldkaart, met de opmerkelijkste dieren van elk continent. Dat zette mij aan het denken over een blog met het onderwerp ‘waar zou ik nu willen zijn’? Enkele dagen later zaten mijn liefje en ik aan het ontbijt toen zij zei dat ze op dat moment in Belize zou willen zijn. Het verbaasde mij dat zij elders wilde zijn. Doorgaans heeft ze het thuis dermate naar haar zin (of waar dan ook) dat ze niet mijmert over elders zijn. Later bleek dat Ketut (de vader van het Balinese gezin) daar een stop maakte met zijn cruiseboot. Haar opmerking sloot goed aan op mijn gedachten. Van mij, rusteloze ziel, is zoiets te verwachten. Ik zou altijd wel elders willen zijn... Zij wist niet dat ik in de achtergrond werkte aan een blog met dat thema. Dat hebben wij vaak, een soort telepathatische connectie. 

De reis naar Belize was tijdens jaarovergang 2006-2007, als onderdeel van een rondreis door Centraal Amerika. We reisden in het spoor van de Maya’s. Dat was een hoog ontwikkeld volk dat lange tijd heerste in Meso-Amerika. Zij stonden bekend om hun complexe kalenders, astronomische kennis, hiërogliefenschrift en imposante piramides en andere bouwwerken. We reisden ook door Honduras, Guatemala en Mexico. Een boeiende en fotogenieke rondreis in groepsverband. Reizen is verslavend...  

We waren daar niet alleen voor de bijzondere architectuur, er is in dat deel van de wereld veel meer te beleven! (Het reisprogramma was afwisselend.) Zo stond er ook een zeil- en snorkeltrip gepland in het kristalheldere water van de Caribische Zee. Ons verblijf in Belize was inderdaad memorabel. We kwamen aan op een eiland voor de kust, ‘Caye Caulker’ genaamd. We voeren er van het vasteland met een kleine ferry naartoe. Er stonden veelkleurige houten huisjes direct aan het water en er hing daar een hippiesfeer. Het eilandje is omgeven door een barrièrerif, het op een na grootste van de wereld (Great Barrier Reef van Australië is het grootst). De Franse natuurvorser Jacques Cousteau noemde het ooit een van de mooiste onderwaterwerelden op aarde. 

We voeren uit op een zeilboot met rasta-bemanning, op weg naar Shark Ray Alley. Onderwater was het inderdaad prachtig: diverse soorten roggen, onder andere de spectaculaire gevlekte adelaarsrog. Wow, dat dier leek op een groot vliegend tapijt! Als snorkelaars bewonderden we haaien, grote scholen tropische vissen en zacht en hard koraal in verschillende kleuren en vormen. Een van de bootsmannen was tevens de kok aan boord. Voor de lunch dook hij grote vleugelhoorns op (een dikke bruine schelp met roze binnenkant), haalde de grote slakken eruit en bereidde daarmee een maaltijd. Ik geloof dat het ceviche was. Verser kon niet! De grote meeuwen die om de boot cirkelden, aten uit de hand van de bemanning. We stapten later die middag op tijd weer aan de wal, voordat het onweer losbarstte. We verbleven in eenvoudige accommodatie op het strand maar de herinnering is er een om niet te vergeten. 

Zelf zou ik nu het liefst paraderen met pinguïns. Ik vind ze goed passen bij deze tijd van het jaar. Het zijn zulke koddige en ontroerende dieren! Er valt veel bijzonders over hen te vertellen. Dat ze op land weliswaar waggelen maar onder water vooruit schieten als Oekraïense drones! Dat doet deze diersoort overigens al 60 miljoen jaar lang. Ze leven in grote kolonies maar blijven hun leven lang bij dezelfde partner. Het vrouwtje legt het ei (de eieren) maar samen voeden ze het kuiken op. Pinguïns maken enorme herrie met elkaar. Hun keelgeluid lijkt op dat van een balkende ezel. Het geluidsniveau van een pinguïnkolonie, die uit honderdduizenden exemplaren kan bestaan, kan overeenkomen met 80 decibel, vergelijkbaar met het lawaai van een heel drukke snelweg. 

Natuurfotograaf Frans Lanting (1951) werd verliefd op deze huppelfluppels, net als vele anderen en ik. In zijn  fotogallerij vind je de tientallen wereldberoemde pinguïnfoto’s die je -met of zonder account- kunt downloaden en gebruiken; als je zijn copyright maar respecteert. De foto’s die hij van pinguïns maakte, maken nog steeds een belangrijk deel uit van zijn portfolio. Lanting is nog steeds actief, las ik op zijn website. Voor 2026 staat er onder andere een reis naar Alaska op zijn programma. Je kunt een week met hem op pad om bruine beren te zien en te fotograferen. 

Ik denk dat mijn liefde voor deze dieren veel vroeger ontvlamde maar dat die weer opleefde door de Franse film ‘Mars van de pinguïns’ uit 2005. Toen had ik ze al met eigen ogen gezien in het zuiden van Zuid-Afrika (1998). Ik herinner mij dat ik, op grote afstand, zwarte stipjes zag bewegen over een strand dat zo wit was als een damasten tafelkleed. Aanvankelijk had ik niet door dat het pinguïns waren. Ik dacht dat het iets anders was dus het duurde even voordat het kwartje viel. Destijds bestond de digitale camera nog niet dus ik nam verweggiestan foto’s met een analoog toestel. Sneue stipjes... 

