Die Oriolanen, toch!

We maakten weer eens een uitstapje naar de stad Orihuela, de hoofdstad van de Vega Baja del Segura. Deze stad ligt aan de oever van de rivier Segura en aan de voet van de Sierra Orihuela. Vroeger woonden mijn liefje en ik in Orihuela Costa, het conglomeraat van 57 urbanisaties direct aan de kust. Als bewoners van dit kustgebied voelden we ons in de loop van de tijd steeds meer achtergesteld. De kuststreek heeft de meeste inwoners maar het grootste deel van het budget ging (en gaat) naar de stad. Je zag en ziet die ongelijkheid duidelijk als je rondrijdt in Orihuela Costa: overal achterstallig onderhoud. De koers van het bestuur van Orihuela deugt al jaren niet, in mijn ogen. Het was voor ons één van de redenen om te verhuizen. De burgemeester, Emilio Bascuñana (lid van de Partido Popular), is niet onomstreden.

Orihuela maakte zichzelf onlangs onbedoeld belachelijk met nieuwe bewegwijzering langs de A-7. De gemeente plaatste borden waarop wordt gesuggereerd dat de stad op de UNESCO-lijst van werelderfgoed staat. Ze willen het al jaren maar de status van  Patrimonio de la Humanidad bereikte de stad nog niet, ondanks dat het zeker historisch interessant is. De verantwoordelijke bestuurder legde de schuld direct en volledig bij het creatieve bureau dat de opdracht kreeg. De borden werden subiet verwijderd. Gênant...

We planden geen bezoek aan het stadscentrum van Orihuela. We keerden terug naar de noordelijke buitenwijk San Isidro. Hier vind je het eerste en enige openluchtmuseum in de regio, opgedragen aan de Oriolaanse dichter Miguel Hernández. Deze wijk beslaat ongeveer 12 km2 en heeft bijna 2.000 bewoners. Relatief veel zigeuners, een handjevol Marokkanen en een grote groep alternatieve Spanjaarden. Het is een aparte plek: je waant je in een andere wereld zodra je begint te wandelen. Er heerst een vrijgevochten sfeer die je in alle straten ervaart. Overal in de wijk zie je revolutionaire teksten, vrouwentekens, symbolen die verwijzen naar anarchie, Hernández-gedichten en bijna 200 bijzondere muurschilderingen. Oproepen om op Podemos te stemmen completeren het beeld. Kortom: flinks links!

In een lokale krant las ik onlangs dat er sinds 28 maart van dit jaar 30 nieuwe muurschilderingen werden aangebracht als eerbetoon aan de bekendste inwoner van San Isidro. Voor het eerst is er ook een website over de muurschilderingen en kun je ter plekke met behulp van QR-codes via het web aanvullende info over elke kunstwerk tot je nemen. Dat was een bezoek waard.

Miguel Hernández was een militante Republikein. In 1939, na de Spaanse Burgeroorlog, vluchtte hij naar Portugal maar werd aan de grens aangehouden en aan de Guardia Civil overgedragen. Hij kwam in de gevangenis terecht waar hij op 28 maart 1942 op 31-jarige leeftijd overleed aan tuberculose. Zijn laatste woorden waren “Adiós, hermanos, camaradas, amigos, despedidme del sol y de los trigos” (Tot ziens, broeders, kameraden, vrienden, zeg maar dag tegen de zon en de tarwe). Zijn gedichten hebben titels als de zon, de roos, de uienkinderen, de dochter van de ossenwagenmenner. Die thema’s vind je terug op de muren. De eerste schilderingen die aan hem werden opgedragen, werden in 1976 aangebracht.

De route die we deze keer naar San Isidro volgden, is werkelijk prachtig. We zoefden over een licht glooiende, bochtige weg door en langs pijnboombossen. Waar je ook kijkt, zie je citrusvelden en olijfboomgaarden; jonge aanplant en stokoude exemplaren. Wat opviel, is dat de citroenen dit jaar niet worden gepluk want die brengen thans te weinig op. Dat geldt bepaald niet voor de sinasappels. Op deze route, langs de CV-95 en CV-925, kwamen we ook langs het grote stuwmeer ‘La Pedrera’ met zijn bijzondere waterkleur.  

Net voor we de stad Orihuela binnenreden, zag ik enorme buizen voor mij opdoemen. Daarin blijkt rivierwater van de Taag te worden vervoerd. Het wordt opgevangen in de rivier Segura, in midden-Spanje. De buizen hebben een doorsnee van bijna 2.5 meter en liggen op 200 pilaren van zes meter hoogte. Deze installatie ligt op de grens van de provincies Murcia en Alicante.

Het Taag-Segura-project is onderdeel van misschien wel het grootste staaltje hydraulische engineering van Spanje. Ingenieur Manuel Lorenzo Pardo stelde in 1932 een plan op voor het nationaal beheer van water. Het plan kwam destijds niet van de grond. In 1966, ten tijde van Franco, kwam het weer uit een diepe la en werd er begonnen met de bouw. Dat stoort sommige mensen nog steeds... Het traject van Taag naar Segura heeft een lengte van 292 kilometer. Dit deel van het nationale waterbeheersysteem werd in 1976 in gebruik genomen. In 1979 ontving de Segura het eerste Taag-water uit Guadalajara. Deze watertransfer stelde de regio in staat een van de belangrijkste groenten- en fruitschuren van Spanje te worden. Ik vind wel dat er meer onderhoud moet worden gepleegd. Sommige buizen lekken namelijk heel erg en dat is doodzonde. Ook de pilaren blijken een goede ondergrond voor graffiti en straatkunst.

