The eagle has landed

Van nu tot september wordt er in Bali veel gevliegerd; de wind is doorgaans aflandig (richting zee) en dat is een makkie voor binnenlandse vliegeraars. De Balinezen wonen bij voorkeur niet aan de kust maar landinwaarts. Een week of twee geleden zag ik voor de eerste keer op zondag -de vrije dag van Bali; men werkt 6 dagen per week- kinderen vliegers op het braakliggende terrein naast ons huis oplaten.
De kids hadden simpele, kleurrijke papieren vliegers die het met de heersende wind goed deden. Vanuit de eigen tuin keek ik met belangstelling naar hun verrichtingen. Het deed mij terugdenken aan mijn jeugd toen ook ik vliegers bouwde. Wat dat betreft zijn kinderen over de hele wereld hetzelfde. Wij gaven de vlieger een staart met strikken, hier wordt staartloos gevliegerd. Een dag later zag ik een papieren vlieger hoog in de lucht richting strand dwarrelen. Er hing geen kind aan. In mijn hoofd klonk het lied 'De Vlieger' van André Hazes (een van de liedjes van de Evergreen Top100):

'Ik heb hier een brief voor m'n moeder
die hoog in de hemel is.
De brief bind ik vast aan m'n vlieger
tot zij hem ontvangt, zij die ik mis.'
Deze tekst indachtig rende ik naar het strand, raapte de vlieger op voordat hij te water raakte en wachtte op het kind dat komen zou. Ik wachtte geduldig maar er kwam niemand. De dag erna evenmin. De gehavende 'layang-layang' bleef verweesd achter, kon niet meer opstijgen. Ibu (moeder) zou dat briefje nooit ontvangen...

Vorige week kreeg ik een vlieger van mijn liefje (wier schoonmoeder nog leeft). De keuze viel op een roofvogel, type zeeadelaar, van papier-mâché, met vleugels van stof. De eerste vliegpogingen verliepen desastreus: de vlieger schokte hevig heen en weer en wilde niet staan. Bij nader inzien bleek het vliegertouw te zwaar voor de vogel. Het touw werd vervangen door een stukje visdraad dat afkomstig was van de opgeraapte vlieger. Wie wat bewaart die heeft wat. Daarna steeg de vlieger probleemloos op. Een biddende roofvogel, zoals het hoort. Ik denk dat 'Hezus' mij welgezind was. Míjn briefjes zijn gericht aan anderen...
Pauline had een nóg beter idee: zij kocht een dikke rol visdraad, in de kleuren van de vlieger. Het oog wil namelijk ook wat. Zo'n standpunt is ze aan haar reputatie verplicht. Zij heeft daarvoor geen advies van Jack de Vries nodig. Die lanceerde deze week zijn nieuwe adviesbureau voor reputatiebeheer. Een van de motto's die ik op zijn website aantrof, luidt: 'Openheid is geen keuze'. Daar weet de CDA-man-van- de-buitenechtelijke-relatie-met-een-ondergeschikte alles van. Dat maakt hem overtuigend ervaringsdeskundig; als voormalig consultant ken ik de waarde daarvan...

Pauline landde weer veilig in ons midden, na een bezoek aan Ubud. Ze legde circa 120 kilometer af op de brommer. En dat tweemaal. Petje af voor die prestatie. Een duik in het zwembad bracht de benodigde verfrissing. Daarna kwamen de verhalen op gang: van de kou op de brommer in de heuvels, de lieve Ibu van de Home Stay waarin zij verbleef (150.000 Rpi voor twee nachten; circa € 12,=), de kruidentips en middeltjes die zij ontving, het bezoek van de gekko aan haar slaapkamer (!), haar bezoek aan de hondenopvang, de apen, beelden en graven in Monkey Forest, de signaalblauwe vogel met zwarte vleugelonderkant en gele bek op de weg terug. Rijke ervaringen en interessante foto's. Bij het openen van haar inbox trof ze nog meer goed nieuws aan: de foto-expositie 'Marokko. Foto's van Elias Harrus en Pauline Prior' over het joodse leven in dit Noord-Afrikaans land gaat tijdelijk van Amsterdam verhuizen naar het Joods Historisch Museum van Londen. Kami senang, everybody happy!

