Beschermgodinnen

In mijn leven ben ik niet vaak lid geweest van een vereniging. Pas in 2012 sloot ik mij vol overtuiging aan bij The Cloud Appreciation Society. In eigen woorden noem ik het de ‘Wolkenstaardersclub’. Dat leek mij wél wat. Vaak liep ik met mijn hoofd in de wolken, al ben ik verre van verstrooid. Het is een feit dat ik graag naar boven kijk, ins Blaue hinein. De oprichter van deze vereniging noemt wolken ‘de meest democratische vorm van natuur’. Iedereen kan ze zien en ze zijn altijd gratis. Je hebt er geen kaartje of app voor nodig.

‘Naar wolken staren is als het legen van je geest, een goede manier om gemoed én lichaam te ontspannen.’ Zo werkt het ook voor mij. Even niet voor het computerscherm zitten of met de neus in de boeken. Even naar buiten, nieuwsgierig naar wat zich daar afspeelt, lekker nutteloos bezig zijn. De Griekse dichter Aristofanes noemde wolken de beschermgodinnen van de nietsende mens. 

Deze vereniging bestaat inmiddels 20 jaar en dat verdient een feestelijke jubileumblog, wat mij betreft. Het was een idee van de Brit Gavin Pretor-Pinney. Lid 1. Zijn verbond begon als grap maar groeide uit tot een serieus internationaal gezelschap. De meeste eerste leden waren piloten en dat verbaast mij niets. Zij zitten op de eerste rij als het om wolken gaat.

Pretor-Pinney publiceerde een aantal boeken over de kunst en het plezier van wolkenstaren, plus eentje over golven. Die twee zijn met elkaar verbonden. Een wolk is in feit niets anders (nou ja...) dan een golf in de lucht. Zijn eerste boek kwam uit in 2006 en was getiteld ‘The Cloudspotters Guide’. Daarin legt hij uitvoerig uit welke soorten wolken er bestaan. In zijn boek ‘A Cloud A Day’ uit 2019 biedt hij de lezer 365 fascinerende beelden van wolken; in al hun verschijningsvormen. In de schilderkunst, fotografie, geschiedenis en het dagelijkse leven. Van eeuwenoude Japanse kunst tot digitale foto’s van leden van nu. 

Wolkenstaren kun je doen zonder enige kennis maar als je je wilt verdiepen in de materie, valt er veel te leren. De hoogste wolken in de lucht (tussen 6 à 12km hoogte) heten cirrus, cirrocumulus en cirrostratus. De laagsthangende wolken (tot 2km hoogte) heten cumulus (stapelwolk), stratus, stratocumulus en cumulonimbus. Tot de middelhoge bewolking behoren altocumulus, altostratus en nimbostratus. Dit zijn wolken die voorkomen tussen de 2 à 6km hoogte (de troposfeer). Pretor-Pinney omschrijft ze als ‘layers of breadrolls in the sky’. 

Maar wolkenstaren doe je niet alleen voor de lol of ontspanning. Wolken doen ertoe want ze reguleren de temperatuur van de aarde door zonlicht te weerkaatsen en warmte vast te houden. Ze bepalen waar regen valt en waar droogte heerst. Zonder wolken hebben we geen rivieren. Zonder wolken is er geen leven. 

Pretor-Pinney benadrukt dat wolken de ‘expressie’ van de atmosfeer zijn: ze laten zien wat lucht doet wanneer het beweegt, botst, opstijgt en afkoelt. Ze maken het onzichtbare zichtbaar. In die zin zijn wolken als een soort dagboek van het hemelgewelf. 

De Cloud Appreciation Society heeft inmiddels 65.000 leden. Mijn lidmaatschapnummer zit in de lage 29.000-reeks. Maandelijks ontvang ik een ‘Somewhat Occasional Newsletter’ met interessant wolkennieuws. In elke nieuwsbrief wordt de wolk van die maand gekozen, altijd een inzending van een lid. Daarnaast worden subsoorten uitgelegd, ook de minder voorkomende, zoals undulatus, vertebratus, hoefijzervortexwolk en meer. Altijd interessant. 

