Op het nachtkastje

Het is lang geleden dat ik als blogger tegen een onbeschreven blad aankeek... Over het algemeen werk ik aan meer blogs tegelijkertijd maar er zit momenteel niet zoveel in de koker. Het lijkt erg op beginnen aan een nieuw jaar. Dat strekt zich in januari ook bijna eindeloos voor je uit. Vorig jaar was een jaar vol inspiratie, het begin van dit nieuwe jaar voelt nogal dor aan. Ik kan er niet helemaal de vinger op leggen maar ik vermoed dat het te maken heeft met mijn aanhoudende slaapstoornis.

Het is overigens geen slapeloosheid; ik lijd aan een zogenaamde doorslaapstoornis. Dat verschil weet ik te maken na lezing van het boek ‘Slaap vatten’ van Bregje Hofstede. Deze journaliste en kunsthistorica had sinds haar pubertijd last van slapeloosheid. Het kan altijd erger, zo blijkt maar weer! 20% van de Nederlanders van twaalf jaar en ouder heeft slaapproblemen; een op tien zelfs heel veel. Meisjes hebben er vaker last van dan jongens. Zelf val ik goed in slaap na -in bed- te hebben gelezen. Dat doe ik sinds mijn kindertijd. Tegenwoordig word ik na luttele uren wakker en kan daarna de slaap niet meer vatten. Ook daarvan word je moe en sikkeneurig, kan ik je vertellen.

Hofstede probeert van alles: poeders, kruidenthee, pillen, een verzwaard deken, veel bewegen, de slaapkamer blinderen, oordoppen, ’s avonds geen koffie, weinig wijn en geen blauw licht. Niets helpt. Het ligt ook niet aan haar matras of haar kussen. Slaap wordt een obsessie voor haar. In de aanloop naar dit boek sprak ze met diverse slaapdeskundigen in Nederland. Zo gaat ze te rade bij Dr. Robert Havekes (onderzoeker aan de Rijksuniversiteit Groningen), Eus van Someren (hoofd van de afdeling Slaap en Cognitie van het Nederlands Herseninstituut) en Paul Verhaeghe (hoogleraar Klinische Psychologie en Psychoanalyse in Gent). Daarnaast raadpleegt ze boeken over dit onderwerp van buitenlandse experts. Ze blijkt last te hebben van ‘hyperarousel’, een verhoogde staat van paraatheid. Dat houdt in dat haar brein altijd aan staat en prikkels en emoties heel intens worden ervaren.

Fysieke verklaringen voor haar slapeloosheid lijken niet bevredigend, neurologische verklaringen waarbij serotonine een rol speelt en de hippocampus en de amygdala onder de loep liggen, bevredigen Hofstede evenmin. Zelf onderzoekt ze haar stressniveau. De ratrace - die journalistiek werk vaak is, torenhoge ambities, tijd- en geldgebrek (ze kan vaak maar net de maandelijke huur betalen), lawaai van de grote stad (Amsterdam), verslavende sociale media en al het andere dat een mens kan opjagen. Ze vindt geen verklaring. Tenslotte gaat ze op zoek naar de zin van haar eigen leven.

Het goede nieuws is dat haar slaapstoornis verdween na de verhuizing naar het Franse platteland (met partner), naar de stilte van de natuur en lichamelijk werk in de groentetuin. Daarmee keerde de rust terug in haar hoofd terug en kon ze weer genieten van een goede nachtrust. Inmiddels kregen ze een kind.

Dat immer malende brein herken ik maar de meeste van Hofstedes stresscomponenten zijn niet op mij van toepassing. Bijna 17 jaar geleden stapte ik uit de ratrace die consultancy zeker was, om er nooit meer naar terug te verlangen. Als slaap de spiegel is van hoe we ons leven ervaren, dan zou het mijne een sneue boel zijn... Dat is niet zo en ik tel mijn zegeningen. Maar ik weet welke dingen mij dwarszitten. 

Bovendien veroorzaakte deze pandemie bij mij een nieuwe emotie: dat van opsluiting. In de vele jaren die hieraan voorafgingen, raakte ik zeer verknocht aan het overwinteren in zonnige oorden, aan de vrijheid in den vreemde en onderweg zijn met mijn liefje. We missen dat beiden maar ik heb er meer last van. Zij is überhaupt minder ontvankelijk dan ik en een goede slaper. Ik noem haar zelfs een Schone Slaapster: ervaringen die overdag veel indruk maakten, worden door haar brein tijdens de REM-slaap van hun scherpe kantjes ontdaan en in geheugenlaatjes opgeborgen. Zo blijven ze niet rondspoken. Tekstboekslaap!   

Aan het begin van een nieuw jaar brengen vooraanstaande kranten en tijdschriften een lijst uit met boeken waarnaar in de komende twaalf maanden wordt uitgezien. Op al die lijstjes stond de nieuwe roman van de Amerikaanse auteur Hanya Yanagihara (1975). Zij is de schrijfster van de wereldwijde bestseller ‘Een klein leven’. Dit tweede boek uit haar oeuvre werd genomineerd voor de Man Booker Prize for Fiction maar won niet. Fans van die roman, waaronder ik mijzelf reken, keken uit naar de opvolger en die ligt sinds het begin van deze week in de betere boekhandels. Het boek is getiteld ‘To Paradise’ en omspant drie eeuwen. Hawaii -waar Yanagihara opgroeide- speelt een rol in het verhaal. 

Nu moet je bedenken dat er wereldwijd elke halve minuut een nieuwe boektitel wordt gepubliceerd. Dat zijn er 120 per uur, 2.800 per dag, 86.000 per maand. Een gemiddelde lezer kan in zijn of haar hele leven niet meer behappen dan wat de uitgeversmarkts slechts in één werkdag produceert. Jaarlijks worden dan ook miljoenen onverkochte exemplaren vernietigd. 

Dat lot zal ‘Naar het paradijs’ niet treffen. Het is een pil van bijna 700 pagina´s, heel anders dan zijn voorganger. In de boekenbijlage van dit weekend van de Volkskrant èn NRC staat een interview met de auteur. Daarin zegt ze onder andere het volgende. “Mijn roman gaat over het verlangen naar een betere wereld, het paradijs. Dat kan een andere plek zijn, maar ook een nieuw tijdperk. Het is iets typisch menselijks om te geloven dat het verstrijken van een jaar, en zeker een eeuw, betekent dat er betere tijden gaan komen.” 

Deel I van Yanagihara´s boek beschrijft een alternatieve historische werkelijkheid, een schijnbaar vrij en tolerant New York waarin homoseksualiteit volledig is geaccepteerd en de Verenigde Staten zijn uiteengevallen in kleinere, elkaar min of meer tolererende naties. Deel II portretteert een herkenbaar Manhattan tijdens de aids-crisis maar verhaalt ook over het onafhankelijkheidsstreven op Hawaii. Het laatste deel van het boek is gesitueerd in een wereld die wordt geteisterd door pandemieën en de desastreuze gevolgen van klimaatverandering. Als reactie hierop is Amerika in een totalitaire samenleving veranderd. 

Het eerste deel speelt zich af in de 19de eeuw in New York, een van de Free States. Hoofdpersonage is David Bingham, de oudste van drie kinderen (John en Eden) uit een rijke familie. Nadat hun ouders zijn overleden aan de Spaanse griep -David is vijf jaar oud- wordt het trio liefdevol opgevangen en verder opgevoed door hun grootvader. De beide jongens zijn homo, zuslief is lesbisch. David is de enige van het gezin die niet is getrouwd en geen kinderen heeft. Hij woont bij zijn grootvader in. Die stelt een gearrangeerd huwelijk met de oudere Charles voor maar David valt als een blok voor de straatarme Edward (collega-leraar op school). Dat verzwijgt hij. Veel verder ben ik nog niet.  

