Nooit meer

De herdenking van de doden in de Tweede Wereldoorlog komt er weer aan. Volgende week wordt in Nederland de 70ste verjaardag van de bevrijding gevierd. Het is eveneens 70 jaar geleden dat Anne Frank overleed in concentratiekamp Bergen-Belsen. Afgelopen week keek ik met interesse naar de VARA-documentaire “De magie van het dagboek van Anne Frank”. Astrid Joosten vroeg bekende Nederlanders en buitenlanders als actrice Whoopi Goldberg, zanger Stevie Wonder en schrijver Dan Brown naar de betekenis en de invloed van het dagboek van dit 14-jarige joodse meisje.

Joosten bezocht voor haar documentaire in december 2014 het Centro Ana Frank Argentina, in dezelfde tijd dat mijn liefje en ik in Buenos Aires verbleven. Zij was eveneens aanwezig bij de onthulling van een Anne Frank-beeldje in Buenos Aires, hetgeen wij tot onze spijt misten. Op het moment van onthullen, stapten wij in de stad het Holocaustmuseum binnen. Wij bezochten de wijk Maduro de dag erna om het beeld van Anne zelf te bekijken. In de middag liepen we naar het Plaza de Mayo om onze solidariteit te betuigen aan de moeders en grootmoeders op dit beroemde Meiplein. Ik schreef er destijds een blog over, getiteld Nunca mas (Nooit meer). 

Daar troffen we eveneens rabbijn Soetendorp aan, arm in arm met enkele van die Argentijnse 'dwaze' (groot)moeders. Er zijn vele raakvlakken tussen de Holocaust en Argentinië’s vuile oorlog, al verschilt de schaal waarop de misdaden tegen de mensheid werden gepleegd. Daar heb je als direct betrokkene echter geen boodschap aan; het verdriet om een verdwenen of vermoord familielid is en blijft groot.

Nu wil het toeval dat de vrouw aan de linkerarm van de rabbijn ook optrad in de documentaire van Astrid Joosten. Het blijkt te gaan om Nair Amuedo die op haar beurt sprak over de betekenis die het dagboek van Anne Frank voor haar persoonlijk had. Zij vertelde dat ze vooral hoop putte uit het werk van Anne die er altijd van was overtuigd dat ze de oorlog zou overleven. Het mocht niet zo zijn. Mevrouw Amuedo bleef altijd hoop houden dat ze haar dochter zou terugvinden. De 19-jarige Patricia Rossana Maddalena de Romero werd op 28 augustus 1976 tijdens de militaire dictatuur van Jorge Videla ontvoerd waarna zij spoorloos verdween. Ze keerde niet terug.

Vorige maand verscheen een biografie over Bep Voskuijl, getiteld 'Bep Voskuijl, het zwijgen voorbij' van Jeroen de Bruyn en Joop van Wijk. Van Wijk is familie van Bep; zij was een van de helpers in het Achterhuis. Na de oorlog kreeg zij de eretitel Rechtvaardige onder de Volkeren van het Yad Vashemmuseum in Israël. Het meest saillante detail in het boek is dat jongere zus Nelly Voskuijl (1923-2001) een mogelijke verraadster van de familie Frank was. Zij blijkt van haar 19de tot haar 23ste te hebben gecollaboreerd met de nazi's. Twee extremen in één familie.

Heldhaftigheid is geen vanzelfsprekendheid in het leven, zeker niet ten tijde van oorlog. En wat maakt mensen tot verraders? In de afgelopen dagen las ik het boek 'De Verrader' van Auke Kok. Het beschrijft de handel en wandel van een van Nederlands grootste verraders: Anton van der Waals (1912-1950). Hij was familie van Nobelprijswinnaar Johannes van der Waals; ook daar weer uitersten. Zijn opleidingen maakte hij niet af, zijn uitvindingen waren het net niet, zijn huwelijken strandden. Voor de Sicherheitsdienst in Nederland was Van der Waals de ideale v-Mann (Vertrauensmann): iemand die zonder werk zat, zich nauwelijks verbonden voelde met echtgenote en familie, goed gebekt was en hogerop wilde. “Hij combineerde verbale soepelheid aan ambitie, ontwikkelde opmerkingsgave aan sluwheid en de bereidheid zich trouweloos op te stellen.”