Pinguïns leven op het Zuidelijk Halfrond en daar is het op veel afgelegen plekken goed toeven, al neemt de kwaliteit van hun habitat zelfs af door klimaatverandering. We bezochten in de loop der tijd veel van de leefomgevingen van pinguïns. Galapagoseilanden, zuidkust van Zuid-Amerika (Chileens en Argentijns Patagonië en noordelijk Chili), zuidkust van Australië en van Nieuw-Zeeland. 

Eind 2018 maakten we een cruise rondom Zuid-Amerika met de Holland Amerika Lijn en op dat traject was ook een stop ingepland op de Falklandeilanden. Ik verheugde mij erop. Dit is een afgelegen stukje Brits grondgebied in de Zuidelijke Oceaan. In 1982 viel de Argentijnse militaire junta deze kleine eilandengroep binnen. Zij claimden dat het Argentijns grondgebied was. De junta kampte destijds met grote impopulariteit en een slechte economie. Een ‘snelle overwinning’ (waar hoorde ik dat laatst weer?) zou het volk verenigen, was de gedachte. De Argentijnen gingen er -ten onrechte- van uit dat de Britten de wapens niet zouden opnemen. Zo ontstond de Falklandsoorlog die 72 dagen duurde en vele honderden slachtoffers eiste. De Britten behielden hun overzeese gebied. De nederlaag luidde de neergang van de Argentijnse junta in, de populariteit van Margaret Thatcher steeg juist sky high. 

Wij hadden mazzel op de dag dat we daar aan wal stapten. Het was er weliswaar koud maar droog en af en toe zonnig. De lokalo’s met wie wij spraken, noemden het -spottend zoals alleen Engelsen dat kunnen- hun zomer in één dag. Mijn liefje kocht daar een paar zelfgebreide marinowollen wanten met pinguïns op de rug. Ik kocht coasters met alle soorten pinguïns en vogels die daar voorkomen.

In een busje maakten we een rondreis over het hoofdeiland (12km²) en zagen enkele pinguïnkolonies op de stranden en in de duinen. (Pinguïns leven in holen omwille van de beschutting.) Met een kleine boot bezochten we vervolgens een belendend eiland waar het ‘Monumento Los Pinguïnos’ staat. Dat maakt deel uit van Chileens Antarctica. 

We zagen die dag verschillende soorten: Magelhaen-, gentoo- en keizerspinguïns met enkele kuikens (te herkennen aan het bruine dons). Vanaf het postkantoor op het hoofdeiland stuurden we onszelf een pinguïn-ansichtkaart maar die kwam helaas nooit aan op ons Spaanse adres. Gelukkig hebben we de (vele) foto’s nog!

Vandaag organiseren we hier een snertlunch voor de buren. Mijn liefje begon gisteren met het bereiden van de erwtensoep en die staat vandaag als een huis. We gaan lekker buitenzitten met onze wintertruien aan, de lepel rechtop in de goedgevulde soep. Ook leuk! Roggebrood met Zeeuws spek mag niet ontbreken. 

IJspilaartjes

Recent las ik een artikel over een ijskerstboom die in 3D werd geprint. Drie natuurkundigen van de Universiteit van Amsterdam (UvA) printten een kerstboompje van ijs, van 8 centimeter hoogte. De printer deed er 26 minuten over want het moest ijslaagje voor ijslaagje worden gedaan. 

De mannen ontdekten bij toeval dat je met ijs kunt printen. Dat heet met een mooi woord ‘serendipiteit’, het per ongeluk vinden van B terwijl je op zoek bent naar A. Het woord kwam ik meer dan 20 jaar geleden voor het eerst tegen en ik heb het altijd voor iets bewaard. Nu is dat moment. Mijn liefje en ik waren destijds voor het eerst aan het rondtoeren in Cornwall. We waren in Engeland woonachtig en brachten een vakantie door in die westelijk gelegen counties. Het is daar mooi en woest, al vind je er bijna geen bomen. We liepen op een zonnige dag door de smalle straten van St. Ives, een pittoreske stadje, op weg naar het plaatselijke Tate-museum toen ik dit woord tegenkwam op een bord aan de gevel van een huis. De eigenaren waren ook bij toeval op die plek gestuit. Het woord bekoorde mij (taalfreak), het lag lekker in de mond. Op dat moment wist ik nog niet wat het betekende, nu wel. Serendipity... het zat al die jaren in een geheugenlaatje in mijn brein. 

De Amsterdamse wetenschappers deden onderzoek naar hoe waterdruppeltjes zich gedragen zonder luchtweerstand, dus in een vacuüm. De druppeltjes bevroren op de bodem van de proefopstelling en vormden daar ijspilaartjes. Ze kochten een 3D-printer en vervingen de kop door hun eigen sproeikop. Die produceert een veel fijnere waterstraal, zo dun als een mensenhaar. De printerconstructie plaatsten ze vervolgens in een vacuümkamer. Ze richtten de straal zodanig dat er een kerstboompje uit het apparaat tevoorschijn kwam. Ze zien veel andere toepassingen voor hun ontdekking; bijvoorbeel in medisch onderzoek. De foto werd door een van de mannen zelf gemaakt. Gelukkig is hun vondst beter! 

