Stad van drie culturen

We reden over de Spaanse hoogvlakte richting Toledo, gelegen in autonome regio Castilla-La Mancha. Het land van Don Quichote. Mooie lappendekens links en rechts: diep en licht oranje, gif- en donkergroen. Olijfboomgaarden en  amandelboomgaarden zover het oog reikte, uitgestrekte wijngebieden met jonge en oude aanplant. Hier en daar intens gele velden met koolzaad. Het was er prachtig. We zoefden over vaak lege wegen. ‘La España vacía’, het lege Spanje, was overal om ons heen. Onze auto passeerde tijdens dit uitje de 100.000 kilometergrens. Onze comfortabele bolide doet het nog goed! 

Toledo is een van de mooiste steden in Spanje die we ooit bezochten. Deze nog grotendeels intact gebleven middeleeuwse stad is een bezoek meer dan waard. Maar eerst over de stap die aan dit bezoek voorafging: een bezoek aan de Nederlandse ambassade in Madrid. We hadden vantevoren een dag en tijdslot gereserveerd, hadden alle benodigde documenten op zak. We namen de hogesnelheidstrein (‘Linea de Alta Velocidad’) vanuit Toledo naar de hoofdstad. Een enerverende ervaring want we zaten nog nooit samen -wel alleen- in een sneltrein op Spaans grondgebied. Mijn liefje is treintjesgek en zelf vind ik het ook leuk om mij zo te verplaatsen. 

Het was vroeg in de ochtend, het fraaie station van Toledo lag er vredig bij. Het gebouw stamt uit 1919 en is opgetrokken in neo-mudéjarstijl (hoefijzervorm). In 1991 werd het uitgeroepen tot cultureel erfgoed. 

De trein zat niet vol. We hadden gereserveerde plaatsen (11 euro per persoon) en vertrokken op tijd. We bereikten een snelheid van 237 kilometer per uur, geklokt door mijn liefje. In een half uur waren we dan ook op station Atocha – Almudena Grandes in Madrid-centrum. 

Dat station kreeg op 11 maart 2004, hier bekendstaand als ‘11-M’, te maken met een terroristische aanslag door al-Qaeda. De terroristen plaatsten tien bommen in vier treinen in en om dit station, met 191 doden en meer dan 1.800 gewonden als gevolg. Onze bagage moest daar door een scanner, net als op een vliegveld. Die wrede aanslag zou weleens de oorsprong van deze procedure kunnen zijn. Het wordt elk jaar herdacht. 

Almudena Grandes was een van mijn favoriete Spaanse schrijvers. Deze geboren en getogen Madrileense werd na haar dood (november 2021) benoemd tot ‘dochter van de stad’. Het stadsbestuur vernoemde dit treinstation naar haar. Een mooi gebaar. Ik stond daar op het perron met allerlei gedachten... aan de vele boeken van een politiek geëngageerde schrijfster en een mooi mens.

We waren niet de enigen in de ambassade. Mensen handelden aan de balie hun aanvraag af en er waren wachtenden voor ons. Een Nederlandse vrouw van 18 jaar was uit Barcelona gekomen nadat ze was beroofd van al haar identiteitspapieren. Ze was recent begonnen aan een stage van zes maanden. De man van de ambassade noemde Barcelona ‘the capital of pickpocketing’ (hoofdstad van het zakkenrollen). Dat beleefden wij, wachtenden, allemaal met haar mee want de gehele conversatie werd de openbare ruimte in geslingerd. Hoezo privacy?!

De Nederlandse mannen vóór ons bleken ook een setje te vormen. (De een noemde de ander ‘schat’.) Partner 1 stapte naar de balie en gaf zijn papieren af. Zijn pasfoto was niet in orde, zijn hoofd was te groot afgebeeld. Zucht, diepe zucht. Er moesten nieuwe foto's komen, de aanvraag kon zo niet doorgaan. Partner 2 trok zijn grote mond open: ‘ik ga hier niet weg zonder nieuw paspoort’. Typisch dom Nederlands. Zo werkt het immers niet en dat zei partner 1 hem dan ook. Mijn liefje, ervaringsdeskundige, gaf ongevraagd advies: ‘spring in de taxi, laat de chauffeur wachten en keer gezwind terug. Zo geregeld’. Zij liepen mopperend weg en wij zagen hen daarna niet meer terug. Tja.

