Diep gezonken

Onlangs las ik het boek 'Close to Shore' van Michael Capuzzo. Het staat al een aantal jaren in de kast maar ik las het tot nu toe niet. Die situatie gaat binnenkort veranderen. Er staan geen papieren boeken meer in de boekenkast die ik nog niet heb gelezen. Mijn liefje heeft er echter nog vele te gaan (de bofkont).

Het boek van Capuzzo is grotendeel non-fictie. Het speelt zich af in 1916 aan de kust van New Jersey, in de buurt van New York. Zoals de titel doet vermoeden, gaat het om iets dat zich dichtbij de kustlijn afspeelt. Je raad het al: het is een verhaal over een vis. Een heel grote, welteverstaan: de grote, witte haai (Carcharodon carcharias). In 1916 gaan Amerikanen voor het eerst in de geschiedenis in kuise badkleding en in groten getale de oceaan in. Daarvoor was baden in zee slechts weggelegd voor de aristocratie die zich, geheel gekleed, in paardgetrokken koets de zee in lieten rijden. Zul je net zien: gaat beachlife voor iedereen beginnen en dan gooit een grote vis roet in het eten?!

Vanwege een veranderende golfstroom in de Atlantische oceaan raakt een jonge witte haai de weg kwijt. Letterlijk en figuurlijk. In die nieuwe omgeving weet het dier zich niet te voeden; vissen die tot dan toe tot zijn hoofdmaaltijd behoorden, zijn in de nieuwe habitat niet voorhanden. Een hongerige, gedesoriënteerde haai gaat dan gekke dingen doen: happen naar zwemmers. Toen dacht men serieus dat een haai de kolder in zijn kop kon krijgen. Zo’n type dier werd ‘a rogue’ (woest exemplaar) genoemd. Nu weet men beter.

Het verhaal van Capuzzo is op feiten gebaseerd. In juli 1916 kregen stranden en rivieren van New Jersey te maken met aanvallen door een grote witte haai. Op het dieptepunt van de shark attacks waren alle stranden rondom New Jersy leeg. Niemand durfde het water nog in. Enkele slachtoffers konden het navertellen. Anderen, jong en oud, overleefden de aanval niet. Men startte grootschalige jachtpartijen. Vele haaien werden -nodeloos- gedood. Eén beroemde jager ving een grote witte haai, doodde het dier en onderzocht de maaginhoud: menselijke botten. Na zijn actie stopten de aanvallen.

Capuzzo, die zelf in New Jersey woont, deed uitvoerig onderzoek voor zijn interessante boek. Hij sprak met mensen die daar in de jaren '20 van de vorige eeuw opgroeiden en met familieleden van de toentertijd getroffenen. Hij sprak uitvoerig met locale vissers en met wetenschappers èn hij bestudeerde vele boeken over haaienaanvallen en het gedrag van de grote witte haai in het bijzonder. De aanduiding ‘shark’ dat voor het eerst in het Engelse taalgebied voorkomt in 1569, stamt overigens van het Duitse ‘schurk’ of ‘schurke’.

Een schurk vind ik het dier geenszins. Een grote witte haai is geen opzettelijke menseneter. De aanduiding ‘mensenhaai’ vind ik dan ook volslagen kul. Aanvallen van haaien op zwemmers en snorkelaars vinden tot op de dag van vandaag plaats, over de gehele wereld. Het aantal aanvallen op duikers ligt aanzienlijk lager, intrigerend genoeg! Afgelopen weekend las ik nog over een aanval met dodelijke afloop ten Noorden van Perth. Daar werd een surfer 50 meter aangevallen en verzwolgen. (Het vijfde slachtoffer dit jaar en nummer 9 sinds september 2011.) Moore, de Australische minister van Visserij betwijfelt serieus of de grote witte haai nog wel langer een beschermde diersoort moet blijven...

Aanvallen door grote witte haaien zijn mijns inziens per ongeluk. Op een surfplank liggend en zwemmend lijken wij op de favoriete prooi van deze roofvis, zoals zeeleeuwen en inktvissen. Een haai proeft met de bek en die bek is toevallig levensgevaarlijk. Vaak wordt een aanvankelijk gebeten mens uitgespuugd, “te weinig blubber (vet)”. Maar één zo’n beet, zeker van een grote witte of een tijgerhaai, is vaak al dodelijk. Peter Benchley, de auteur van het boek 'Jaws', ontketende in de jaren '70 wederom een ware heksenjacht op de grote witte haai. Iets waarvan hij spijt kreeg. Later betuigde hij publiekelijk spijt en werd hij een fervent beschermer van de diersoort.