Wij, IJspilaartjes (uit Pilar de la Horadada), waren gisteravond met een gast in Torrevieja om daar de kerstparade te zien. De stad was fraai verlicht en mooi aangekleed. Deze stad was ooit de armste van heel Spanje volgens het INE, het Spaanse Bureau voor de Statistiek maar in 2023 schudde men die kwalificatie van zich af. Waarschijnlijk door de komst van veel gevluchte Russen met grote sommen geld; het grootste aantal Russen van heel Spanje. Het besteedbare inkomen per hoofd van de bevolking steeg daarmee. Je ziet het aan de winkels in het centrum: Franse champagne, kaviaar, dure kledingmerken. Er zijn winkels die door Russen worden beheerd, taalinstituten waar Russisch wordt onderwezen, artsen, advocaten, projectontwikkelaars die Russisch spreken en een uitsluitend Russische clientèle bedienen. Maar daarvoor kwamen we niet.   

We kwamen voor ‘el gran desfile de Papá Noel’, de grote kerstparade. We nodigden Ellie uit om met ons mee te gaan. We reden op tijd van huis weg, warme kleding aan voor een avond die weleens fris zou kunnen worden. Welnu, we zagen alles, behalve de kerstparade... Die ochtend vond een van ons een beschilderde steen met een kerstboom erop bij de spullen op het strand, plus datum en vindplaats (Torre de la Horadada). Het is een van de vele tradities in Spanje dat die steen met Kerst ongezien aan vreemden wordt doorgegeven. Aldus geschiedde. We stopten het kleinood onder een snelbinder van een geparkeerde fiets aan de boulevard van Torrevieja. 

Een andere traditie die we recent ontdekten, is de poepende man in de kerststal. Het is een oud gebruik dat stamt uit Catalonië. 

Het beeldje in kwestie is van de ‘caganer’, een hurkende man met een rode baret en rode sjaal. Het is de uitdaging voor veel Spaanse kinderen om deze figuur met blote kont (inclusief drol) in het kersttafereel te ontdekken. Meestal zit hij ergens verstopt. Hier vonden we hem achter een muur. De Belén -verbastering van het woord Bethlehem- van Torrevieja is relatief groot. 

Waar die caganer-traditie vandaankomt, was mij niet bekend. Het Spaanse gezin dat achter ons liep tijdens de bezichtiging van de kerststal, wist het ons ook niet te vertellen. Dus internet bracht (gedeeltelijk) uitkomst. Het is kennelijk een vruchtbaarheidsritueel dat stamt uit de 19^de eeuw maar het zou ook van eerder kunnen zijn. Zo wordt de baroktijd genoemd, een periode in de kust met een hang naar hyperrealisme. Het zou het spirituele combineren met het dagelijkse (heidense) en zou vrede en geluk brengen aan de kijker. Poep in je ogen? Hier wel! Symbolen en rituelen hebben betekenis voor velen. De poeperd speelt ook een rol in de kersttradities van Frankrijk, Italië en Portugal. 

We liepen op een bepaald moment weg van de hoofdroute van de kerstparade en ontdekten in een fraai verlichte straat een Iraans restaurantje. Die keuken kende geen van ons (foodies) dus daar hadden we wel zin an! We ontdeden ons van de dikke jassen, zegen neer in een warme zaak, zaten lekker, babbelden gezellig en lieten zo de gehele optocht met reuzensneeuwpoppen, eenhoorns en dansende elfen aan ons voorbij gaan. Tja. Het eten was heerlijk, vooral het voorgerecht. Een soort mezze met veel groenten (met name aubergine en tomaat), gefermenteerde yoghurt, noten en knoflook. Heel veel knoflook. Heerlijk! 

Wij komen dit jaar als lokale vriendenclub op de 24^ste voor de eerste keer 's avonds bijeen bij onze Zwitserse vriendin Liselotte. Zij is blij dat ze nog op deze aardkloot rondloopt na alles dat ze afgelopen zomer meemaakte. Kerstavond is in de meeste Europese landen bijzonderder dan eerste of tweede kerstdag. Die laatste twee zijn voor vooral gevuld met samenzijn en (veel) eten. Kerstavond is een avond van bezinning en een terugblik op een -in ons geval- bewogen jaar, al gaan wij ook lekker eten. Liselotte is een goede kok. Het is tevens de viering van hoop en vrede maar daarvoor zullen we hard ons best moeten doen!  

Zoals al vele jaren, zijn we op eerste kerstdag uitgenodigd bij onze Engelse vrienden Pat & Sue. Dat werd traditie in de loop van de tijd. Zij hebben dit jaar een gast, Ellie uit Schotland, die we kennen van eerdere visites. Sue maakt een uitgebreide Engelse kerstbrunch, met kalkoen, traditionele bijgerechten en een dessert (X-mas pudding). De maaltijd wordt gevolgd door de kerstbingo die mijn liefje en ik organiseren. Geheel in stijl. Dit jaar is de zak met te winnen kado’s extra goed gevuld. Wij komen deze dagen wel door! 

Mijn liefje en ik wensen jou vanuit een zonnig Spanje een fijne Kerst.

Niet meer zo lekker...