Even vreesden we voor onze eigen pasfoto’s. Ik keek naar mijn eigen grote hoofd op die kleine postzegel... Maar deze keer waren ze in orde. Joehoe! We gaven onze papieren af, de pasfoto’s werden aan het aanvraagformulier bevestigd, we zetten de nodige handtekeningen, er werden vingerafdrukken afgenomen. Heel veel van bijna alle vingers van mijn liefje, tweemaal twee wijsvingers bij mij. Waren haar afdrukken onduidelijker geworden, ietwat vervaagd ten opzichte van tien jaar geleden? Ik heb het niet gevraagd. Er moest dik worden betaald voor de dienstverlening tussen Madrid en Den Haag. Hoe het ook zij, het kon ons weinig schelen. De aanvraag was gedaan, de missie geslaagd. Het wachten is nu op de nieuwe identiteitspapieren, aangetekend afgeleverd op huisadres. 

Daarna was het tijd voor plezier! In de middag bezochten we het Museo Banksy. Er zijn er een paar van in de wereld: in Barcelona, Amsterdam, Parijs, Brussel, Krakau en New York. Ze doen het allemaal net ietsje anders. 

In het museum in Madrid kregen lokale Spaanse straatkunstenaars (die beregoed zijn!) toestemming van de Britse kunstenaar om zijn werken zo precies mogelijk na te schilderen op de muren van een voormalige parkeergarage die nu als museum dienstdoet. Het resultaat was verbluffend! Ook waren er schilderwerken op doek van Banksy zelf. Een van de leukste schilderijen vond ik een werk dat is getiteld ‘Sunflowers from a petrolstation’, met een knipoog naar Vincent van Gogh. Daarop zie je een fraaie bloemenvaas met een verlept bosje zonnebloemen. Zijn schilderij van Guantanamo Bay is ook een doordenker. 

Ik vind zijn werk een cultureel fenomeen. Ik houd van zijn humor, ironie, satire, sarcasme en subversieve beelden. Hij levert stevig commentaar op onze consumptiemaatschappij, daagt de gevestigde orde uit, komt op voor minderheden. Hij zet ons, kijkers, aan tot anders denken over politieke en sociale kwesties. Wij genoten van alles dat we er zagen en de sfeer die er hing. Aanrader! Via deze link vind je het Banksy-webalbum met bijna alles dat daar hangt (zie ook hiernaast in de rechterkolom). 

Aan het einde van de middag keerden we met de trein terug naar basiskamp Toledo, de stad die in 1986 werd uitgeroepen tot UNESCO Werelderfgoed. Wij vierden het stadsjubileum op gepaste wijze: door er dagelijkse urenlang doorheen te wandelen. Toledo moet je een keer hebben bezocht, al is dat geen sinecure voor mensen met mobiliteitsproblemen. De straten stijgen en dalen voortdurend. (Terwijl ik dit typ, heb ik nog een restje pijn in de kuitspieren.) Wij liepen tot dusver gemiddeld tien kilometer per dag, over eeuwenoude kasseien. Het historische centrum (‘el casco histórico’) is compact maar uitdagend. Wel goed te doen, wat ons betreft. Je vindt er overblijfselen van de Romeinen, Visigoten, Moren (Berbers/Arabieren), Joden en Christenen. 

Waarmee zal ik beginnen? De Joodse, christelijke en moorse invloeden in deze stad zijn overduidelijk en overal te vinden. Synagogen met hoefijzervormige bogen (Mudejár, moors), kerken met mudejár-bogen, moskeën met christelijke elementen. Je vindt het daar allemaal kriskras door elkaar. De goedgekozen naam van ‘stad van drie culturen’ doet zichzelf alle eer aan. 

