Wie beslist over duisternis?

Van de ene astronomisch waarneming naar de andere! Na het avontuur van de totale zonsverduistering dat mijn liefje en ik in de Spaanse autonome regio Aragón beleefden, vond ik dit wel een goede overgang naar de hiernavolgende blogs. Zolang de aarde om haar as draait (wat dag en nacht veroorzaakt), kent onze planeet nacht. Elke dag glijdt de helft van de aarde in de schaduw, waardoor het natuurlijke ritme van licht en donker ontstaat waaronder het leven op aarde zich heeft kunnen ontwikkelen.

De donkerte (de duisternis) is een van de laatste zaken op aarde die van niemand is. Je kunt een stuk strand pachten, een eiland kopen of een berg exploiteren maar de ruimte zal altijd van niemand en dus van iedereen zijn. Althans, zo werd lange tijd gedacht. Tot een Amerikaans bedrijf besloot er een verdienmodel van te maken.

Het gaat om tech-bedrijf Reflect Orbital dat nu satellieten met grote reflecterende spiegels in een baan om de aarde wil brengen. Op hun website las ik dat ze zichzelf ‘The Sunlight Company’ noemen. Ze willen zonlicht op aanvraag gaan leveren. In 2026 wil het bedrijf al een prototype van hun satelliet lanceren. In 2035 willen ze meer dan 50.000 van deze satellieten hebben gelanceerd.

Het voorstel van Reflect Orbital draait om het in een lage baan om de aarde brengen van satellieten die zijn uitgerust met grote reflecterende oppervlakten. Deze spiegels zouden zonlicht weerkaatsen naar doelen op aarde, ten behoeve van klanten die 's nachts licht nodig hebben. Volgens de bedrijfsbrochure is het systeem ontworpen om gebieden tot vijf kilometer breed te verlichten, waarbij het gereflecteerde licht een intensiteit bereikt tussen 0,8 en 2,3 lux, meermalen helderder dan een volle maan (ongeveer 0,1 tot 0,25 lux aan verlichtingssterkte op het aardoppervlak). 

‘Buiten de dampkring lonkt het nieuwe goud’... Dat is geen uitspraak van muzelluf maar van ruimtefilosofe Marjolijn van Heemstra die in 2022 een essay schreef (getiteld ‘Wat is ruimte waard?’) voor de Correspondent, over een onderwerp dat haar al jaren boeide: de ruimte. Zij vroeg zich in dat stuk af ten koste waarvan miljardairs de ene raket na de andere lanceren. Toen ging het nog uitsluitend om de satellieten van Elon Musk. Er zijn echter ook serieuze plannen voor mijnbouw op asteroïden en voor een tankstation op de maan op een reis naar Mars, Musks andere passie. Dit nieuwe plan van Reflect Orbital gaat een flinke stap verder. Zij was degene die laatst tijdens het radioprogramma ‘Nieuwsweekend’ werd geïnterviewd. Ik zat aan de radio gekluisterd en luisterde met veel interesse. 

Het idee van Reflect Orbital klinkt eenvoudig en ambitieus: zonlicht weerkaatsen naar plekken op aarde waar de zon reeds onder is. Een bouwplaats die langer wil doorwerken, een groente- of fruitteler die de groeicyclus wil verlengen of een noodsituatie ergens in de wereld waarbij tijdelijk extra licht is gewenst? Dat bedrijf zorgt ervoor.

De techniek klinkt futuristisch maar de vraag die velen zich stellen, is nogal ouderwets: wie beslist er eigenlijk over duisternis? Wie is de baas van het heelal? De Amerikaanse overheid gaf het bedrijf recent toestemming om de plannen verder uit te werken. Maar daarmee rijst onmiddellijk een principiële vraag: gaan de Verenigde Staten daar wel over?

Volgens het Ruimterecht is de ruimte namelijk geen nationaal bezit. Van geen enkel land op aarde. Het fundament daarvan is de ‘Outer Space Treaty’ uit 1967, dat anno 2026 door 118 landen is geratificeerd. Dat verdrag stelt dat de ruimte, inclusief de maan en andere hemellichamen, het ‘gemeenschappelijk domein van de mensheid’ is. Geen enkel land mag zich dus een deel van de ruimte toe-eigenen. Tegelijkertijd bepaalt datzelfde verdrag dat staten verantwoordelijk zijn voor de activiteiten van hun bedrijven en burgers in de ruimte. Anders gezegd: een commerciële onderneming mag in de ruimte opereren als haar eigen staat daarvoor toestemming geeft en toezicht houdt.