Onlangs stond er een interessant artikel in de Volkskrant over Bali. Dat trekt altijd mijn aandacht, gezien mijn achtergrond. Het ging over een kwestie waarmee mijn liefje en ik ook te maken kregen toen wij daar woonden (2009-2014). De titel van het artikel is ‘met sloophamer wil Bali ziel van eiland redden’. 

Veel Balinezen zijn de wildgroei aan vakantiehuizen, restaurants, resorts en andere constructies op de fraaie plekken van hun eiland zat. Ze zijn van mening dat die hun cultuur (Bali is de enige hindoeprovincie van Indonesië) en natuur bedreigen. Tijdens de vele reizen die wij maakten naar en op het Eiland van de Goden zagen we die wildgroei met lede ogen aan. Ik heb mij vaak afgevraagd waarom de autoriteiten niet ingrepen... 

Die wildgroei vindt vooral plaats in het erg toeristische zuiden. Pantai Bingin, een prachtige omgeving in de nabijheid van de belangrijke tempel Uluwatu, is een van die plekken. Het is populair bij surfers en liefhebbers van spectaculaire, romantische zonsondergangen. Tijdens onze allereerste rondreis op Bali (2005) werden we door onze chauffeur naar een lokaal terras gebracht -waarschijnlijk van familie- om er een cocktail te drinken terwijl we de zon in de zee zagen zakken. We genoten. 

De huidige gouverneur van het eiland, I Wayang Koster, bezocht het Morabito-hotel afgelopen zomer, met een hamer in de hand. Dit illegaal gebouwde hotel op de kliffen is al jarenlang een doorn in het oog van velen. Het is eigendom van een Fransman die daar in Griekse stijl een gebouw met 12 verdiepingen optrok. Wansmaak en wanbeleid. Koster verkondigde daar luid en duidelijk voor tig camera’s dat het land eigendom is van de overheid en dat niemand het recht heeft om dat voor eigen doel te gebruiken zonder toestemming. Alle andere gebouwen die daar staan (48), werden eveneens gebouwd zonder vergunning.

Rijstterrassen moesten plaatsmaken voor villa’s en bungalows. Stranden en klifffen werden opgeëist door resorts. Vaak zijn ze eigendom van buitenlanders die noch een bouw-, noch een milieu- en exploitatievergunning hebben. 

Hij is klaar met die praktijken en laat nu bepaalde constructies en lopende projecten op het eiland afbreken en stoppen. Hij kiest voor ‘shocktherapie’. Alles ging daar inmiddels tegen de vlakte. De omgeving van Uluwatu heeft nu meer weg van een oorlogsgebied.

Dit is niet de enige locatie op Bali waar het probleem van illegale bouw zich afspeelt. Ook op een van de mooiste stranden van Nusa Penida (eiland aan de zuid-oost kant) gebeurde iets dergelijks. Daar stak een Chinese investeerder 3 miljoen euro in een torenconstructie van staal en glas. Hij kreeg van de autoriteiten onlangs zes maanden de tijd om zijn constructie af te breken. Ook de bouw van een Marriott-resort in Ubud werd stilgelegd. Net als dat gebeurde met een cementfabriek van een Russische eigenaar in een beschermd mangrovebos. Het zijn óf illegale constructies, óf ze druisen in tegen de Balinese regels.   

Die regels zijn duidelijk: er mag niet worden gebouwd op een strand, er mag niet worden gebouwd binnen 100m van een klifrand, er mag niet hoger worden gebouw dan 15 meter en er mag niet worden gebouwd in groen gemarkeerde zones. (Zones die zijn aangemerkt voor landbouw of natuur.) Het probleem is: niemand houdt zich eraan!   

Vooral na de coronapandemie, die keihard toesloeg op deze bestemming die grotendeels draait op toerisme, gingen de deuren op Bali wagenwijd open voor nieuwe investeerders. Nergens ter wereld is het rendement op investering (ROI) op een huurwoning voor vakantiedoeleinde zo hoog als daar. En nergens heb je zo weinig last van regels. De komst van tienduizenden Russen met dikke portemonnees na het uitbreken van de oorlog in Oekraïne verhoogde de druk verder. 

Lokale overheden zijn medeschuldig aan deze wildgroei. Op beschermde plekken mogen eenvoudigweg geen bouwvergunningen worden verleend maar een dorpshoofd zegt (bijna) altijd ‘ja’ als een buitenlander met een zak centen op de stoep staat. Dat zorgt niet alleen voor banen maar sponsort ook ruimhartig de vele dorpsfestiviteiten, ceremonies en achterstallige onderhoudsprojecten. Vastgoedmakelaars op Bali beloven vaak -ten onrechte- dat een project legaal is. 

De leider van de sloopgroep van de gouverneur schat dat 80% van alle vakantievilla’s op Bali geen vergunning heeft. (Op Airbnb worden bijna 39.000 huisjes en huizen aangeboden dus dat zegt genoeg...) Deze Made Supartha wees naar een landkaart van het eiland en constateerde dat Bali de vorm heeft van een kip. ‘De hele wereld wil daarvan wel een hapje nemen.’ Enak! (Lekker!) 

Nationale milieuorganisaties roepen al 30 jaar dat het fout gaat. Er moet radicaal worden gestopt met bouwprojecten in groene zones. De overstromingen van september 2025, de ergste op Bali sinds decennia, toonden aan dat teveel bossen, rijstvelden en rivieroevers zijn ‘versteend’. Het land kan door de bebouwing geen water meer opnemen. Toerisme op Bali moet volgens de gouverneur zijn gericht op cultuur, natuur en kunst. 