Dat klinkt wellicht als triviaalliteratuur maar daartoe behoort dit boek zeker niet. (Hanya Yanagihara is geen Danielle Steel.) Dit boek pakt je direct bij de lurven en laat je niet meer los. Het voert je mee, terug in de tijd. Er zit vaart in en het verrast. Vanaf vandaag zijn de boekhandels in Nederland weer open op afspraak na de recentste strenge lockdown. Ik zou zeggen: in huis halen dit boek! Gelukkig heb ik zelf nog flink wat bladzijden te gaan. Daarmee kom ik de aanstaande onderbroken nachten wel door. 

Verdwenen lichtschat

Het is vandaag exact 13 jaar geleden dat mijn vriendin Nelly overleed aan de gevolgen van uitgezaaide longkanker. Op deze datum, die altijd triest stemt, publiceer ik sindsdien jaarlijks een blog. Want het is als het Joodse gezegde: je bent pas dood als je wordt vergeten. Dat gaat haar niet overkomen, als het aan mij ligt.  

They Are All Gone into the World of Light

They are all gone into the world of light!
And I alone sit ling’ring here;
Their very memory is fair and bright,
And my sad thoughts doth clear.

It glows and glitters in my cloudy breast,
Like stars upon some gloomy grove,
Or those faint beams in which this hill is drest,
After the sun’s remove…

Henry Vaughan, dichter uit Wales (1621-1695)

De illustratie bij deze blog is van de Australische cartoonist Leunig en is getiteld ‘Inner Woman’ (met een bewerking van eigen hand). De foto in de header is van de Hongaarse natuurfotograaf Tibor Litauszki. Die is getiteld ‘Thrush Dream’, de dromende lijster. Litauszki was in 2021 winnaar van het beste vogelportret in de verkiezing tot beste vogelfotograaf van het jaar.

 

 

't Is niet voorbij, die mooie zomer ♫

Illustratie: Michael Leunig

De week met vriend Diederik vloog om. Zelf stonden wij vroeg op en ontbeten we aan de ontbijttafel binnen. Als hij aanklopte op de afgesproken tijd (man van de klok), verplaatsten wij ons naar het terras. 
Ons appartement ligt op het zuidoosten waardoor we de zon ontvangen zodra die opkomt. In 1999 stonden we hier met een kompas op de bouwgrond en zo maakten we onze keuze. In de wintermaanden wil je de zon namelijk direct 's ochtends op het terras, in de zomer wil je die juist weren. Dat we ook nog een beetje zeezicht kregen, was een bonus. Toentertijd deden we een aanbetaling van 1.500 guldens aan de Belgische makelaar, gezeten op het terras van het voormalige clubhuis van de golfbaan.

Toen mijn liefje en ik in Engeland woonden en werkten (2000-2005), vlogen we elke maand minstens één lang weekend naar ons vakantiehuis. We reisden altijd met een schoudertas, huurden een auto op vliegveld Alicante, reden in ongeveer 45 minuten naar huis, openden de luiken, stapten in onze slippers en bermuda en het Grote Genieten kon beginnen. Als we vertrokken, hadden we allebei altijd tranen in de ogen. Sweet memories! De rest is geschiedenis. Ook Nelly en Diederik, Spanjeliefhebbers-bij-uitstek, bezochten ons vaak en genoten mee.

Na het gezamenlijke kopje koffie, zwommen Diederik en wij afgelopen week baantjes in het zwembad dat we zo goed als elke dag voor onszelf hadden. We namen hem mee naar het beste restaurant van de regio: Cellar Door. Eigenaresse Lorraine was blij ons weer te zien. Ze zag er bleekjes en moe uit. Dat vond ik niet verwonderlijk toen ze ons vertelde dat ze in augustus in Cellar Door 80 gasten per avond en in haar tweede restaurant Papaya Tree elke avond 250 gasten van eten voorzag. Het was wederom druk. Wij wensten aanvankelijk een tafeltje binnen maar toen we naast een kinderverjaardagsfeestje bleken te zitten, verhuisden we naar buiten. Zelf koos ik een nieuw gerecht van de menukaart: gerookte kabeljauw met mango, groen en sinaasappelsaus. Een van de desserts bestond uit een taartje van donkere chocolade met bramen en bietenparfait. Aanraders! Afgelopen zondag nodigde Diederik ons uit voor een lekkere lunch aan het strand. We sloten de week mooi af.

Hij is inmiddels terug op het Nederlandse honk, na een vertraging van bijna twee uur vanwege een technisch mankement en, naar verluidt, in een vliegtuig vol krijsende kinderen, katten en honden. Tja. Zo gesmeerd als zijn heenvlucht verliep (een half uur korter dan gepland) zo moeizaam was zijn terugvlucht. Reizen is niet altijd verslavend.

Mijn liefje en ik pakten de draad van ‘vida normal’ weer op. Nou ja, normaal… We gaan richting herfst maar de zomer weet hier voorlopig van geen wijken. Afgelopen zondag was het 35 graden Celsius, gisteren gaf de thermometer op het terras en in de auto 41 graden Celsius aan. Dat is wellicht teveel van het goede maar Diederik is heel wat gewend: hij werd aan de Perzische Golf geboren en woonde in zijn leven op tropische plekken in de hele wereld. Hij genoot van de warmte. De avonden waarop we thuisbleven, zaten we tot laat op het zwoele terras. Op de avond dat ik een dame blanche-toetje voor hem maakte (!), lukte het mij eenvoudigweg niet om slagroompieken te kloppen. Ik wijt dat aan de hitte in de kombuis. De verse chocoladesaus lukte gelukkig wel.

Ondanks alles boffen we: de zomer was ons welgezind. Ik deed een schietgebedje-à-la-Leunig bij aanvang. De maand augustus pakte echter koeler en rustiger uit dan in voorgaande jaren, terwijl de septembermaand warmer wordt dan augustus. Gisteravond om 11 uur was het 31 graden Celsius buiten en 26 graden binnen. We sliepen met de airco aan, die hard moet werken. Er is formeel geen sprake van een hittegolf maar de temperatuur blijft hier hoog. De combinatie van wind en extreme droogte bleek gevaarlijk in grote delen van Spanje. Recent braken er bosbranden uit in kustplaatsen als Jávea en Benidorm; 1.000 inwoners en toeristen aan de Costa Blanca werden in de afgelopen week geëvacueerd. In augustus werd circa 20.000 hectare natuur vernietigd door bosbranden. Kasian.

Ik vermoed dat we hier dit jaar de gota fría overslaan. Doorgaans vindt dat in deze periode van het jaar plaats als koude lucht in de hogere regionen (op circa 5 km hoogte) botst met lager gelegen warme, vochtige lucht. De Middellandse Zee warmde dit jaar echter minder op dus hevige botsingen verwacht ik nu niet. Die ‘koude druppel’ leidt doorgaans tot cumulonimbus-wolken die extreme regenval en overstromingen met zich meebrengen. We maakten het eerder mee. Een beetje wolkenstaarder kan van het verschijnsel genieten. We gaan het zien.

Komkommertijd (deel 2)

In augustus 2008 publiceerde ik voor het eerst een blog met die titel. Toen kampeerden mijn liefje en ik in Nederland en schreef ik over het gemis van de columns van Martin Bril in de Volkskrant,
Nu zijn we aan de Costa Blanca waar het leven in augustus ook een tandje lager schakelt. Menige Spanjaard gaat in eigen land op vakantie. Bovendien kregen we er dit jaar relatief meer buitenlandse toeristen bij. 

Afgelopen week stonden we voor het eerst in ons Mediterrane leven in een lange file op de kustweg N332. We kwamen uit Torrevieja en stapten rond 12:00 uur in de auto om naar huis terug te keren. Normaliter is dat een ritje van 15 minuten. We reden om 14:05 uur ons parkeerterrein op. We wisten niet wat ons overkwam… Dat is zeker niet typisch Spanje!