Het verdrag is geschreven in een tijd waarin satellieten vooral wetenschappelijke, militaire of communicatieve doeleinden dienden. Niemand voorzag dat bedrijven ooit de nachtelijke hemel als commercieel product zouden gaan verkopen. Juridisch kan een land dus een vergunning afgeven aan een nationaal bedrijf. Maar daar wringt de schoen. Een spiegel in een baan om de aarde schijnt immers niet alleen boven de Verenigde Staten, de gevolgen zijn mondiaal.

Daarmee raakt Reflect Orbital aan een fundamenteel probleem van het internationaal recht. Er bestaat een verschil tussen wat juridisch is toegestaan en wat maatschappelijk wenselijk is. Het feit dat één overheid een vergunning kan afgeven voor een activiteit die de hele wereld raakt, voelt voor veel mensen ongemakkelijk. Alsof één land zou mogen besluiten de maan voortaan paars te schilderen.

De kritiek kwam dan ook snel. Astronomen waarschuwen dat extra reflecties het waarnemen van sterrenstelsels, planetoïden en andere zwakke hemelobjecten verder kunnen verstoren. De afgelopen jaren hebben wetenschappers al veel hinder ondervonden van de snel groeiende aantallen communicatiesatellieten. Nog meer kunstmatige lichtbronnen maken de situatie er niet beter op.

Ook ecologen maken zich zorgen. De natuurlijke afwisseling van dag en nacht vormt een essentieel onderdeel van ecosystemen. Trekvogels, vleermuizen, nachtvlinders, schildpadden en talloze andere diersoorten gebruiken de duisternis als navigatiemiddel of levensvoorwaarde. Lichtvervuiling geldt nu al als een groeiend milieuprobleem. Een commerciële uitbreiding van kunstmatig nachtlicht lijkt haaks te staan op wereldwijde inspanningen om juist méér donkere gebieden te beschermen.

Daarnaast heeft de kwestie ook een culturele dimensie. De sterrenhemel behoort tot het erfgoed van de mensheid. Generaties voor ons hebben zich georiënteerd op de sterren, er mythes over verteld en wetenschap op gebaseerd. 

De ervaring van echte duisternis is in veel delen van de wereld al zeldzaam geworden. Juist daarom worden steeds meer zogenaamde ‘Dark Sky Parks’ ingericht, waar kunstlicht bewust wordt beperkt. Het idee dat een commercieel bedrijf de duisternis verder wil terugdringen, voelt voor menigeen als een aantasting van iets dat niet in geld is uit te drukken.

Inmiddels circuleren petities van astronomen, natuurorganisaties en bezorgde burgers. Hun bezwaren verschillen in detail maar hebben dezelfde boodschap: sommige zaken behoren niet tot de markt. Niet alles wat technisch mogelijk is, hoeft ook commercieel te worden geëxploiteerd.

De verdedigers van dit project wijzen erop dat de spiegels klein zullen zijn, slechts kortstondig licht zouden reflecteren en uitsluitend op verzoek zouden worden ingezet. Bovendien, zo stellen zij, heeft de mens de ruimte al decennialang gebruikt voor economische activiteiten. Waarom zou dit dan wezenlijk anders zijn?

Dat is een begrijpelijk argument maar slaat de plank behoorlijk mis!  Communicatiesatellieten leveren diensten zonder de fundamentele eigenschappen van de natuurlijke omgeving (duisternis) te veranderen. Reflecterende spiegels zullen dat wèl doen. Ze maken van de duisternis zelf een product dat kan worden verkocht en ingekocht.

Om deze redenen is het minder een technisch dan een filosofisch vraagstuk. Duisternis is een collectief bezit. Net als schone lucht, stilte of een ongerepte horizon heeft het een waarde die zich nauwelijks laat uitdrukken in economische termen. Zodra commerciële partijen mogen bepalen waar en wanneer de duisternis verdwijnt, verandert onze relatie met een van de oudste ervaringen van de mens: omhoog kijken naar een sterrenhemel die niet door (zichtbaar) economische belangen wordt gestuurd. 

Het huidige ruimterecht geeft op die vraag geen bevredigend antwoord. Het regelt vooral wie verantwoordelijk is, niet wie moreel bevoegd is om namens de mensheid te beslissen. Daarom is Reflect Orbital geen gewone startup maar een lakmoesproef voor het internationaal recht. De technologie loopt wederom mijlenver voor op de regels. Tja. 

De uiteindelijke vraag is niet of we de nacht kunnen verlichten. Dat weten we door het initiatief van Reflect Orbital. De werkelijke vraag is of we dit als mensheid moeten willen. Mijn antwoord daarop is kraakhelder: Nee. Op de website van organisatie DarkSky International heb ik, als wereldburger, de petitie tegen het plan van het Amerikaanse tech-bedrijf reeds getekend. Net als 20.000 anderen uit 90 landen.