De omstandigheden in het bezette Nederland speelden verrader Van der Waals en zijn ambitieuze Duitse baas in de kaart. De expertise van het spionagenetwerk zoals men die in de Eerste Wereldoorlog ontwikkelde in België en Frankrijk, bestond niet in het Vaderland. Lezen over de loslippigheid van verzetslieden en het amateurisme van de vaderlandse top in Londen was tenenkrommend. Nederland was door de neutraliteitspolitiek al 100 jaar niet in oorlog. “De illegaliteit bestond grotendeels uit goedwillende amateurs die eigenhandig informatie over de bezetter verzamelden, kastjes volstopten met draadjes en weerstandjes en dan met Londen gingen seinen. En die vaak nog nooit van zoiets als provocateurs hadden gehoord.” Aldus biograaf Kok.

Provocateur Van der Waals verried tientallen Nederlandse verzetshelden en speelde een verderfelijke hoofdrol in het Englandspiel die tientallen uit Londen gezonden verzetslieden het leven kostte. Hij maakte zich bovendien schuldig aan afpersing en moord. Alleen een sluwe kameleon zonder moreel besef deed zoiets.

De nazi's, Videla, Van der Waals... ze vertegenwoordigen het absolute Kwaad. We moeten ze geen gelegenheid geven. Nooit meer. 

Nunca mas

Gisteren en eergisteren waren dagen vol engagement, solidariteit en emotie. Sinds ik nadenk over de wereld hang ik een links standpunt aan. Ik kom niet uit een links nest, ik kreeg die voorkeur niet met de paplepel ingegoten. Toch zit het diep. Ik blijf het gedachtengoed dan ook koesteren al voel ik mij niet meer verbonden met een linkse partij in wel politieke bestel dan ook. Onrecht en onrechtvaardigheid blijven een doorn in het oog, solidariteit met minderheden en minderbedeelden vind ik belangrijker dan ooit. En we moeten niet vergeten – No olvidamos.

Op woensdag bezochten we het Muséo del Holocausto. Dat onderwerp houdt mij sinds mijn jonge jaren bezig. Mijn liefje en ik waren de eerste bezoekers, we wachtten geduldig op de stoep totdat de klok 11 uur sloeg. Over de hele lengte van de gevel staan betonnen palen die kwaadaardigen van de uitvoering van snode plannen moeten weerhouden. Ik drukte op de bel en de deur zwaaide open. Na registratie konden we het museum betreden. Wat mij allereest opviel was de gang waardoor je het museum betreedt: oude, glimmende straatkeien onder een onverlichte poort herinnerden mij aan binnensteden van Oost-Europa. 

Het museum heeft een permanente en een wisselende expositie. De permanente gaat over het joodse leven in grote delen van Europa voor en tijdens de tweede wereldoorlog, de nazi-ideologie en het joodse leven in Argentinië ten tijde van de nazi’s. De foto’s zijn indringend.

De tijdelijke tentoonstelling was gewijd aan Jan Karski. Hij was een jonge katholieke Pool die wereldwijde bekendheid kreeg als ‘courier from Poland who exposed the Holocaust’. Karski is een gelauwerd man: hij behoort tot een van de Rechtvaardigen onder de Volkeren maar kreeg ook (weliswaar postuum) de hoogste Amerikaanse onderscheiding. Hij berichtte uit de eerste hand over misdaden tegen de joden door de nazi’s, tot aan President Roosevelt toe. Momenteel lees ik zijn autobiografie ‘Story of a Secret State – My report to the World’ waarop ik opmerkzaam werd gemaakt in het museum. Ook het overzicht van genocides in de wereld, tot vandaag de dag, schokte.