Museum, plaats van meervoudige waarheid

Wekelijks krijg ik een nieuwe aflevering van ‘Oog’ toegestuurd van de Volkskrant-redactie. Deze week was het werk van de Nederlandse kunstenaar Tjebbe van Tijen. Het gaat over de openingsexpositie ‘Aan het Russische Hof’ van Hermitage Amsterdam, de Nederlandse dependance van staatsmuseum De Hermitage in Sint Petersburg (Rusland). Het museum zal haar Amsterdamse deuren op 20 juni voor het grote publiek openen. Van Tijen is van mening dat de expositie slechts de glitter & glamour, de zonnige zijde van het leven aan het Russische hof toont en dat vindt hij jammer. Letterlijk zegt hij het volgende: "het is te hopen dat de Hermitage in de toekomst ook uit de doofpotdelen van haar Russische schatkamers zal durven putten omdat een museum een plaats hoort te zijn van ‘meervoudige waarheid’." Dat vind ik mooi uitgedrukt. Wellicht zit in zijn hoop ook een beetje sensatiezucht. Er heeft zich nogal wat voorgedaan aan dat hof; denk aan de tsarenfamilie Romanov en aan Raspoetin. Maar ik vind Tijens uitspraak over het museum als plek van meervoudige waarheid een waarheid als een (enkele) koe. Ik denk sowieso dat dé waarheid niet bestaat. Waarheid heeft altijd meer gezichten. Dat weten we uit de literatuur, de politiek, de cultuur, het dagelijkse leven.

Ook deze week was weer behoorlijk druk, vol sociale uitjes; bijna dagelijks kwamen er vrienden en familieleden op bezoek of legden wij bezoeken af. Vaak met hond snolliebollie als middelpunt. Ze is en blijft namelijk heel leuk om naar te kijken (maar ja, ik ben inmiddels een adept)!

Vandaag bezochten wij het Joods Historisch Museum in Amsterdam. Daar is tot 18 september de fototentoonstelling ‘Marokko’ te zien van de fotografen Elias Harrus en Pauline Prior. Harrus legde in de jaren ’50 van de vorige eeuw het Joodse leven in het zuiden van Marokko vast, vlak voor hun grootschalige emigratie naar Israël. In 2008 reisde Prior in opdracht van het JHM naar Marokko om te registreren wat er vandaag de dag over is van de eeuwenlange aanwezigheid van joden in het Atlasgebergte en de Sahara.
Ik voelde mij een heuse bofkont want wat is er leuker dan door Pauline zelf te worden rondgeleid. Het is een tentoonstelling met veel foto’s in een fraai verbouwd gebouw. Mijn eerste indrukken waren: ‘kleurrijk’ en ‘informatief’. Ik vond het boeiend om te lezen hoe Marokkaanse Berbers (moslims) en Marokkaanse Joden in het midden van de vorige eeuw in goede harmonie met elkaar samenleefden. Volgens conservatrice Julie Marthe Cohen, die de tentoonstelling samenstelde, kennen veel Marokkanen hun eigen geschiedenis niet. “Ze hebben er geen flauw benul van dat Marokkanen en Joden zo lang als broeders en zusters hebben samengeleefd.”

De foto’s van de beide fotografen zijn in schillen tentoongespreid waarbij de buitenste schil wordt gevormd door de foto’s van Pauline en de binnenste schil door de foto’s van Elias. De schillen en foto’s zijn voorzien van verklarende teksten. Hij fotografeerde rabbijnen, het joodse religieuze onderwijs, joodse feesten, vrouwen en hun huishoudelijke bezigheden, ontmoetingen met Berbers. Zij fotografeerde begraafplaatsen, tombes van heiligen, synagogen, voormalige Joodse schooltjes van de ‘Alliance Israélite Universelle’, maar levende vertegenwoordigers van de Joodse cultuur zijn er nauwelijks meer.
Pauline is als fotografe op haar best als zij mensen fotografeert. Zo heeft zij mooie foto’s gemaakt van de ‘hilloela’, een Marokkaans-Joodse viering van de sterfdag van rabbijnen die wonderen konden verrichten en na hun dood als heiligen worden vereerd. Oók door de (islamitische) Berbers! In de binnenste schil zijn authentieke films over het joodse leven in Marokko te zien. Mijn liefje zei mij bij het verlaten van het museum dat ze deze tentoonstelling graag had willen zien voordat wij zelf op reis gingen naar Marokko, in april van dit jaar. Dan hadden wij ongetwijfeld een aantal van de gefotografeerde locaties zelf bezocht. Voor iedereen die Marokko recent bezocht: het is een feest van herkenning. Voor eenieder die het land binnenkort gaat bezoeken: neem eens een voorproefje. Maar er zijn nog veel meer redenen om deze tentoonstelling te gaan zien. Een aanrader!