Een lid uit Brisbane (Australië) lanceerde recent een website voor wolkenstaarders met als ondertitel ‘I see a dragon’. Die is gewijd aan de kunst van het ontdekken van vormen in wolken. Iedereen kan de eigen Cloud Lookalike inzenden of uploaden en dat levert al best leuke plaatjes op. 

Tegenwoordig worden er door de vereniging ook buitenlandse groepsreizen georganiseerd om naar wolken te staren. De eerstvolgende reis (maart 2026) voert naar Bolivia, waar een bezoek wordt gebracht aan de wereldberoemde Salares de Uyuni. Daar leidt de spiegeling van de wolken in het water van de zoutmeren tot spectaculaire beelden. Ik ga niet mee al staat deze bestemming hoog op mijn reiswensenlijstje. 

Wolken zijn overal maar sommige plekken in de wereld zijn extra royaal bedeeld. Patagonië is zo’n plek. Daar begonnen vriendin Bernadette en haar reismaatje Tanja onlangs hun reis door Zuid-Amerika. Het is de combinatie van een woest en winderig landschap dat het wolkenstaren daar zo ongekend interessant en hemeltergend mooi maakt!

Een strakblauwe lucht is mooi voor de fotograaf maar geef mij maar wolken in het beeld. Ze brengen diepte aan en geven het landschap karakter. Ik ken de fraaie wolkenluchten van de tropen (onder andere Indonesië) waar cumulonimbuswolken kilometers hoog in de lucht torenen; vaak gevolgd door onweer dat zijn weerga niet kent. 

Nederland is in dit verband ook een vermelding (en studie) waard. Pretor-Pinney prees de combi van het vlakke landschap en de lage horizon vaak als hoofd Wolkenstaarder. En vergeet het prachtige doek boven Saint-Rémy-de-Provence niet van Vincent van Gogh. Wat een wolken! 

Leuk om eveneens te vermelden is dat de vereniging regelmatig suggesties doet aan de World Meteorological Organization (WMO) om een nieuw soort wolk op te nemen. Dat deed men bijvoorbeeld in 2017 met de chaotische ‘asperitaswolk’ (Altostratus undalatus asperitas, bubbelwolk). Het bewijsmateriaal bestond niet alleen uit met iPones gemaakte foto’s maar ook uit -de verwijzing naar- een werk van de Duitse kunstenaar Caspar David Friedrich (1774-1840) die het schilderij ‘Seashore by Moonlight’ (1835) maakte met daarop precies dit soort wolken. 

Wolken zijn inderdaad een diepe inspiratiebron voor kunstenaars door de eeuwen heen. De Engelse romatische landschapsschilder John Constable (1776-1837) maakte in de beginjaren van de 19^de eeuw systematische wolkenstudies, vaak voorzien van datum, tijd en weersomstandigheden. Hij maakte de werken in de periode 1820-1822 en noemde ze ‘Cloud Studies’. Door deze zogenaamde skying-techniek wilde Constable ‘Master of Clouds’ worden. In een brief aan een bevriende kunstenaar noemde hij de lucht destijds ‘the Chief Organ of Sentiment’. 

De Amerikaanse kunstenares Georgia O’Keeffe (1887-1986) schilderde graag wolken vanuit een vliegtuig. (Zij was zeer bereisd.) Zo ontstonden abstracties, ritmische patronen die in niets lijken op het aardse. Ze schilderde een serie werken die de naam ‘Sky Above Clouds’ kreeg. Hiernaast vind je nummer 1 uit die reeks, een van haar beroemdste schilderijen. Saillant detail is dat haar werk ‘Above the Cloud IV’ te groot was (ruim 7m breed) om door de deuren van het San Fransisco Museum of Art te kunnen. Daar had ze in 1970 een grote overzichtsexpositie. Het is cynisch dat O’Keeffe op latere leeftijd leed aan ongeneeslijke maculadegeneratie. Langzaam werd ze blind. 

Dus laten we vaker omhoog kijken. Er is zoveel te zien en te fantaseren. Pretor-Pinney stelde ooit dat wolken ons eraan herinneren dat schoonheid niet permanent hoeft te zijn om betekenis te hebben.