Hè-hè, uiteindelijk! Ik roep al jaren dat ecotoerisme op Bali centraal moet staan. De schitterende rijstvelden, de indrukwekkende vulkanen, de bloemenpracht, de aardige mensen, de vele kleurrijke hindoeceremonies, de zee rondom, dat heerlijke eten. Maak al die dingen tot het middelpunt van toerisme en het zal goedkomen. Bovendien moeten de autoriteiten een langetermijnplan ontwikkelen om Bali ook later leefbaar te houden voor bewoners. 

Dat is een goede overgang naar mijn eigen verhaal. Corruptie zit op veel plekken en gaat diep. Daar weten we helaas het een en ander van af. In een land waar veel mensen weinig of niets hebben (have-nots), is het heel aantrekkelijk om in hun ogen ‘rijke’ individuen en bedrijven die aan het loket staan, te paaien en er zelf een slaatje uit te slaan. Ik begrijp dat maar praat het niet goed. 

Mijn liefje en ik werden op Bali ook slachtoffer van corruptie. Het gaat te ver om hierover uitgebreid te verhalen maar het had te maken met land aan de Balizee  waarvan het eigendom door twee Balinezen uit hetzelfde dorp werd betwist. Op die grond werd onze tropische villa gebouwd. Wij waren ons destijds niet bewust van het probleem dat zich op de achtergrond afspeelde. Bovendien kregen wij destijds in Spanje te maken met kanker in de familie (een van ons). Dat eiste al onze aandacht en energie op. 

Het probleem werd groter en groter. Totdat het boven eenieders hoofd groeide. De ervaren Nederlandse projectontwikkelaar onderschatte het probleem en dacht lange tijd dat hij het wel voor ons kon oplossen. Dat had hij immers altijd gedaan. Er was altijd wel gedoe dus daar keek hij niet van op. In dit geval werd het een langslepende kwestie met heel nare kanten. Er ging veel corruptiegeld over de tafel (tot aan de Hoge Raad in Jakarta toe) en er waren heftige fysieke bedreigingen aan ons adres. Wij wachtten het einde van dit project niet af, verkochten de villa in 2014. De nieuwe Belgische eigenaren brachten wij volledig op de hoogte, droegen bewijststukken en verslagen van gesprekken met corrupte ambtenaren en advocaten aan hen over. Zelfs de toenmalige nationale ombudsman bleek corrupt. Van de Nederlandse ambassade in Indonesië hebben we nooit antwoord gekregen. Tja.  

Jaren later kwamen de officiële papieren alsnog bij de huidige villa-eigenaren terecht. Zij verhuren de villa nu voor grote vakantiegezelschappen en dat loopt heel goed. Ze verkregen inmiddels alle benodigde vergunningen. Ondanks alles was het voor ons een paradijsje op aarde (dat is het nog steeds). Dit speelde zich af in het noorden van het eiland (omgeving Lovina), het nog niet zo toeristische deel van het Eiland van de Goden. 

We kwamen met veel idealen: we zouden daar gaan inburgeren, de taal leren en als vrijwilligers aan de slag gaan. (Dat deden we grotendeels.) Wij kijken positief terug op deze ervaring (en we overleefden de kanker!). Het was een rottijd maar we hadden de ervaring niet willen missen. Het was leerzaam, al verloren we iets van ons vertrouwen in de mensheid en een deel van ons idealisme. Wat echter voor ons belangrijker was: we leerden een Balinees gezin met slimme, ambitieuze jonge ouders kennen die we wel een zetje in de rug wilden geven. Toen nog met één kind; dat zijn er tegenwoordig vier. Zo werden zij van een kansarm gezin onze happy family op Bali. 

Onze oudste, Yuda (18), ontpopte zich dit jaar tot gedreven Master of Ceremony (MC) tijdens menig schoolfeest. Hij zit in de laatste klas van de middelbare school in Singaraja. Hij en zijn beste vriend vormen een creatief duo dat zich ‘DJ The Boys’ noemt. Yuda’s vriend heeft een DJ-controller en een draaitafel, die van ons hitst het publiek op met sprongen, dansjes en de microfoon in zijn hand. We kregen inmiddels ettelijke filmpjes. Dat doet hij verdraaid goed! Sinds ze een video van hun optredens op socialmedia zetten, kregen ze uitnodigingen -ook uit het buitenland- om te komen draaien. Binnenkort gaan ze een avond een bruiloftsfeestje opluisteren. Voor een salaris waarvoor zijn moeder een week moet werken... Er was ook een uitnodiging voor een avondje optreden waarvoor ze bijna €2.500 zouden ontvangen. In overleg met diezelfde moeder en met ons besloten de boys het niet te doen. Gelukkig zijn ze zelf ook verstandig. Stappen ze na gedane arbeid op hun motoren en krijgen ze een klap op hun kop. Weg geld. Ik krijg al kippenvel bij de gedachte... 