Te waar om mooi te zijn

In de afgelopen weken reisde ik door Marokko en iedereen weet: dat is een islamitisch land. Het betekent onder andere dat er geen varkensvlees wordt gegeten (dat kwam goed uit met de heersende varkensgriep), geen alcohol wordt genuttigd, dat moslima's hun hoofden bedekken en belijdende moslimmannen baarden hebben en de moskee bezoeken voor het gebed als de muezzin hen daartoe oproept. En zo was het ook ongeveer overal. Maar ik zag in steden ook veel jonge vrouwen zonder hoofddoek en trendy mannen. Toen ik nog beter ging opletten, ontdekte ik de verkoop van alcohol in-het-geniep en dronken mannen. Wanneer ik 's avonds zelf bij mijn tajine, couscous of pastilla (recept volgt) een glaasje wijn wilde drinken, moest ik doorgaans naar een schimmige plek met half gesloten rolluiken, klanten die elkaar niet aankeken en flessen die rap in krantenpapier werd gerold voordat ze in een plastic zak verdwenen. Die hele situatie riep allereerst de associatie met de 'vieze man' op. Je kent hem wel: het beschimmelde typetje van Koot & Bie. Het woord 'schijnheilig' kwam ook in mij naar boven. Alhoewel ik inzie dat geloven meer is dan de regels van de kerk volgen, vroeg ik mij toch af hoe het zit met de hypocrisie in de wereldgodsdiensten...

In de afgelopen periode stoorde ik mij flink aan de ontkenning van de Holocaust door de ultra-orthodoxe, rooms katholieke bisschop Richard Williamson. De man is lid van het omstreden broederschap Pius X dat in het verleden antisemitische uitspraken deed. Ik moest denken aan 'stinking bishop', de naam van een beruchte Britse kaas. Ik vind bisschop Williamson echter vele malen onwelriekender dan de kaas!
Het was de huidige paus, Benedictus XVI, die de geëxcommuniceerde Williamson weer tot zijn roomse kudde toeliet. Dat vond hij bij nader inzien “een vergissing” maar dat was te laat: de gehele wereld was toen al over hem heen gevallen!
Ik kan mij überhaupt opwinden over de houding van katholieke hoogwaardigheidsbekleders door de jaren heen. Zo hadden we ooit Paus Pius XII. Hij bestuurde de rooms katholieke kerk van 1939 tot 1958, dus ook tijdens de jaren van de Tweede Wereldoorlog. Hij wordt ervan beschuldigd tijdens de oorlogsjaren onvoldoende te hebben gedaan voor joden. Ik vond het niet verwonderlijk dat Williamson vóór zijn uitwijzing in Argentinië verbleef: na 1945 konden veel nazi-kopstukken ongehinderd naar landen in Zuid-Amerika vluchten. Naar men beweert met hulp vanuit het Vaticaan. Voor Eichmann en Mengele bood Argentinië jarenlang een veilig onderkomen. Tot op de dag van vandaag zouden daar nog tientallen nazi's ongestoord van hun oude dag genieten. De werkelijkheid is te waar om mooi te zijn...

Van de 250.000 joden die Marokko ooit telde, zijn er hedentendage circa 3.500 over. Die kleine joodse gemeenschap in Marokko probeert het eigen Marokkaans-joodse erfgoed in stand te houden. In de geheel vervallen mellah (joodse wijk) van Essaouira, aan de zuidwestkust van Marokko, vonden wij in een donkere steeg een, in prima staat verkerende synagoge die nog tweewekelijks geloofsdiensten verzorgt, zo vertelde de oudere vrouw die ons binnenliet trots.

Mijn vriendin Pauline Prior, Nederlandse fotografe, heeft op verzoek van het Joods Historisch Museum foto's gemaakt van joodse mensen in zuidelijk Marokko. Pauline reisde in 2008 naar de zuidelijke streken van Marokko om restanten van het joodse erfgoed op foto vast te leggen. Zij fotografeerde tevens de joodse gemeenschap in Casablanca, waar de meeste van hen wonen. De tentoonstelling is samengesteld op basis van haar foto's en van foto's van de Marokkaans-joodse fotograaf Elias Harrus (1919-2008) die het joodse leven in Zuid-Marokko vastlegde voordat de joodse bewoners massaal naar Israël emigreerden.
“Met de foto’s en met filmfragmenten vertelt de tentoonstelling tevens het verhaal van de emigratie en van de factoren die leidden tot het einde van het langdurige samenleven van joden en Berbers. De expositie toont de geschiedenis van een deel van de Marokkaans-joodse bevolking. Daarbij blijft het verhaal van de joden die woonden ten noorden van het Atlasgebergte buiten beschouwing. In deze gebieden, waar de Arabische cultuur overheerst, hebben veelal andere historische factoren de loop van de geschiedenis bepaald.” De beelden van Harrus zijn vol mensen, de beelden van Prior zijn stil en leeg.
De expositie “Marokko. Foto's van Elias Harrus en Pauline Prior” is te zien in het Joods Historisch Museum van Amsterdam en loopt tot en met 18 september 2009. Klik hier voor een voorproefje. Een aanrader!