Wij kochten een 7-daagse culturele pas waarmee je gratis toegang krijgt tot een aantal belangrijke bezienswaardigheden. Daarnaast kregen we vaak gratis toegang zonder onze armband met QR-code te tonen. Die armband moest wel worden gedragen en dat werd in mijn geval een probleem. De mevrouw van het eerste museum, waar we deze ‘pulsera’ kochten,  deed het ding te strak om mijn pols en dat bleek ik zelf niet te kunnen veranderen. Dus ’s avonds in ons hotel vroeg ik de jongedame van de receptie om het bandje door te knippen. Dat heb ik geweten! In een volgend museum liet ik mijn losse bandje zien met het aankoopbewijs. Dat werd geweigerd, ik mocht niet naar binnen. Daarop verzon Tom Poes een list. De volgende morgen niette dezelfde jongedame van de hotelreceptie het bandje aan de achterkant weer aan elkaar, in een ruimere stand. Dat werkte. 

We bezochten de beide synagoges van de stad en slenterden door de Joodse wijk, op zoek naar specifieke tegeltjes die ernaar verwijzen. Op zaterdagochtend liepen we met gids Eduardo door de stad. Hij wees ons op specifieke gebouwen en vertelde ons veel over de geschiedenis van Toledo. Volgens hem waren er twee verplichte adressen om te bezoeken; je kon deze stad niet verlaten zonder ze van binnen te hebben gezien. 

Het ging om ‘La Catedral Primada’ die dit jaar haar 800-jarig bestaan viert en het schilderij van ‘De begrafenis van de graaf van Orgaz’ door El Gréco. Dit wordt wel hét meesterwerk van de Kretenzische kunstenaar (geboren als Doménikos Theotokópoulos) genoemd en een van de mooiste symbolen van spiritualiteit en mystiek, ooit vervaardigd. Het is een typisch El Greco-werk: langwerpige figuren en donkere kleuren. Mijn liefje en ik volgden Eduardo’s advies braaf op en constateerden dat hij geen woord teveel had gezegd! 

Nu hebben we al heel wat bijzondere kathedralen gezien in ons leven (Sagrada Familia, Córdoba, Santiago de Compostela, Notre Dame in verschillende plaatsen, Hagia Sofia, Oude Kerk, Winchester Cathedral, Sint Vitus, San Cristóbal de las Casas, Catedral Primada de Colombia). De kathedraal van Toledo past prima in dit rijtje. Het is een juweel van Europese gotiek. We liepen er voor ons doen lang rond en keken onze ogen uit. Eigenlijk is het als rondwandelen in een kunstgallerij. 

Ik keek vooral naar boven waar zich een wonderlijk verschijnsel openbaarde: een oculus (gat) in het gewelf dat is ontworpen om natuurlijk licht van boven toe te laten. Het lijkt zo alsof de hemel openbreekt... Langs de randen van dat ‘gat in het plafond’ worden profeten en andere heiligen afgebeeld. Maar het altaarstuk daaronder, grotendeels in goudblad uitgevoerd, trok ook de nodige aandacht. Toen we de kathedraal verlieten, speelde een groot orkest typisch Spaanse klassieke muziek in de openlucht op het plein. Stemmig! 

We aten er doorgaans kleine regionale gerechten en dronken fantastische lokale wijnen; in het hotel en daarbuiten. Heerlijk! Toledo staat ook bekend om zijn goede kwaliteit marsepein. 

En ja, mijn verjaardag was ook stemmig.

Balloon Girl

Binnenkort gaan mijn liefje en ik naar Toledo en Madrid. Dat dient twee doelen: we moeten onze paspoorten vernieuwen bij de Nederlandse ambassade in de hoofdstad en we gaan mijn verjaardag vieren in en om Toledo (provincie Toledo, autonome regio Castilië-La Mancha). 

Mijn liefje koos daar een prachtige boutique hotel (40 kamers) in het historische centrum van deze stad. Het is gevestigd in het voormalige Renaissancepaleis van de Franse keizerin-gemalin Eugénie de Montijo (echtgenote van Napoleon III). Glas-in-lood ramen, marmeren mozaïekvloeren, cassetteplafonds, kamers als balzalen, vorstelijke ontbijtjes. Speciaal voor de aanstaande jarige. Joehoe!

Daar parkeren we de auto voor enkele dagen. Naar (en van) Madrid reizen we met de hogesnelheidstrein. Daarvoor reserveerden we kaartjes want het is een druk traject en het is een werkdag. Een afspraak maken bij de Nederlandse ambassade is niet voor iedereen een fluitje van een cent. Een afspraak maak je ruim vantevoren online. Vervolgens moet je een account aanmaken, een uitgebreid aanvraagformulier invullen en dat meebrengen. (Ze raden je aan een checklist te printen om te weten wat je nog meer moet meebrengen.) Klinkt simpel, nietwaar?! 