Deze week bezochten we de Feria de Food Trucks in Orihuela Costa. In straten en op de gemeentewebsite troffen we posters aan van een culinair evenement dat zich van 16 tot 21 augustus zou afspelen aan het strand van Campoamor. Nee dus; de zoveelste déja-vû. Het komt hier zó vaak voor dat webinfo niet klopt.

We herinnerden ons echter posters die verwezen naar iets vergelijkbaars aan het strand van Playa Flamenca dus we reden naar de boulevard aldaar. Het was goed dat we doorzetten want daar stonden inderdaad food trucks en opgepimpte culi caravans. De hapjes lagen op het niveau van straatvoedsel: burgers, fish & chips, hummus, guacamole, zoete pannenkoeken, gazpacho. De drankjes waren van een verkoelende zomersheid: sidra, gin-tonica, mojito, tinto de verano, vermut, sangria, rosé. Mijn liefje genoot van een caña d’oro. We aten een burger van kwalitatief zeer goed vlees, bereid door personeel van een food truck uit Barcelona. Gelukkig werd het daarna geen ‘Dia de Ré’ (als je begrijpt wat ik bedoel).

De vuilophaaldienst van Orihuela Costa lijkt de enige gemeentelijke dienst te zijn die juist NIET op vakantie is. Misschien lazen ze stiekem mijn blog Houden van Spanje waarin ik recent uiteenzette wat hier zoal kan worden verbeterd. Gemiddeld tweemaal per dag komt de grote vrachtwagen de plaatselijke afvalbakken legen. Recent las ik in een lokaal krantje een interview met de betreffende wethoudster van onze regio die verklaarde dat residenten recht hebben op een goede dienstverlening, zeker in de drukke zomermaanden. Ongekend! 

We reden op een andere dag naar huis toen ik een heel opmerkelijk tafereel op de weg zag. De auto viel op omdat die erg langzaam reed. Toen ik beter keek, bleek het een sleepwagen te zijn voor een brommer met een heel zware, gehelmde berijder. De brommer bezweek zowat onder het gewicht van de man. Volgens een recente studie blijkt dat twee derde van de Spanjaarden overgewicht heeft. Hoezo Mediterraan dieet?! Slechts 36% van de bevolking tussen 18 en 64 jaar heeft een BMI (Body Mass Index) van minder dan 25. Die studie wees tevens uit dat de conditie van Spaanse mannen slechter is dan die van vrouwen.

In de maanden juli en augustus van dit jaar voert de provincie Alicante de campagne Xpláyate; gericht op jong en oud. Op verschillende stranden in de regio werd en wordt een zero tolerance-beleid gevoerd qua afval. Er zijn plaatselijke schoonmaakacties, informatiestands om mensen bewust te maken van het belang van hergebruik van materialen (vooral plastic) en van de negatieve gevolgen van afval voor zeedieren en -vogels. Iets waarvan mijn liefje en ik al jaren diep doordrongen zijn. Voor kinderen werden creatieve workshops georganiseerd met opgeraapt plastic, voor volwassenen en kinderen waren er schilderlessen. Deelnemers moesten op het doek vastleggen hoe ze vinden dat hun stranden eruit moeten zien. Een leuk en belangrijk initiatief.

De Olympische Spelen in Rio de Janeiro lopen bijna ten einde. Nederland behaalde een record aantal gouden medailles, het werden vooral de Spelen van succesvolle en sterke vrouwen. Voor Rio ontwierp mijn favoriete Spaanse architect Santiago Calatrava het überfraaie Museu do Amanhã (Museum van Morgen) dat in december 2015 officieel werd geopend. 

Net als zijn (buitenaards ogende) museum in het centrum van Valencia heeft dit gebouw de functie van wetenschapsmuseum. Het is echter geen museum van objecten maar van ideeën. Onderwerp: hoe bouwen we in de komende 50 jaren een duurzame wereld? 
Calatrava’s gebouwen zijn doorgaans zeer futuristisch en dit ontwerp is hierop geen uitzondering. Ongeveer 20% van de energie die het gebouw nodig heeft, is afkomstig uit zonne-energie, water voor het koelsysteem is afkomstig uit de omstreden Guanabara Bay, de baai waarin zoveel afval van de favella’s van Rio dreef tijdens de watersportwedstrijden.

Illustratie: 'the tragedy of booz' - Michael Leunig

Op het NOS-journaal was deze week aandacht voor een onderzoek naar het alcoholgebruik van hoogopgeleide 65-jarige mannen en vrouwen in Nederland, uitgevoerd door professor Stoffel cum suis. Vrouwen met een goede opleiding zijn, als ze alcohol drinken, vaker overmatige drinkers dan mannen van dezelfde leeftijd. Het was het resultaat van een Gezondheidsenquête van het CBS, RIVM en het Trimbos Instituut. 

Overmatig drinken wordt in dit onderzoek voor vrouwen gesteld op twee glazen alcohol per dag (voor mannen op drie). Ga er maar aan staan als bewoners van een Zuid-Europees land. Mijn liefje, in het epicentrum van genoemde categorie, had dan ook geen goed woord over voor de resultaten. Het woord ‘komkommertijd’ viel ook bij deze gelegenheid. Twee glazen per dag en dan een drankprobleem? Tja. Een Spaanse medisch specialist vertelde ons jaren geleden dat een halve fles wijn per dag per vrouw OK is. Dat is gelijk aan drie volle glazen. Noem dat maar wel typisch Spanje.

Een tijdperk voorbij

De regelmatige bloglezer weet dat ik zwemfanaticus ben. Elke dag zwem ik baantjes in het eigen zwembad. Ik varieer tijdens elke zwembeurt: schoolslag-met-droog-hoofd, schoolslag-deels onderwater, borstcrawl, rugslag en vlinderslag. Ik vind het een heerlijk begin van de dag. De eerste les aan jonge bezoekende zwemmers vond reeds plaats. Elk jaar leren we jonge vakantiegangers hier wel iets bij in het bad. Deze keer ging het om de verbetering van borstcrawl. Mijn opdracht aan de kereltjes was om zo min mogelijk spetters te maken met handen en voeten. Hun stijl en snelheid gingen zienderogen vooruit. Het is mijn tweede natuur: al jong werd ik zwemjuf.

Het is niet alleen fijn zelf te sporten, net als mijn overleden moeder geniet ik ook van sport kijken op televisie. Voorafgaand aan de Spelen las ik in het blad ‘Nautilus’ een interessant artikel over een nieuw verschijnsel in de zwemsport: de fish kick. Daarvan moest ik het mijne weten. Het zou de snelste manier zijn om je onder water te verplaatsen. Elk kind dat leert zwemmen, weet dat je beter en sneller onder dan boven water bent al blijven mensen landdieren. Als je die beweging weet te perfectioneren, zal dat veel voordeel opleveren. “It’s potential is impressive” aldus menige professor in de topsport.

Hoe je het doet? De voormalige Amerikaanse  Olympische gouden medaillewinnares en  wereldrecordhoudster Misty Hyman doet het in dit  filmpje voor. 

Je ze je onderwater af, draait dan op je zij met de armen gestrekt langs je hoofd en kronkelt je lichaam als een vis vooruit. Het klinkt eenvoudiger dan het is. De voeten moeten bijeen blijven alsof  ze zijn gevangen in een staart van een  zeemeermin. 

Ik oefende een aantal keren in het eigen bad maar dat is lang niet eenvoudig. De beweging met het  onderstel (van heup tot voeten) is nog te doen maar om je bovenlichaam ook te laten kronkelen als een vis is bepaald geen sinecure. Het vergt veel oefening maar wie het beheerst, beweegt optimaal. Kromowidjojo doet de beweging onder water na haar fameuze start maar zij draait niet op haar zij. 