Argentinië was niet alleen toevluchtsoord voor joodse mensen, ook beruchte nazi’s zochten en kregen er onderdak. Zoals ik eerder blogde, vluchtte Eichmann aan het einde van de tweede wereldoorlog naar Argentinië waar hij onder de schuilnaam Ricardo Klemente een relatief onbezorgd leven leidde; eerst in Patagonië en later in Buenos Aires. Minstens 180 andere nazischurken volgden zijn voorbeeld. Tja.

Toen wij ’s avonds thuiskwamen, lazen we in de Buenos Aires Herald dat er eerder die dag -te weten om 11 uur ’s ochtends, op het moment dat de deur van het Holocaustmuseum openzwaaide- een standbeeld van Ana Frank werd onthuld in aanwezigheid van rabbijn Soetendorp. Buenos Aires kreeg een kopie van het Amsterdamse beeld, dat werd vervaardigd door de Nederlandse beeldhouwster Jet Schepp. Het staat om de hoek van de Nederlandse ambassade in de wijk Puerto Maduro. De dag erop gingen wij ernaar op zoek.

We reden met de bus vanuit Palermo de Calle Paraguay helemaal uit naar het havengebied. Mijn liefje zocht op wat er in de wijk was te zien: onder andere een brug van een de favoriete Spaanse architect Santiago Calatrava. Het gebied deed mij vanwege de skyline, de omgebouwde havenloodsen, de boten in de rivier en de kranen sterk denken aan Rotterdam en Londen.

’s Middags wandelden we naar Plaza de Mayo om de dwaze moeders en oma’s eer te betonen. Mijn liefje voelde een zekere gespannenheid en dat begreep ik goed. Al decennia lang weten we van de plek en van de protesterende vrouwen en nu komen we oog in oog met hen te staan. Circa 30.000 Argentijnen (waaronder 1.900 joodse mensen) verdwenen spoorloos tijdens de vuile oorlog van de militaire junta. 400 tot 500 kinderen werden geboren terwijl hun moeders vastzaten in detentiecentra. Zij werden illegaal geadopteerd door militairen en families die het Videla-regime steunden. Hetzelfde gebeurde in Spanje onder Franco. 114 van die Argentijnse kinderen zijn inmiddels opgespoord met behulp van DNA-onderzoek.

Mijn liefje en ik zaten om 3 uur ’s op een bankje aan het vermaarde plein. De eerste oudjes met geborduurde witte hoofddoeken liepen binnen. De vrouwen begroeten elkaar hartelijk, er wordt gekust en gelachen. Er was veel media op de been. Ik liep rond en herkende rabbijn Soetendorp tot wie ik mij kort richtte om te zeggen dat ik het mooi vond hem daar te zien. Hij liep die dag uit overtuiging mee met de Madres. Mijn liefje trof ik even later aan met Estela, een van de dwaze (groot)moeders, die net bezig was foto’s van haar verdwenen kinderen op te spelden. Zij vertelde dat ze geen oma is want haar kinderen waren nog geen ouder toen ze 38 jaar geleden verdwenen. Haar dochter zou gaan bevallen maar de baby heeft de familie nooit gezien. Die werd weggenomen en weggeven aan derden. Zij is oprichtster van de belangenvereniging van familie van vermisten. Ze vroeg waar wij vandaan kwamen. Daarop kwam een positieve reactie. 

Nederland speelde in de jaren ’80 van de vorige eeuw inderdaad een positieve rol in hun treurige geschiedenis. Wij boycotten het wereldkampioenschap voetbal in Argentinië in 1978 niet en de Madres de la Plaza de Mayo werden door Hollandse publiciteit op de wereldkaart gezet. De actie SAAM startte, Steun Aan Argentijnse Moeders. Nederlandse vrouwen zamelden geld in om de moeders een eigen plek te geven. De rest is geschiedenis. Aldus Hebe de Bonafini (1928), voorzitster van de Asociación Madres de Plaza de Mayo die gisteren ook aanwezig was. Zij oogt en klinkt nog steeds zeer strijdbaar. ¡Vamos las Madres!

Eén persoon kan het verschil maken. Dat idee wordt gepersonifieerd door Jan Karski, Ana Frank, rabbijn Soetendorp en las señoras Hebe y Angela.