De regelmatige lezer weet dat het welzijn van haaien, die al 400 miljoen jaar rondzwemmen, na aan mijn hart ligt. Zelf snorkelde ik ooit met -onschuldige- haaien in Australië en in Belize. Haaien in het algemeen zijn indrukwekkende dieren, de grote witte haai in het bijzonder is van het allergrootste belang voor het behoud van de functie en de structuur van het ecosysteem. Deze übervis staat bovenaan de onderwatervoedselketen en houdt alles daaronder in balans.

Vorige week las ik in een rapport naar aanleiding van Pew‘s Global Shark Conservation-campagne dat er reden is voor nóg meer somberheid. De titel van het rapport luidt: 'Hunters become the hunted. Sharks in trouble. ' Op 13 juli eindigde een internationale vergadering over een plan van aanpak voor de wereldwijde bescherming van de haaiensoorten. Dat onderwerp staat al jaren op de internationale agenda maar er gebeurt veel te weinig. Wetenschappers hebben berekend dat er jaarlijks 100 miljoen haaien worden gedood voor commercie. De haaienstand loopt dan ook zeer snel terug; vele soorten zijn inmiddels gedecimeerd met 70 à 80%. Sommige soorten zelfs met 90 %. Haaien wordt vooral gedood om hun vinnen (maar ook kraakbeen is veelgezocht omdat het kanker zou voorkomen; een mythe!). Soms worden de dieren op zee reeds levend van hun vinnen ontdaan en teruggeworpen. Dat zijn barbaarse praktijken want een haai verdrinkt als hij zich niet drijvend kan houden.

Hong Kong is de voornaamste afnemer van haaienvinnen, Indonesië en Spanje behoren tot de grootste van de lange lijst van leveranciers (83). Ik ben niet verantwoordelijk voor het gedrag van anderen maar toch voel ik schaamte. Hoe diep kan de mens zinken..? Vorig jaar voerde Hong Kong volgens de officiële douanecijfers 10.296.000 kilo haaienvinnenproducten in. Het officiële cijfer van de haaienvangst volgens de Food and Agriculture Organisation (van de VN) ligt 3 à 4 keer lager. Hun cijfers (b)lijken dus flink inaccuraat en ook dat is gevaarlijk.

Dat rapport las ik op mijn Sony eReader die ik enkele maanden geleden kado kreeg. Afgelopen week begon ik aan mijn eerste digitale boek. Het slimme en handzame apparaat beviel direct. Ik heb nu mijn handen vrij, kan de gewenste lettergrootte instellen en 's nachts met een subtiel lampje verderlezen. Ik heb inmiddels weer vele boeken te gaan.

In the sea, NOT in the soup!

Met de Australische zomervakantie voor de deur is er in de media veel aandacht voor haaien. In het weekend patrouilleert de kustwacht hier inmiddels met vliegtuigjes en helicopters. Op de televisie zag ik recent een soort Postbus 51-uitzending over wanneer, waar en hoe je redelijk veilig zwemt in Australische wateren. Het komt in het kort op het volgende neer: niet zwemmen bij zonsop- en ondergang, niet in onhelder of onrustig water, niet in je eentje, niet in de buurt van zeehonden, scholen vis en dolfijnen.

Vooral dat laatste gaf te denken. Grote vissen en andere zeezoogdieren vormen de favoriete maaltijd van haaien. Haaien overleven als soort al miljoenen jaren en daarvoor heb ik diep respect. Hun fysionomie veranderde in die periode nauwelijks. Dit indrukwekkende roofdier beweegt zich bovenaan de voedselketen. Alleen van mensen hebben zij te duchten.

Elke dag zien we rondom Forster Main Beach grote groepen wilde dolfijnen ontspannen door het water gaan. Een dag geen dolfijnen zien vanaf het strand, is uitzonderlijk (en voelt als een verloren dag). Onlangs zag ik daar tevens een grote school vissen uit het water opspringen. Het leek op een zilveren wolk en ik vond het een prachtig gezicht. Wellicht joeg iets groots achter hen aan?