Illustratie: Michael Leunig

Ik verheugde mij vooral op de prestaties van de zwemmers; niet alleen de Nederlandse sporters, ook de verrichtingen van de Amerikaanse toppers als Michael Phelps en Katie Ledecky. Hij won inmiddels zijn 19de Olympische medaille, op 100% schone energie. Phelps, die in 2014 uit de kast kwam als homoseksueel, is daarmee de absolute recordhouder. Het is fantastisch hem te zien zwemmen. In datzelfde jaar kwam ook superzwemmer Ian Thorpe uit de kast. Misschien word je wel homo of lesbo van hard zwemmen?! Ik denk dat ik er binnenkort nog een blog aan ga wijden...

Ledecky was 15 jaar toen ze voor het eerst uitkwam op de Spelen van Londen in 2012. Toen won ze een gouden en een bronzen medaille. In Rio zwom ze haar twaalfde wereldrecord sinds Londen. Ze verpulverde haar vorige wereldrecords op de 200 en 400 meter borstcrawl; ze lag ruim twee seconden voor op nummer 2. Imagine that… dat zijn ongeveer twee lichaamslengten! Ik keek mijn ogen uit. Ook de dames Campbell van het Australische zwemteam behaalden goud. De dag na hun zege stonden ze op de voorpagina van de Syndey Morning Herald. Die bofkonten worden getraind door onze Jacco Verhaeren die menige Vaderlander naar de zwemtop coachte. En ik ontdekte Olympische zwemmers die de laterale fish kick deden. Ze schieten letterlijk en figuurlijk als een vis door het water. 

Illustratie: Michael Leunig

Zelf vond ik het erg teleurstellend om de Nederlandse zwemmers te aanschouwen. Het begon met de mindere prestatie van de 4x100 meter estafette van de dames die als vierde ploeg eindigde. Kromowidjojo kwam weliswaar van ver maar is hevig verliefd, Inge Dekker herstelde recent van kanker, Marrit Steenbergen (16 jaar) zwom voor het eerst mee en ging niet zo hard als ze zei dat ze kon. Femke Heemsterk wist zich op haar favoriete individuele afstand niet eens te kwalificeren voor de halve finales; ze werd laatste in de race. Tja. Het aantal medailles valt dus vies tegen. Het tijdperk van Nederlandse topzwemmers die voortdurend in de prijzen vielen, lijkt voorgoed voorbij helaas.

Foto: Stefan Wermuth (Reuters)

Er is echter genoeg interessants te beleven. Zo is er voor het eerst in de Olympische geschiedenis een sportteam dat uit vluchtelingen bestaat, waaronder twee Syrische zwemmers. Yusra Mardini is een Syrische die inmiddels uitkwam op de 100 meter vlinderslag en later vandaag de 100 meter borstcrawl zal zwemmen. Een medaillekandidate zal ze niet zijn. Vorig jaar augustus vluchtte ze met haar zus vanuit Syrië via Libanon, Turkije, Griekenland, de Balkan en Centraal-Europa naar Duitsland. In de Middellandse Zee zwom ze, naar verluidt, voor haar leven. Tijdens de openingsceremonie kreeg het team van het publiek een staande ovatie.

Vol verwachting

Afgelopen weekend ontving Yuda in Bali zijn overgangsrapport naar de derde klas. Vol verwachting klopten onze hartjes. Moeder Elsa was teleurgesteld over zijn prestaties van de laatste zes maanden: voor sommige vakken ging hij iets achteruit. Dat kan gebeuren. Als verwachtingen (te) hoog zijn gespannen, kunnen resultaten tegenvallen. Elsa is ambitieus en intelligent, Yuda is jong en nogal speels. Bovendien realiseert zij zich dat wij sponsors zijn van zijn educatie maar wij leggen niemand druk op, niet op moeder noch op het mannetje zelf. Yuda is snel afgeleid en bovendien ging zijn geliefde papa Ketut zes maanden geleden aan de slag op een Amerikaans cruiseschip.

Toen mijn liefje en ik Yuda’s cijferlijst in detail doornamen, vonden wij het erg meevallen. Op zijn eindlijst had hij vier 7s en vier 8en. Voor het vak natuurkennis  scoorde onze jongeling zelfs 92 (van 100) punten! Wat ons betreft, bracht hij een mooi rapport naar huis. We appten Elsa terug dat wij trots waren op haar oudste zoon. Ik pakte mijn eigen rapporten van de lagere school erbij; dankzij mijn moeder bleven die bewaard. Een foto van mijn overgangsrapport van de tweede klas stuurde ik terug met de tekst “Better than me. No worries!” Het hoogste cijfer op het rapport van dat jaar (81/2) kreeg ik voor rekenen en Nederlandse taal, het laagste cijfer (6) was voor handwerken. Tijdens mijn lagere schooltijd behaalde ik alleen 9s voor tekenen en lichamelijke oefening.

In klas 2b werd ik leerling van juffrouw Van Haastert. We troffen het niet: het was een oude, strenge juf die stoute kinderen er regelmatig van langs gaf. Ze leed aan een ernstige vorm van reumatoïde artritis. Als je pech had, nam ze je hoofd tussen haar gekromde vingers en rammelde ze je met haar knokkels heen en weer. Geen prettige ervaring. Gelukkig overkwam het mij zelden. Ik was geen braaf kind maar wel vlijtig. Op het overgangsrapport van de eerste naar de tweede klas scoorde ik een 6 voor gedrag. In de daaropvolgende jaren behaalde ik voor dat ‘vak’ nooit een hoger cijfer dan een 7. Ik was een prater, een bijdehandje en een gangmaakster.

En ik was eigenwijs. In mijn tijd op de lagere school kregen de jongens handenarbeid en de meisjes handwerken. Ik had een broertje dood aan dat vak. De juf wier naam ik verdrong (maar wier gelaat ik mij nog helder voor de geest kan halen), vond namelijk dat ik als linkshandige rechtshandig moest leren haken, naaien, borduren en wat dies meer zij. Ik vond dat stom en gooide de kont tegen de krib. Mijn moeder was in het oosten des lands hoofd van een groot naaiatelier voordat ze mijn moeder werd. Zij kon maken wat haar ogen zagen, patronen tekenen en lezen kon ze in haar slaap.

Ik probeerde het aanvankelijk met mijn rechterhand maar het resultaat was niet om over naar huis te schrijven. Ik liet steken vallen, mijn broddellapjes vertoonden altijd fouten. Mijn moeder was het met mij eens: ik mocht handwerken met mijn dominante hand. Wanneer ik huiswerk meekreeg, haakte, borduurde en naaide zij gelijkmatige lapjes voor mij. De week erop overhandigde ik het werk aan de juf, zonder een greintje schaamte. Ik bleef mijn linksheid verdedigen totdat het escaleerde. Als die juf werk in de klas uitdeelde, liet ze het mijne op de grond vallen net voordat ik het kon aanpakken, en ander gesar. Op enig moment weigerde ik naar handwerkles te gaan.

De juf kwam op een avond naar mijn ouderlijk huis om de situatie te bespreken terwijl ik boven verwachtingsvol op mijn kamertje zat. Mijn ouders, beschaafde lui, luisterden aandachtig naar haar relaas. Mijn moeder kon bij tijd en wijle verlegen zijn maar ze was ook een trotse vrouw met een goed stel hersenen. Ze kwam voor mij op en verdedigde het standpunt dat je best linkshandig kunt handwerken. Daarmee was voor haar de kous af. De daarop volgende week overlegden mijn ouders met het hoofd van de school over mijn overplaatsing naar handenarbeid, met de jongens van mijn klas. Het had wat voeten in de aarde maar het gebeurde. Ik gutste, figuurzaagde en kleide er daarna op los. Met links. De handwerkjuf kruiste mijn pad nooit meer.