Maar dat is het niet. Zo kon ik voor muzelluf geen account aanmaken, wat ik ook probeerde. Zelfs niet onder verschillende accountnamen. Er bleef een foutmelding op het scherm verschijnen, al deed ik precies hetzelfde als voor mijn liefje (wat wel lukte). Toen ik mij hierover tot het ambassadepersoneel richtte via Whatsapp bleef een antwoord minstens een dag uit. Daarna kwam er een reactie van een bot. Zinloos. Uiteindelijk lukte het mij via de reeds bestaande account van mijn liefje. Hoezo zelfstandige vrouw?! Nu heb ik weliswaar haar mailadres maar gelukkig wel mijn eigen geboortedatum (😉).

De ambassade vraagt je het hemd van je lijf. Dat kunnen ze toch ook doen als je tegenover een medewerker zit? En dan al die oude identiteitsdocumenten (van Nederlandse en Spaanse origine) die je moet meebrengen. Pffffff. En de tig bepalingen voor de correcte pasfoto. Ook bizar. Het zijn tenminste 25 instructies, met groene vinkjes en rode kruizen. Alsof we debielen zijn. We gingen naar een Spaanse fotograaf in onze woonplaats en voor hem vertaalde ik de Nederlandstalige eisen. Hij ging er luchtig mee om. Ik ben benieuwd of dit goed uitpakt. Vorige keer moest mijn liefje haar -in Nederland gemaakte- pasfoto overdoen bij een Spaanse fotograaf in de buurt van de ambassade. Ze sprong in de taxi terwijl ik aan de balie bleef wachten. So fingers crossed! 

Na het bezoek aan de ambassade hopen we nog tijd over te hebben om onze gereserveerde kaartjes (tijdslot) in het Banksy-museum op te halen. Daar heb ik pas echt zin an! 

Het raadsel rond deze tot dusver tamelijk mysterieuze maar overduidelijk politiek geëngageerde maker van straatkunst, zou recent zijn opgelost door journalisten van Reuters. Dat werd vorige maand onthuld. 

Het persagentschap interviewde een dozijn insiders en experts. 

Veel fans willen dat de kunstenaar anoniem blijft. Dat is beter voor iedereen. “Werken 'anoniem of onder een pseudoniem dient essentiële maatschappelijke belangen. Het beschermt de vrijheid van meningsuiting doordat makers de machthebbers de waarheid kunnen vertellen zonder angst voor represailles, censuur of vervolging - vooral wanneer ze gevoelige onderwerpen zoals politiek, religie of sociale rechtvaardigheid aansnijden.’” Aldus een artikel op de Reuters-website. Het zou gaan om de in Bristol geboren Robin Gunningham. Die zou tien jaar geleden al zijn naam hebben veranderd toen het hem te heet onder de voeten werd. 

Toledo is een van de weinige grote Spaanse steden waar mijn liefje en ik niet eerder neerstreken. Dat wordt dus een feestje. Een nieuwe stad of een nieuw land bezoeken is voor mij als de eerste keer een ehh... orgastische meditatie doen. Of zoiets. (Dat kwam niet uit de lucht vallen. De CEO van het bedrijf OneTaste Inc die deze dienst tot voor kort aanbood, is recent veroordeeld tot negen jaar cel voor dwangarbeid.)

Hoe dan ook, ik verheug mij zeer op dit uitstapje. Mijn liefje ook. In 2020 en 2021 werd een restaurant in Toledo bekroond als maker van de beste hamkroket ter wereld. Dat laat zij zich niet ontzeggen, die gaan we zeker proeven. Dit wordt ook haar feestje. 

Hierbij een flintertje geschiedenis als gedeelde voorpret. 