Ik moest terugdenken aan dat stille ukkie van 1 jaar dat we 17 jaar geleden leerden kennen. Destijds sprak hij nog niet of nauwelijks maar keek wel zijn ogen uit als hij bij ons op bezoek kwam in de villa. Dat deed hij steeds vaker. Hij bleek nieuwsgierig en leergierig. Net als zijn broers Damai en Varen en zijn zusje Santya. We overlaadden hem (hen) met speelgoed, leerden ze zwemmen, kookten baby-voeding en Europese maaltijden voor hen en stuurden ze verplicht naar scholen die wij uitkozen (Montessori). Naar de peuteropvang, de tweetalige kleuterschool, de drietalige lagere school en de uitstekende middelbare school waarop de oudste twee nu leerling zijn. Het was een Egyptische dichter die ooit zei: ‘kinderen niet onderwijzen, is hetzelfde als soldaten zonders wapens naar het front sturen.’ Wat onderwijs en veel aandacht & liefde kan doen voor een kind dat ooit weinig kansen had. Kami senang! 

De klifhellingen van Bingin worden nu teruggegeven aan de makaken die hier ooit in grote groepen leefden. Dat verklaarde de gouverneur van Bali inmiddels zwart op wit.

Beschavingsverlies

“Rare jongens, die Romeinen!” 

Weet je nog wie dit zei? Als brugpieper kwam ik in de klas van Gérard Hamers terecht. Hij was leraar Frans. Met hem begon mijn grote liefde voor de Franse taal en cultuur. Hij was mijn leraar Frans tot en met de eindexamenklas. Hij was erudiet, charmant, had de wind eronder maar gaf goed en leuk les. Zo stimuleerde hij ons onder andere tot het lezen van de stripboeken van René Goscinny en Albert Uderzo in het Frans: de Asterix en Obelix-reeks. Saillante  details zijn dat de tekenaar werd geboren met twaalf vingers (daaraan werd hij geopereerd) en dat hij kleurenblind was. Er zijn wereldwijd bijna 400 miljoen albums verkocht dus ik was bepaald niet de enige fan. De woordspelingen en dubbelzinnigheden zijn vaak goed verstopt maar naarmate ik verder kwam in Franse taalbeheersing ontdekte ik er steeds meer. Het bleef jarenlang een bron van groot leesplezier. 

Neem de kleine held van het verhaal: Asterix. De Franse vertaling van asterisk (*) is kleine ster. Hij was meer dan een voetnoot van de wereldgeschiedenis! Obelix, zo groot en in de vorm van een obelisk. Idéfix, de kleine witte hond van Obelix - van idée fixe, zijn obsessie op vier pootjes. Alcoholix, de plaatselijke wijnverkoper. De bard die zich als zeer getalenteerde zanger beschouwde, Assurancetourix - van assurance tout risque (allrisk-verzekering); met zijn gezang beschermde hij zijn volk tegen de Noormannen. Unhygienix is de naam van de dubieuze visverkoper (zijn vrouw heet Bacteria). De Romeinse spion heet Dubbleosix. Een van de Romeinse kampen in Gallië heet ‘Babaorum’. Als je de tekening ziet, begrijp je de grap: het dorp is getekend als taartje (baba au rhum). De strips zitten er vol mee! 

De boeken zitten ook vol met parodieën op geschiedkundige gebeurtenissen en historische figuren, zoals Churchill, De Gaulle en Columbus. De makers gebruikten tevens beroemde kunstwerken in hun eigen verhalen, zoals bijvoorbeeld werk van Pieter Bruegel. Deze boeken zijn misschien nog wel leuker voor volwassenen dan voor kinderen. 

“I'm Asterix, the heroe of this adventure. Those crazy Romans thought they’d have another go at our little Gaulish village.” Zo begon Goscinny’s 29^ste stripboek in de lange reeks, getiteld ‘Asterix versus Caesar’. (Ik haal hier bewust de Engelstalige versie aan, niet de Franse.) 

De kern van het verhaal van de strijd van Asterix en Obelix tegen de Romeinen is het relaas van een klein dorp met kleine helden (de Galliërs) die met veerkracht, slimheid, vriendschap en een magisch drankje de overmacht van het grote, corrupte Romeinse Rijk weerstaan. Dat verhaal speelt zich af in het jaar 50 voor onze jaartelling. Hun strijd is er niet op gericht om Rome te veroveren maar gaat om het behoud van hun eigen vrijheid en de onafhankelijkheid van hun eigen dorp tegen Romeinse onderdrukking en Romanisering.  

Aan Asterix en zijn entourage moest ik denken toen ik recent de Nationale Veiligheidsstrategie (National Security Strategy, NSS) van Trump & Co. las. Dit document deed veel stof opwaaien, vooral in Europa. Het zette hier en daar zelfs kwaad bloed. Waar bemoeien die klojo’s zich mee? Asterix had het kunnen zeggen... Voor mij personificeert Asterix Europa en staat de regering-Trump II voor de verderfelijke Romeinen. Trump zelf is de hedendaagse Caesar. In het verhaal Asterix versus Caesar heet een van de Romeinen Dubius Status en een ander Marcus Ginantonicus. Ook leuk! 

Ik las het document niet in zijn geheel (30 pagina’s) maar wel de passage over Europa. Die paragraaf draagt de titel ‘het bevorderen van Europese grootsheid’. Typisch Trumpiaans taalgebruik. Na bijna een jaar Trump II staat hiermee zwart op wit dat de Europese Unie niet langer een bondgenoot is maar een tegenstander van de Verenigde Staten. Een vijand in politiek, economisch maar vooral ideologisch opzicht. 