De school bestaat nog steeds.

Illustratie: Michael Leunig

Onlangs las ik een interessant artikel in het blad Psychologie waarin hoogleraar Gezondheidspsychologie Andrea Evers (Universiteit van Leiden) werd geïnterviewd. Het gesprek ging over de kracht van de psychologische factor ‘verwachting’. Evers vertelt enthousiast over het vernieuwende onderzoek dat haar afdeling gezondheids-, medische en neuropsychologie doet en dat tamelijk uniek is in de wereld. 

Haar stelling is dat je met positieve verwachtingen sterke lichamelijke reacties op gang kunt brengen waardoor mensen minder medicijnen nodig hebben. Doordat je verwacht dat je lichaam een bepaalde stof aanmaakt, gaat het lichaam daadwerkelijk aan de slag om die stof te produceren.

Het lichaam leert dat aan met behulp van een medicijn en een opvallende prikkel. Het team gaf proefpersonen een bepaald drankje in combinatie met een pil die een allergische reactie verminderde. Korte tijd later kwamen die personen terug voor een vervolgbehandeling. Deze keer kregen ze wel het drankje maar niet de pil. Toch vertoonden ze daarna allemaal dezelfde verlaagde allergische reactie als daarvoor. Bij mensen met de huidziekte psoriasis werd het effect reeds wetenschappelijk aangetoond. Patiënten konden uiteindelijk met de helft van de hoeveelheid hormoonzalf toe. De psyche als medicijn, ofwel het placebo-effect in een nieuw jasje. Evers vindt de resultaten zelf “fan-tas-tisch”. Dat schept verwachtingen!

Yuda begint vandaag aan de eerste dag van zijn schoolvakantie.

Join the Waves for Change

Je kunt het als blogger maar druk hebben met al die World Something Days. Oceanen zijn voor mij al jarenlang een onuitputtelijke bron van plezier en inspiratie. Het welzijn van oceanen is voor ieder mens van levensbelang: ze zijn onze grootste zuurstofverschaffers. Daarnaast reguleren ze ons klimaat, verschaffen ze drinkwater en voedsel voor velen van ons.

De oceanen zijn het hart van onze planeet. Zoiets belangrijks verdient een eigen dag om wereldwijd te vieren: het is dan ook vandaag World Oceans Day! Het idee voor deze dag werd voorgesteld door de regering van Canada tijdens de ‘Earth Summit’ in Rio de Janeiro (1992). Pas in 2008 werd de officiële resolutie door de Verenigde Naties aangenomen. Op sociale media werd opgeroepen aan de dag deel te nemen met onder andere een Selfie for the Sea. Wij, kinderen van de zee en vrouwen van Atlantis, doen daaraan mee.

Er is veel goeds en zorgwekkends te melden over de wondere onderwaterwereld. Eerst maar eens nieuws van eigen bodem: het project Ocean Cleanup van de Delftse student Boyan Slat liep vertraging op. Slat en zijn projectgroep zijn van plan het probleem van de plasticsoep in de oceanen op te lossen. Miljoenen tonnen plastic vervuilen zeeën en oceanen en die vervuiling wil hij te lijf gaan met drijvende reuzenstofzuigers. Momenteel wordt een proefinstallatie getest in een bassin van het Maritime Research Institute Netherlands (MARIN) in Wageningen. In het tweede kwartaal van 2016 zou hij beginnen met een pilot in de Noordzee maar die is nu naar de tweede helft van dit jaar doorgeschoven. Als de test voor de Nederlandse kust goed verloopt, zal daarna worden begonnen met de bouw van een installatie in Japanse wateren.

Plastic in oceanen is een groot probleem voor mens en dier. Onlangs las ik over een steengoed product in de Verenigde Staten dat een deeltje van dat probleem kan oplossen. Letterlijk. Saltwater Brewery bracht namelijk een 100% afbreekbare bierblikjeshouder op de markt en dat is nog maar de helft van het goede nieuws. De ring is nog eetbaar ook! 

Amerikanen dronken in 2015 bij 24 miljard liters bier, waarvan de helft afkomstig was uit blik. De meeste plastic ringen eindigen helaas in zee waar ze een bedreiging vormen voor vele diersoorten. Het bedrijf Delray Beach in Florida besloot tot het ontwerp en de ontwikkeling van een milieu- en diervriendelijke oplossing van het plastic probleem. Deze ring is gemaakt van bijproducten van bier, zoals gerst en tarwe dus het smaakt nog goed ook. Zelfs mensen kunnen ze, indien gewenst, als snack nuttigen onder het genot van een biertje. Proost!

Schildpadden behoren tot de langst levende dieren ter aarde. Tijdens een rondreis door Azië ontdekten we dat de geboortedatum van mijn liefje is verbonden met de schildpad als symbool. Dat schiep een band die inmiddels zo hecht is dat wij schildpadden adopteerden, baby-zeeschildpadden te water lieten en een groeiende collectie schildpadden in huis hebben staan. We zwommen op meer plekken ter wereld met zeeschildpadden in het wild. Ervaringen die we beiden koesteren. Mijn liefje is een heuse bag lady: overal waar ze komt raapt ze plastic, zeker op de stranden. Als ik iets lees over haar favoriete diersoort, deel ik het artikel met haar. 

Zo ontdekte ik onlangs Freddy-de-3D-schildpad. Tijdens een bosbrand in Brazilië raakte een landschildpad ernstig gewond: 85% van zijn beschermende schaal verdween. (Ze noemden hem Freddy, naar de enge verschijning van Freddy Krueger, hoofdpersoon uit de film ‘Nightmare on Elm Street’. Gezien? Spooky!) 

Een groep vrijwillige dierenartsen en een 3D-ontwerper uit Sao Paulo, die zichzelf The Animal Avengers noemen, lapte hem op. Ze bestudeerden soortgenoten van het gewonde dier en ontwierpen aan de hand daarvan een 3D computermodel met de juiste maten van de patiënt. De prothese van kunststof -op basis van maïs- werd geprint en als puzzelstukjes op het dierenlichaam aangebracht. De schaal werd door een van artsen beschilderd met het natuurlijke patroon. Het gaat Freddy goed, naar verluidt.

En dan serieuzer nieuws. De Noordpool zal dit jaar of volgend jaar voor het eerst in meer dan 100.000 jaar zonder zee-ijs zijn. In september 2016 zal er naar verwachting één miljoen vierkante kilometer minder ijs zijn. Het is de voorspelling van een leidende poolwetenschapper van de universiteit van Cambridge.

Het is officieel: 35% van de koraalriffen van het Australische Great Barrier Reef is morsdood. Het gaat om het ergste geval van koraalbleking in de geschiedenis van het rif. Alsof dit nog niet genoeg is, raakte dit werelderfgoed onlangs nogmaals in opspraak. De Verenigde Naties stelden in de afgelopen maanden een onderzoek in naar de effecten van klimaatverandering op UNESCO-werelderfgoed. Dat werd uitgevoerd door twee VN-organisaties en de Union of Concerned Scientists. Zij stelden een 108 pagina’s tellend rapport op met hun bevindingen (dat ik las). In de definitieve versie schittert het hoofdstuk over Australisch erfgoed door afwezigheid. De regering bleek tussenbeide te zijn gekomen en verbood de teksten, uit angst dat de berichten 's lands toerisme zouden schaden. Dat soort censuur verwacht je niet van een geciviliseerd westers land! “Frankly astounding” zei professor Steffen, emeritus hoogleraar van de Australian National University en hoofd van Australië’s Climate Council. Tja.