Ik vroeg mij af of er weleens een shark attack had plaatsgevonden in de wateren rondom Forster-Tuncurry? De volgende dag bezocht ik de openbare bibliotheek. 'Yes, indeed' maar het was lang geleden. De Tweede Wereldoorlog liep op zijn laatste benen; de Sovjets begonnen op die dag aan een groot tegenoffensief en in Forster werd gesurfd... Het was op 14 januari 1944 dat hier ene Peter Weir in de Forster-golven werd aangevallen. Hij was zoon van de staatssecretaris van Financiën van NSW. De familie was hier op zomervakantie en zou naar Sydney terugkeren maar de zoon wilde langer in Forster blijven om te surfen en te zwemmen. Niet lang daarna vond het incident plaats. Tja. Dat heet dikke pech…

Mensen zijn geen voedsel voor haaien al lijken we er vanuit de diepte wel op met onze bungelende armen en benen. Met en zonder plank. Gelijkenis met een octopus, zeehond of dolfijn kan niet worden ontkend... Een haai tast iets met de bek af; de meeste haaien bijten niets eens door. Als een witte haai dat zou doen, verlies je geen lichaamsdeel maar je leven. Deskundigen berekenden dat er dan bij een 4-meter lange haai 3.000 kilo druk per centimeter haaietand wordt uitgeoefend. Peter Weir verloor een onderbeen en overleefde het. Een lokale visser vertelde mij dat er toentertijd veel meer haaien rondzwommen dan nu. De grootste haai die hij ooit zelf ving was 4.11 meter met, naar verluid, 'enorme kaken'.

Als je er lang over nadenkt, ga je hier nooit meer zwemmen of surfen. Ik laat mij er niet door weerhouden. Ik ben alert en houd mij aan de adviezen. Afgelopen weekend dartelde ik -volgens mijn liefje 'als enige 50-plusser'- in de branding, tussen kids en tieners. Ik had het erg naar mijn zin, terwijl mijn liefje op een kampeerstoel vanaf het strand toekeek. Op enig moment riep een jochie van een jaar of 10 luid “shark!” Zijn vriendje, met wie ik een week eerder kennismaakte toen hij mij vroeg of ik de boogieboardlerares van Claire en Julie was (joehoe!), schrok zich een hoedje. Ik hoorde zijn hart overslaan. Ik zag de -flauwe- grap aankomen en schrok daarom niet.

Elk jaar worden 73 miljoen haaien gedood omwille van hun vinnen. Voor de soep. Vaak worden de vinnen afgesneden en het haaielichaam in het water teruggegooid. Zonder vinnen sterft een haai de verdrinkingsdood. Ik fin dat uitermate wreed. Daarom ben ik een groot voorstander van de campagne 'Stop Shark Finning'. Hong Kong beheert 50 à 80% van de wereldwijde handel in haaievinnen, afkomstig uit circa 100 landen. Een grote hotelketen ‘Hongkong and Shanghai Hotels Ltd’ haalde haaievinnensoep onlangs van de menukaart in al hun restaurants. Dat is goed nieuws voor het zeezoogdier.

De Europese Unie is verantwoordelijk voor 14% van de wereldwijde haaienvangst. Tot mijn grote ontsteltenis blijkt Spanje de grootste haaievinnenleverancier?! Zelf volg ik een shark-free dieet. Ik eet wel elke week andere vis. De laatste keer dat ik bij de viswinkel was, zag ik daar haaiefillets liggen. Ik vroeg waar ze vandaan kwamen. 'From the lake'. Daar zitten ze dus ook. Ik wilde weten welke haaiensoort het was. 'Geen idee'. Voor veel Australiërs is een haai een haai. Soorten doen er niet toe, al weet iedereen dat een ‘great white’ de allergevaarlijkste is. Sommigen zijn van mening dat de enige goede haai een dode haai is.

Mocht ik tijdens mijn verblijf in New South Wales worden opgevroten door een haai, treur dan niet te lang om mij. Het feit dat ik aan mijn einde kwam door een van de fascinerendste dieren in mijn leven moet troostrijk zijn. De tekst zal zijn “she loved them and they liked her”…
But no worries, mate. Ik ben van plan nog vele gloedvolle blogs te schrijven over de noodzaak om haaien te beschermen!