Vóór het tijdperk Trump werd er in de Amerikaanse veiligheidsstrategie vooral gewezen op de onbetwistbare voordelen van allianties, op de deugden van globalisering en de rol van dat land als organiserende macht. 

De veiligheidsstrategie anno 2025 kun je lezen als één grote belediging aan het adres van de Europese Unie en diens leiders. Het staat bol van de extreemrechtse uitspraken en vijandigheden. Ik had niet anders verwacht van schimmige types als JD Vance (vice-president), Stephen Miller (stafchef) en Russel Vought (architect van het oerconservatie Project 2025) maar toch shockeerde het mij.

Hun prioriteit lijkt te liggen bij het exporteren van de cultuuroorlog naar onze contreien. Ik vind het ook ronduit schaamteloos dat er openlijk wordt gezinspeeld op normalisatie van de betrekkingen met Rusland.

Maar we moeten niet wanhopen, dat deden die kleine Galliërs ook niet. Nu staat het als volgt verwoord in de strategie. Ik haalde de krenten voor je uit de pap. 

‘Europa doet onvoldoende militaire uitgaven en op dit continent is sprake van economische stagnatie. De werkelijke problemen van Europa zijn echter veel dieper geworteld. Continentaal Europa heeft een steeds kleiner aandeel in het wereldwijde BBP -van 25% in 1990 naar 14% nu- en dat is deels het gevolg van nationale en transnationale regelgeving die creativiteit en bedrijvigheid ondermijnt.’ 

Dit is duidelijke kritiek op de Europese Unie. Het huidige BBP-percentage van de EU ligt op 15,2% volgens Europese cijfers. Wat ook niet wordt vermeld, is dat we de derde plek in de wereld innemen, na China (circa 19%) en de VS (15,5%). Als we Europa als groter geheel bezien (dus meer landen dan de lidstaten van de EU), ligt dat percentage ruim boven 20%. Dan torent Europa zelfs boven koploper China uit. 

‘Deze economische achteruitgang wordt overschaduwd door het reële en veel grimmiger vooruitzicht van beschavingsverlies. De grotere problemen waarmee Europa wordt geconfronteerd, omvatten activiteiten van de Europese Unie en andere transnationale instanties die de politieke vrijheid en soevereiniteit ondermijnen, migratiebeleid dat het continent transformeert en conflicten veroorzaakt, censuur van de vrije meningsuiting en onderdrukking van politieke oppositie, kelderende geboortecijfers en verlies van nationale identiteit en zelfvertrouwen.’

Bij Toutatis! Beschavingsverlies? (‘Civilisation erasure’ genoemd in dit document.) Hoor wie dit zegt... 

De Amerikanen doelen hiermee waarschijnlijk op het feit dat we op dit continent minder wit en minder christelijk zijn geworden. Migratie is inderdaad een hoofdbreker, een probleem dat we echter zelf en met elkaar moeten oplossen. Daar hebben we geen Amerikaanse inmenging bij nodig. Zeker niet in Amerikaanse stijl. Het Europese Migratiepact dat in juni 2026 van start gaat, doet een goede poging om meer grip te krijgen op het probleem. Kelderende geboortecijfers? Waar bemoeien ze zich mee?! Het is wel waar: het aantal geboorten in de EU neemt gestadig af, met een grote dip in 2023. Het continent vergrijst dus de productiviteit moet flink omhoog; dat is een economisch gegeven. Sinds wanneer is dat een bedreiging voor de Amerikaanse veiligheid? 

‘Als de huidige trends zich voortzetten, zal het continent over 20 jaar of minder onherkenbaar zijn. Het is dan ook verre van vanzelfsprekend of bepaalde Europese landen economieën en legers zullen hebben die sterk genoeg zijn om betrouwbare bondgenoten te blijven. Veel van deze landen zetten momenteel hun huidige koers voort. Wij willen dat Europa Europees blijft, zijn beschavingszelfvertrouwen herwint en afstapt van de mislukte focus op verstikkende regelgeving.’ 

De meeste Europeanen willen ook dat Europa Europees blijft maar wat betekent dat precies? Tijden veranderen, mensen veranderen, landen veranderen. De meeste veranderingen kunnen we niet tegenhouden. Niet elke verandering is een verbetering, dat is waar. Met het lidmaatschap van de EU kwam er een grote hoeveelheid Europese regels mee. Sommige zijn compleet onzinnig, dat beaam ik. (Neem bijvoorbeeld het recente verbod op vleesgerelateerde benamingen van vleesvervangers. Muggenzifterij.) We moeten echter niet vergeten dat de regeringsleiders van de 27 lidstaten zelf over de belangrijkste zaken beslissen. Niet het Europarlement, niet de Europese commissie. Veelal zijn het dus keuzen die Europese premiers met elkaar maakten. Daar gaan wijzelf over en zo hoort het ook. Dat keuzen en verbeteringen sneller mogen gebeuren, is een no brainer.