Illustratie: Michael Leunig

Op Cape Grim in Tasmanië gaan we naar verwachting op korte termijn over de grens van 400 ppm (parts per million). PPM is een maat voor concentratie; hier betreft het deeltjes kooldioxide. Niet alleen de kaap is grimmig: “once it is over, it won’t go back”, aldus de Australische wetenschapper Paul Fraser die de Air Man van de kaap wordt genoemd. We gaan naar een point of no return. De laatste keer dat de CO₂-uitstoot zo hoog was, was er geen mensenleven op aarde. Als er teveel CO₂-uitstoot van fossiele brandstof is, kunnen de natuurlijke cycli die concentratie niet meer zelf verlagen. Die 400-grens is weliswaar symbolisch “but it’s psychologically powerful”, aldus de wetenschapper.

Het meetstation op het noorderlijke halfrond (Hawaii) is al sinds maart 2016 boven die grens en daalde sindsdien niet. “We’re going into very new territory” zei James Butler, directeur van de meetgroep van de National Oceanographic and Atmospheric Administration (NOAA) in de Verenigde Staten tijdens een interview met de Britse krant The Guardian.

In refuse, reduce, reuse, recycle-modus

Het is vandaag World Environment Day, Wereld Milieudag. Deze dag, ook wel Eco Day genoemd, werd in 1974 uitgeroepen door de Verenigde Naties om mensen in de hele wereld bewust te maken van het belang van zorg voor natuur en milieu. De dag wordt inmiddels in 100 landen gevierd. Angola is dit jaar gastheer. Het lange tijd door burgeroorlog geteisterde west-Afrikaanse land heeft een lange kustlijn, uitgestrekte bossen en heel veel grasland. 's Lands inheemse dierenbestand bestaat onder andere uit leeuwen, mensapen en reuzensabelantilopes. Die antilopesoort komt alleen in Angola voor (zelfs nergens anders in een dierentuin), wordt ernstig bedreigd en staat op de rode lijst van de IUCN.

De laatste 100 exemplaren leven daar in twee gescheiden leefgebieden. In juli gaan Angolese rangers met helicopters op zoek naar meer dieren om te taggen. Ze worden verdoofd en daarna voorzien van een halsband die signalen uitzendt zodat men ze kan volgen en zo hopelijk kan beschermen tegen stropers. De eerste drie antilopes krijgen een naam die in de afgelopen weken door de WED-gemeenschap is gekozen. Mijn voorkeur ging uit naar ‘Milele’, een Kiswahili-woord dat ‘voor altijd’ betekent in de hoop dat het de dierensoort geluk brengt. De drie gekozen namen worden later vandaag bekendgemaakt tijdens festiviteiten in Luanda, hoofdstad van Angola.

Op deze dag staan natuur en milieu centraal; de wereldwijde acties zijn zeer divers. Er is veel dat je zelf kunt doen uit zorg voor de planeet; niet alleen vandaag. Alle beetjes helpen. Mijn liefje en ik scheiden plastic, glas en papier. Wij gebruiken eigen boodschappentassen en nemen andere acties om het gebruik van plastic te beperken. We zijn voorstanders van hergebruik en letten op ons energieverbuik. We eten bij voorkeur lokale producten, kiezen minstens tweemaal per week voor een vegetarische maaltijd, eten minstens twee keer per week duurzame vis, verspillen niet of nauwelijks en laten de auto enkele dagen per week staan. (Mijn liefje doucht korter en minder vaak dan ik.)

Ondanks al die oprechtheid en goedbedoelde acties vroeg ik mij in alle ernst af of dat alles voldoende is. Vooral reizen is enorm vervuilend. De CO₂-uitstoot van een gemiddelde vliegvakantie bedraagt 1.200 kilo. Onlangs las ik dat 's werelds grootste cruiseschip, vreemd genoeg de Harmony of the Seas genoemd, net zoveel CO₂ uitstoot op volle zee als 84.000 auto’s en net zoveel zwaveldioxide als 376 miljoen voertuigen. Duurzaam cruisen bestaat niet. 

Ik was nieuwsgierig naar de eigen carbon foot print, de som van alle uitstoot die samenhangt met de keuzes die ik in mijn huidige leven maak. Op de website van het Engelse WWF trof ik een enquête aan die mij duidelijkheid moest geven.  De vragen vielen in vier categorieën: voeding (10%), wonen/leven (20%), reizen (35%) en overig (5%). Tijdens het invullen begon het te dagen: niet alles wat mijn liefje en ik doen op het vlak van duurzaamheid en milieuzorg kwam terug in de enquête. Gezien het aandeel reizen wist ik bij voorbaat dat ik niet opperbest zou scoren. Het eindresultaat was ontluisterend…

Ik ben geen vegetariër of veganist. Regelmatig uit eten gaan leidt tot verspilling. Lokaal reis ik nooit met bus of trein dus dat leverde evenmin pluspunten op. Ik maak geen gebruik van zonne-energie alhoewel ik in een heel zonnig land leef. De recente aanschaf van een nieuwe wasmachine en koelkast -de meest energiezuinige in hun soort- scoorden tevens slecht. Het is echter vooral het regelmatige reizen over lange afstanden dat het beeld ernstig vervuilt. Kortom: ik doe niet genoeg, bij lange na niet. A guilty conscience is a curse for ever. 
Tijdens een recent etentje met vrienden Frans & Roland bracht ik het onderwerp ter sprake. Voor Frans was het duidelijk: de grootste dienst die ik Moedertje Aarde in mijn leven bewees, was kinderloos blijven. Schuldgevoel is onzin. De ironie wil dat we jaarlijks naar de andere kant van de wereldbol reizen om tijd door te brengen met onze Aziatische familie; twee jonge ouders en hun beide zonen. Tja.

Het Eco Day-thema van 2016 is Go Wild for Life, een gepassioneerde oproep tot het uitbannen van illegale handel in (wilde) dieren en dierlijke producten. Door die handel gaat de biodiversiteit van Moedertje Aarde naar de knoppen, worden landen van hun natuurlijke erfgoed ontdaan en sterven diersoorten uit. Het smokkelen en doden van dieren door de georganiseerde misdaad ondermijnt economieën en ecosystemen en houdt wereldwijde corruptie in stand. Die misdaden tegen dieren bedreigen vooral de olifant, neushoorn, tijger, gorilla en zeeschildpad. Olifanten, neushoorns en zeeschildpadden zag ik meermalen in hun natuurlijke habitat. Onvergetelijke momenten! De voetafdruk van een reislustige Hollandse mag dan niet schoon zijn, deze petitie tekende ik vol overtuiging.

Einde van Moederdag?

Illustraties: Michael Leunig

Voor mij nu al... Mijn moeder overleed namelijk op 9 november 2015, op 94-jarige leeftijd in een Nederlands verpleegtehuis. Vorige week zondag was het Día de la Madre in Spanje, vandaag is het Moederdag in het Vaderland. Het is dus een misvatting dat het evenement overal ter wereld op dezelfde dag wordt gevierd. Er zijn andere katholieke landen die Moederdag vieren op de dag van Onze Lieve Vrouwe Hemelvaart, ook wel Maria Tenhemelopneming genoemd, op 15 augustus. Ook in Spanje werd Moederdag lange tijd gevierd op de katholieke feestdag van de Onbevlekte Ontvangenis van Maria (Inmaculada Concepción) op 8 december maar dat werd in 1965 veranderd.

Moederdag zoals we die tegenwoordig kennen, vindt zijn oorsprong in de Verenigde Staten, waar de feministische rechter Julia Ward Howe in 1870 een campagne startte voor vrede in de wereld. Deze zogenoemde "Appeal to womanhood throughout the world" was een pacifistische reactie op de ellende van de Amerikaanse burgeroorlog. Die campagne werd pas echt succesvol toen Anna Jarvis in 1907 bijeenkomsten begon te organiseren voor moeders van soldaten van de inmiddels voorbije oorlog. In 1914 besloot de toenmalige president Woodrow Wilson dat de tweede zondag in mei voortaan de nationale feestdag ‘Mother’s Day’ zou zijn. Dit werd door vele andere landen overgenomen.