Toledo, sinds 1986 UNESCO Werelderfgoed, is een plek waar ruim 2.000 jaar geschiedenis is te vinden. Dat is dus een mooie locatie om dat jubileum te gaan vieren. Gelegen op een rotsplateau, aan drie kanten omsingeld door de rivier de Taag, ontwikkelde de stad zich van het Romeinse ‘Toletum’ (‘verheven’ of ‘hooggelegen’) tot hoofdstad van het Visigotische Rijk en later tot een belangrijk centrum binnen het islamitische Rijk Al-Andalus. 

Na de christelijke herovering (1085) beleefde Toledo een bloeiperiode waarin joden, christenen en moren vreedzaam samenleefden. Daarvan zijn daar nog veel bewijzen te vinden. Deze opmerkelijke co-existentie leverde de stad haar bijnaam ‘stad van drie culturen’ op. In deze periode ontstond ook de beroemde vertalersschool, waar klassieke teksten uit het Arabisch en Grieks in het Latijn werden omgezet. Dat gaf een belangrijke impuls aan de Renaissance in Europa. 

Onder keizer Karel V fungeerde Toledo als machtscentrum van Spanje, totdat koning Filips II hem opvolgde en Madrid tot hoofdstad maakte (1561). Dit betekende een politieke neergang maar had een onverwacht voordeel. De stad bleef vrijwel intact (onaangetast) waardoor een uitzonderlijk gaaf Middeleeuws stadsbeeld is bewaard. 

Het wordt een druk maar interessant programma. Op een van de dagen boekten we een uitgebreide rondleiding met een professionele gids. We gaan onder andere de ‘Catedral Primada’ bezoeken, een van de grootste gotische kathedralen van Spanje, gebouwd tussen 1226 en 1493. Daarbinnen bevinden zich onder meer originele kunstwerken van de kunstenaar El Greco. Hij woonde jarenlang in Toledo en werd daar aanvankelijk ook begraven maar zijn resten werden verplaatst. Het plaatselijke El Greco-museum gaan we daar ook zeker bezoeken. 

Ook het Alcázar van Toledo kent een lange geschiedenis. Dit imposante fort, dat je op elke foto aantreft, is van Romeinse oorsprong maar speelde ook een sleutelrol in de Spaanse Burgeroorlog en herbergt tegenwoordig een militair museum. 

Het levendige hart van de stad, ‘Plaza de Zocodover’ (wie verzon die naam?!), vormt het startpunt van wandelingen door smalle straatjes waar middeleeuwse sfeer en ambacht (de wereldberoemde zwaardproductie) nog aanwezig zijn. Het zicht op Toledo vanaf de overzijde van de Taag-rivier behoort tot de meest iconische van Spanje. 

De synagogen in de binnenstad getuigen van een rijk joods leven. Hun architectuur combineert islamitische en christelijke invloeden. ‘Santa María la Blanca’ is een van de oudste nog bestaande synagogen van Europa, gebouwd rond 1180. Het gebouw heeft een opvallende Mudéjar-stijl, met witte zuilen en de bekende hoefijzerbogen. Hoewel het later werd omgevormd tot kerk na de pogroms van 1391, is het vandaag de dag een monument dat de bloeiperiode van de joodse gemeenschap in Toledo weerspiegelt. 

De ‘Synagoge del Tránsito’, gebouwd in de 14de eeuw, is naar verluidt het meest verfijnde joodse monument van de stad. De rijk versierde muren met Hebreeuwse inscripties en het houten plafond tonen de grote welvaart en culturele verfijning van de Sefardische joden in middeleeuws Spanje. Tegenwoordig huisvest het gebouw het Sefardisch Museum, dat het verhaal vertelt van de joodse gemeenschap in Spanje vóór de verdrijving van 1492 door Spaanse koning Ferdinand II van Aragón en koningin Isabel I van Castilië; het zogenaamde  ‘Alhambra Decreet’. 

Toledo was geruime tijd het centrum van Sefardische cultuur, wetenschap en religie in Spanje. De Joodse wijk en de synagogen vormen tastbare herinneringen aan deze periode maar ook aan het abrupte einde daarvan met de vervolging en verdrijving van de joden uit het land. De synagogen van Toledo behoren tot de mooiste en best bewaarde van Europa.

Ik neem mijn laptop en camera’s mee dus wellicht publiceer ik nog een blog over ons bezoek terwijl we daar zijn. Er valt immers veel te zien en te beleven.