‘Dit gebrek aan zelfvertrouwen is het meest evident in de relatie van Europa met Rusland. Europese bondgenoten hebben een aanzienlijk militair overwicht ten opzichte van Rusland op bijna alle vlakken, met uitzondering van kernwapens. Als gevolg van de Russische oorlog in Oekraïne zijn de Europese betrekkingen met Rusland nu sterk verzwakt en beschouwen veel Europeanen Rusland als een existentiële bedreiging. Het beheren van de Europese betrekkingen met Rusland vereist aanzienlijke diplomatieke inspanningen van de VS, zowel om de strategische stabiliteit op het Euraziatische vasteland te herstellen als om het risico op een conflict tussen Rusland en Europese staten te beperken.’

Klop-klop... Is daar iemand?! Rusland is toch het schorriemorrie?! Voor de meeste Europeanen is dit land -in de persoon van Poetin- de vijand. Rusland ís de existentiële bedreiging voor het vrije Europa. Met zo’n land willen en kunnen we geen diplomatieke betrekkingen (meer) onderhouden. Het respecteert de soeverniteit en de grenzen van buurlanden niet. Het land viel Oekraïne binnen,  een land op weg naar volledige democratie, als toekomstig lid van de Europese Unie. Tja. 

Europa heeft Trump niet gevraagd om vriendschappelijke betrekkingen met Rusland aan te gaan. Het is Trump zelf die koketteert met zijn relatie met strongman Poetin. (Wat zit daar achter?!) Imperialist Poetin zal niet stoppen bij Oekraïne. Hij wil de oude glorie en de grenzen van de Sovjet Unie in ere herstellen. Rusland als grootmacht. Om dat te voorkomen, moeten wij als grootmacht Europa in rap tempo sterker worden qua defensie en onafhankelijk van de steun van de Verenigde Staten.

‘Het is een kernbelang van de Verenigde Staten om te onderhandelen over een spoedige beëindiging van de vijandelijkheden in Oekraïne, om de Europese economieën te stabiliseren, onbedoelde escalatie of uitbreiding van de oorlog te voorkomen en de strategische stabiliteit met Rusland te herstellen, en om de wederopbouw van Oekraïne na de vijandelijkheden mogelijk te maken, zodat het land als een levensvatbare staat kan blijven bestaan. [..] De regering-Trump staat lijnrecht tegenover Europese functionarissen die onrealistische verwachtingen koesteren ten aanzien van de oorlog, gesteund door instabiele minderheidsregeringen, waarvan vele de basisprincipes van de democratie vertrappen om oppositie te onderdrukken.’ 

Hoe onrealistisch is het om te verwachten dat het ‘slachtoffer’ van deze gewelddadige invasie geen land hoeft af te staan aan de agressor om een vredesakkoord te bewerkstelligen? Er ligt niet alleen een grote oceaan tussen de Verenigde Staten en Europa, er zit een gapend gat tussen hun en ons rechtvaardigheidsgevoel. Het is Rusland dat een groot deel van Oekraïne aan flarden bombardeerde. Het is Rusland dat moet opdraaien voor de financiering van de wederopbouw van dit kapotgeschoten land, niet de Europese belastingbetaler!  

‘Amerika moedigt zijn politieke bondgenoten in Europa aan om de heropleving van de geest te bevorderen, en de groeiende invloed van patriottische Europese partijen geeft inderdaad reden tot groot optimisme. Ons doel moet zijn Europa te helpen zijn huidige koers te corrigeren. [..]. We willen samenwerken met gelijkgestemde landen die hun vroegere grootsheid willen herstellen.’ 

Amerika’s steun voor extreemrechts lijkt nu officieel regeringsbeleid te zijn en dat is schokkend. Met ‘patriottische Europese partijen’ worden partijen als in Frankrijk (Rassemblement National van Marine le Pen), België (Vlaams Belang van Tom van Grieken), Duitsland (Alternative für Deutschland van Alice Weidel), Hongarije (Fidesz van Victor Orbán), Tsjechië (ANO van Andrej Babiš) en Slowakije (SMER van Robert Fico) bedoeld. Op Vaderlandse bodem hebben we de PVV van Geert Wilders die helemaal in dit rijtje past. 

De door hen nagestreefde vroegere grootsheid, hun ideaal, is het Europa van 50 jaar geleden. Deze ‘patriotten voor Europa’ (PfE) bestaat uit politieke partijen die de Europese Unie van binnenuit kapot willen maken, als een vijfde colonne. Zij zijn de vijanden van de vrijheden op ons continent. Zij helpen niet om Europa op koers te houden, zij helpen Trump om onze koers te veranderen. Dit alles is onterechte Amerikaanse inmenging in Europese kwesties. 

Quid nunc? De vraag is nu: wie zal de grote druïde van ons continent worden? Wie durft het aan? Wie ontpopt zich als de Panoramix van Europa? De wijze, vaderlijke figuur die als zodanig door eenieder wordt erkend. De maker en bewaarder van de toverdrank die de Galliërs bovenmenselijke kracht geeft? Wij, Europeanen, hebben veel te verliezen. Wij moeten ons eigen pad kiezen. Amerika is geen voorbeeld om te volgen.  

Ik sluit af met uitspraken van twee van mijn favoriete Volkskrant-columnisten. De eerste is van Sheila Sitalsing: ‘een samenleving die niet weet wat er te verliezen valt, kan zich niet verdedigen tegen ondermijnende krachten van buiten.’ Deze is van Sander Schimmelpennink: ‘als de dappere Oekraïeners het tweede leger ter wereld kunnen stoppen, moeten wij op z’n minst de strijd met de Amerikanen aandurven.’ En zo is het.