De Spaanse Moederdag brachten we deels door in onze favoriete tapasbar in San Pedro del Pinatar. Het was er boordevol, ook in het belendende chique restaurant van dezelfde eigenaar. Spanjaarden weten hoe ze moeten vieren en daarin zijn ze een lichtend voorbeeld voor mij. Deze week las ik in een TIME-artikel over een Amerikaans onderzoek (University of California) dat aantoont hoe belangrijk regelmatige viering is voor een relatie. “Couples who regularly celebrate the good times have higher levels of commitment, intimacy, trust and relationship satisfaction.” Mijn liefje en ik laten dan ook geen gelegenheid voorbijgaan.

We maakten kennis met een ouder Spaans echtpaar dat naast ons op de barkrukken neerzeeg. De man vertelde mij in de eerste minuten van onze kennismaking dat zij zigeuners uit Andalusië zijn. Zoiets maakte ik niet eerder mee. Ik ontmoette eerder Spaanse zigeuners maar die stelden zich niet zo aan ons voor. Het echtpaar zei tegenwoordig in Cartagena te wonen. Ze kwamen die dag speciaal voor de verse zeevruchten naar ‘ons’ restaurant. Hij bood mij uit eigener beweging een van zijn drie grote schelpdieren op zijn bordje aan, om te proeven. Ik was mij bewust van de prijs van zijn gerecht en bedankte hem hartelijk voor zijn geste. Doorgaans wil ik graag proeven maar dit kleinood kon ik niet aannemen. Bescheidenheid was een van de wijze lessen die mij moeder mij leerde. We namen geanimeerd afscheid.

Baby Barefoot met haar enige, echte moeder

Dit is de eerste Moederdag die ik beleef zonder moeder. Ik werd geboren als jongste in een gezin met uitsluitend dochters. Ik had dus meer dan één moeder maar slechts eentje droeg die formele titel. Op de lagere school maakten we voor onze moeders gefröbelde doosjes, zelfgemaakte kettingen van geverfde macaroni en beplakte fotolijstjes maar eenmaal op de middelbare school hield dat op. Ik bereidde nooit een ontbijt-op-bed voor haar. Mijn moeder was altijd als eerste uit de veren en bovendien hield ze niet van kruimels in bed. Ik deed haar op enig moment het boek ‘Mijn Moeder en ik’ cadeau, van de Amerikaanse feministe Nancy Friday. De ondertitel van het boek is een dochter zoekt haar eigen persoonlijkheid (dus dan weet je het wel). Het viel niet in goede aarde: ze was verontwaardigd en vond het een boek van niks. Tja. Dat droeg niet bij aan een hechte moederband. Het zij zo. Ik zal haar echter nooit vergeten.

Spanjaarden gaven dit jaar circa €30 miljoen uit aan bloemen voor Moederdag. ONCE, de organisatie achter de dagelijkse loterij in Spanje, organiseerde een extra Moederdag-trekking met een prijzenpot van €17 miljoen en op die dag ging ook de film “Mother’s Day” in première.

Er is hier ook sprake van een tegenbeweging. Steeds minder scholen in Spanje vieren Moederdag omdat de samenstelling van gezinnen in de loop van de tijd veranderde. Tegenstanders beschouwen Moederdag als een verouderd concept en geven de voorkeur aan de viering van de internationale Dag van het Gezin (15 mei). De Verenigde Naties riepen die dag in 1993 uit als erkenning van het belang van het gezin. Jesús Salido, voorzitter van de Spaanse Federatie van Ouderverenigingen, bevestigt dat steeds meer ouderraden voor een universeler feest kiezen dat beter aansluit bij de ontstane verschillen in gezinssamenstelling. De viering van die internationale dag is dan ook een goed alternatief. De toekomst zal leren hoe lang Moederdag hier nog houdbaar is.

Vandaag hef ik het glas op mijn overleden moeder en wens ik jullie Happy Mother’s Day. Vieren die dag!

Want to remember, never forget

Illustratie: Michael Leunig

Het is in Nederland weer tijd voor de nationale Dodenherdenking. Zelf sta ik tijdens deze herdenking vooral stil bij de slachtoffers van de systematische vervolging en massamoord door de nazi’s op miljoenen Europese joden; ook communisten, psychiatrisch patiënten, ‘asocialen’, zigeuners en homoseksuelen werden vervolgd in het Derde Rijk. Begrijp mij niet verkeerd: als burgers of militairen doodgaan in een oorlogssituatie of tijdens een vredesmissie buiten de landsgrenzen dan is dat buitengewoon tragisch. Maar op 4 mei herdenk ik de slachtoffers van de zwartste periode uit de geschiedenis van de mensheid. Opdat wij niet vergeten.

Het klinkt wellicht vreemd maar in aanloop naar deze dag lees ik vooral gerelateerde literatuur. In de afgelopen week betrof het ‘The Storyteller’ van de Amerikaanse auteur Jodi Picoult, ‘The Auschwitz Violin’ van de Catalaanse Maria Angels Anglada en ‘Lying about Hitler. History, Holocaust and the David Irving Trial’ van de Britse historicus Richard J. Evans.

De roman van Picoult gaat over een jonge joodse vrouw wier oma concentratiekamp Auschwitz overleeft en met haar kleinkind -na lang zwijgen- terugblikt op haar bewogen leven. Oma wilde schrijfster worden, in het kamp bleef ze schrijven. In diezelfde tijd maakt het kleinkind kennis met een oude man die een nazi-verleden blijkt te hebben. Hij zoekt vergeving, haar reactie daarop moet je zelf maar lezen; het boek eindigt zeer verrassend. Anglada’s roman volgt de geschiedenis van een viool die door een joodse bouwer in Auschwitz werd vervaardigd, onder bizarre omstandigheden. Vijftig jaar later roept de viool nog steeds krachtige herinneringen op. 

Het non-fictieve werk van Evans onderzoekt het gedachtegoed van de Britse zelfverklaarde historicus David Irving, die in het boek op overtuigende en objectieve wijze wordt ontmaskerd als Hitler-partizaan en Holocaust-ontkenner.

I Cannot Forget

Do I want to remember?

The peaceful ghetto, before the raid:

     Children shaking like leaves in the wind.

Mothers searching for a piece of bread.

     Shadows, on swollen legs, moving with fear.

No, I don't want to remember, but how can I forget?

     Do I want to remember, the creation of hell?

The shouts of the raiders, enjoying the hunt.

     Cries of the wounded, begging for life.

Faces of mothers carved with pain.

     Hiding children, dripping with fear.

No, I don't want to remember, but how can I forget?

     Do I want to remember, my fearful return?

Families vanished in the midst of the day.

     The mass grave steaming with vapor of blood.

Mothers searching for children in vain.

     The pain of the ghetto, cuts like a knife.

No, I don't want to remember, but how can I forget?

     Do I want to remember, the wailing of the night?

The doors kicked ajar, ripped feathers floating the air.

     The night scented with snow-melting blood.

While the compassionate moon, is showing the way.

     For the faceless shadows, searching for kin.

No, I don't want to remember, but I cannot forget.

     Do I want to remember this world upside down?

Where the departed are blessed with an instant death.

     While the living condemned to a short wretched life,

And a long tortuous journey into unnamed place,

     Converting living souls, into ashes and gas.

No. I Have to Remember and Never Let You Forget.

Alexander Kimel, Holocaust-overlevende

Kimel leeft voort in Amerika en dit is zijn hedendaagse devies: “We have to be tolerant. I don’t care if you’re Catholic, Muslim or something else, as long as you’re a decent human being. That’s really what it is.”