We wandelden met 31 graden en een strakblauwe lucht door de straten van San Isidro. Hier en daar maakten we een praatje. Voor een tapa en een drankje liepen we rond lunchtijd bij ‘Casa Diego’ binnen. Hij en zijn partner Monse koken in een piepkleine keuken al minstens 25 jaar de sterretjes van de hemel. Het gevulde eitje, de Russische salade maar vooral de versbereide artisjokkenharten waren om te zoenen. De grote kaart is pas later op de dag beschikbaar. Daarop staan gerechten waarbij het water mij nog steeds in de mond loopt. Een heel goede reden om terug te gaan.

Openluchtmuseum

Vandaag herdenkt men in Spanje de sterfdag van Miguel Hernández (Orihuela 30 october 1910 - Alicante 28 maart 1942). Precies een week geleden bezochten we de wijk San Isidro in de stad Orihuela. In een plaatselijke krant las ik dat lokale kunstenaars en collega’s uit het hele land daar een kunstzinnige ode brachten aan deze Spaanse dichter. De wijk was eerder het toneel van dergelijke kunstuitingen en dat wilde ik weleens met eigen ogen zien.

Maar hoe kwamen we er? Orihuela weet ik te vinden maar de wijk stond niet op de kaart. Eenmaal in het centrum van de stad vroeg ik bij een garage de weg aan een groepje mannen. Een van hen begon met zijn handen te zwaaien maar die bleven op enig moment in de lucht hangen. Ik keek hem verwachtingsvol aan. Hij bood aan ons ernaartoe te rijden. Hij sprong in zijn Audi A8 en spoot weg, met ons in zijn kielzog. Na veel bochten en afslagen parkeerde hij zijn auto aan de kant van de weg. We waren op plaats van bestemming. Ik dankte hem uitvoerig en parkeerde de Kuga aan een dichtbijzijnd pleintje. Te voet liepen we de wijk in.

Het eerste kunstwerk aan de wand was een tafereel uit Picasso’s Guernica, met daaronder het opschrift ‘Murales San Isidro – Museo al Aire Libre‘. We waren aangekomen in het openluchtmuseum van de wijk. Beter gezegd: de hele wijk is openluchtmuseum! In elke straat zijn tientallen kunstwerken te zien, de meeste met een portret of een verwijzing naar het werk van Miguel Hernández. Ik keek mijn ogen uit. ‘s Avonds zou ik daar niet graag rondlopen; het is een wijk die op elke hoek van de straat arbeiderszelfsbestuur uitademt. Overdag was het echter zeer bezienswaardig.

In een van de steile straatje raakte ik in gesprek met een mevrouw die in haar ochtendjas en op bijpassende sloffen de was ophing en vertelde dat zij al haar hele leven in San Isidro woonde. Ze had al vele jaargangen kunstenaars zien komen en gaan. Ze had niet voor iedereen ontzag; sommigen lanterfanterden te veel naar haar zin of schilderden onderwerpen die niets met de dichter te maken hadden. Zag ik op de gevel van haar eigen huis het portret van Hernández? Jazeker en daar was ze trots op. 

Hij groeide op in een arme familie die leefde van de veeteelt. Al jongen was hij geitenhoeder en dat zou hij van zijn vader hebben moeten blijven, ware het niet dat hij in Orihuela in contact kwam met politicus Luis Almarcha, die hem kennis liet maken met het werk van o.a. San Juan de la Cruz (Johannes van het Kruis) en Virgilius. Vanaf dat moment begon de jongeman de openbare bibliotheek te frequenteren. Hij was als schrijver-dichter autodidact.

Op jonge leeftijd leerde hij tijdens een reis naar Madrid de Chileense dichter Pablo Neruda kennen; ons eveneens bekend van onze recente rondreis door Zuid-Amerika. Door hem kwam hij in contact met het marxisme. Na de politieke overwinning van het Volksfront (Frente Popular) begon hij actief deel te nemen aan campagnes. Toen de Spaanse Burgeroorlog uitbrak, vocht Hernández aan republikeinse zijde voor de vrijheid. In 1929 schreef hij zijn eerste toneelstuk en in 1933 gaf hij zijn eerste dichtbundel uit. Hij schreef in de daarop volgende jaren meer gedichten en toneelstukken die pas na zijn dood zouden worden uitgegeven. 

Op 28 maart 1939 eindigde de Spaanse burgeroorlog en gaf Hernández in Valencia zijn bundel El hombre acecha uit. De lijm van de kaft was nog niet droog of hij werd door een Franco-commissie verboden en in beslag genomen. Na een korte vlucht werd hij gearresteerd door de politie van Salazar en aan de Guardia Civil overgedragen. In 1940 werd hij door een rechtbank ter dood veroordeeld. Later werd die straf veranderd in levenslange gevangenisstraf. Als gevolg van slechte hygiënische omstandigheden in de gevangenis liep hij tuberculose op waaraan hij op 28 maart 1942 overleed. Na de dood van Hernández werd veel van zijn werk in Argentinië uitgegeven.

Het toeval wil dat ik in San Isidro tevens het herkenbare werk aantrof van kunstenaar Cuellimangui uit Orihuela (hiernaast) die ik in de heuvels van Valparaíso ontmoette. Wat kan de wereld dan klein zijn! 

Bij nader inzien werden de festiviteiten in San Isidro een week uitgesteld vanwege de slechte weersvoorspellingen (alhoewel wij er rondliepen met zon en blauwe lucht). Gisteren werd door circa 200 kunstenaars een begin gemaakt met 42 nieuwe muurschilderingen. Morgen gaan we nogmaals naar Orihuela om ze te bekijken.