Leren we van het verleden? Het lijkt er niet op. In grote delen van de wereld woeden nog steeds oorlogen, er zijn wederom stromen vluchtelingen die een veilig heenkomen zoeken. Ook antisemitisme viert weer hoogtij op vele plekken in Europa. Afgelopen weekend las ik artikelen in binnen- en buitenlandse kranten die melding maken van het groeiend aantal joodse Fransen dat hun vaderland verlaat om radicalisering van jonge moslims en toenemend antisemitisme te ontvluchten. Ook in mijn land van herkomst.

Hanneke Groenteman zei in een recente uitzending van DWDD dat haar plaats van bezinning in Nederlandse theaters is, waar thans bijzondere voorstellingen zijn te zien. Mijn plek van bezinning is op de bank in Spanje. En vanavond twee minuten stilte.

Small islands but no small people

Tripadvisor reikte vorige week de Traveller’s Choice Award uit aan eiland Maui. Het werd gekozen tot mooiste eiland ter wereld. Hawaii staat als reisbestemming al vele jaren op mijn wensenlijst dus dat blijft er staan. Mijn sportieve liefje ontving gisteren haar Hawaii-badge van Fitbit: zij zette sinds het begin van haar missie dusdanig veel stappen dat zij de lengte van die Hawaiiaanse archipel te voet aflegde. Zij is tevens reviewer in die Tripadvisor-gemeenschap; vandaag ontving ze een mail waarin de organisatie meldde dat ze ruim 140.000 lezers heeft. Huh?! Daar kan ik als blogger alleen maar van dromen…

Tripadvisor-reizigers all over the world stemden Bali naar de vijfde en Mallorca naar de zesde plaats. In Europees verband eindigde het Spaanse eiland als tweede, na Santorini. Op de complete lijst van mooiste eilanden ter wereld staan maar liefst tien Spaanse locaties, waaronder alle (vier) eilanden van de Balearen. Ook enkele Canarische eilanden komen in de lijst voor. Bali werd daarmee het mooiste eiland in Azië, hetgeen mij niet verbaast. Mijn liefje en ik vielen ooit als een blok voor het Eiland van de Goden en verhuisden ons hele hebben en houden naar een tropische villa in het noorden, met het doel daar oud te worden. De rest is geschiedenis. Bali is beter als vakantiebestemming dan als gepensioneerdenoord, wat ons betreft. De banden met het eiland blijven echter bestaan; in de eerste plaats vanwege Elsa, Ketut en de beide mannetjes, onze Balinese familie.

Illustratie: Michael Leunig

Vandaag verhuist Elsa met haar zoontjes naar het eigen huis; de persoonlijke spullen gingen hen voor. Ketut vaart vandaag rondom Panama. Het is hun tweede koophuis. We waren bij de inwijdingsceremonie aanwezig toen zij in februari 2010 hun eerste huis betrokken. Drie jaar later werden ze uit huis gezet, vanwege de aanhoudend late aflossing van hun schuld. Banken in Bali zijn op bepaalde punten erger dan banken in het Westen: áls je al kunt lenen -met een substantieel onderpand- moet je daarna erg veel rente betalen. En als je problemen krijgt, verzwelgen ze je als hongerige haaien. Er kwam weliswaar voldoende geld binnen voor de aflossing maar vanwege voortdurende financiële perikelen in Elsa’s schoonfamilie ontstond er een tekort. Helaas hoorden wij het te laat.

Met steun van ons begonnen ze eind vorig jaar opnieuw aan een eigen huis op een lapje eigen grond, in hetzelfde dorp maar in een andere wijk. Er staan al enkele huizen in de straat. Op dit moment gaat het goed met menig bewoner van Noord-Bali. Overal waar je kijkt, wordt gebouwd en verbouwd. Nieuwe bedrijfjes en restaurants schieten als paddenstoelen uit de grond. Elsa is een ondernemende vrouw en dat zorgde voor een tweede baan die goed combineert met haar eerste en een goede bron van aanvullende inkomsten blijkt.

Ze hielden ons in de afgelopen maanden regelmatig op de hoogte van de bouwvorderingen. Af en toe zagen we meewerkende mannetjes in beeld. Ze hebben nu ieder een slaapkamer, de badkamers lijken op balzalen met een Westerse toilet (geen hurk-wc meer). Het werd een huis met veel licht en grote ramen; ik neem aan dat dit onze invloed is. De laatste werkzaamheden in en rond het huis, zoals het betegelen van de badkamers, het installeren van de keuken en het plaatsen van een hek en poort werden uitgevoerd door Elsa’s vader, met hulp van andere familieleden. Zij deden dat om niet, in ruil voor een dagelijks maaltje. Dat is daar heel gewoon. De binnenmuren van het huis zijn nog niet gestuuct of geverfd; ook dat vindt Elsa niet vreemd. Het is een mooie klus voor pa Ketut, als hij naar huis terugkeert. Ze noemen het huis zelf hun 'Dream House'. 

Vorige week stuurden we Elsa een Whatsapp om te vragen hoe ze vorderde met de voorbereidingen voor de verhuizing. 30 seconden later klonk een jong, Aziatisch stemmetje door de telefoonlijn. Het was Damai die ons in het Engels toesprak, gevolgd door grote broer Yuda. Elsa had het gesprek niet in gang gezet, bleek later. Hadden wij gebeld? Tidak, nee, wij wáren gebeld. Ze heeft wat te stellen met die ondernemende kereltjes! Het werd een geanimeerd gesprek over de speaker, zodat iedereen zijn of haar zegje kon doen. 

Yuda stelde bij die gelegenheid voor zichzelf voortaan Gede te noemen waarop ik antwoordde dat wij dan eerst moeten oefenen: wij kennen hem immers al acht jaar als Yuda en dat ligt goed in de mond. Het was stil aan de lijn, afgezien van gefluister op de achtergrond. In Bahasa Indonesia vroeg hij zijn moeder kennelijk verbaasd of wij hem al zo lang kende?! Hij was nog geen drie turven hoog toen hij op wankele pootjes ons leven binnenstapte. Zijn Engels maakt goede vorderingen, zagen we aan een zelf getypt Engels appje van twee dagen daarvoor.

In Bali krijgt iedere baby bij de geboorte een persoonlijke roepnaam en een naam die hoort bij de volgorde in het gezin. Ook in Bali kent men kastes zoals in India: de hoogste klasse bestaat uit Brahmana (priesters), daaronder heb je Ksatria (krijgers of heersers), daar weer onder de Wesia (kooplui of ambtenaren) en de laagste klasse is Sudra, mensen die in de rijstvelden werken; dat hoeft niet letterlijk zo te zijn. De eerstgeborene in een Sudra-familie heet Gede, Wayan of Putu; ongeacht de sekse. De tweede krijgt de naam Made of Kadek. Balinezen hebben geen achternaam zoals wij die kennen. Nu ontstegen Elsa & Ketut (de als vierde geborene) de rijstvelden inmiddels ruim maar de kaste waarin een Hindoe is geboren blijft je alle levens bij, ook na reïncarnatie.

Yuda’s Engels ligt thans ongeveer op het niveau van de taalvaardigheid van de president van Indonesië, wat mijn oren betreft. Ik hoorde hem een toespraak houden voor de pers en dat hield niet over. Jokowi kwam vorige week twee dagen op staatsbezoek naar Nederland; het was onderdeel van een rondgang langs Europese landen. De man is uit 1961 en heeft geen persoonlijke ervaring met Nederland als kolonisator. De zevende president van de Indonesische archipel is dan ook geen voorstander van nieuw en grootschalig onderzoek naar Nederlandse oorlogsmisdaden in de periode 1946-1949. Dat moeten we dan maar helemaal zelf gaan doen, vind ik.

Het vorige officiële staatsbezoek van een Indonesische president vond plaats in 2000. In 2010 zegde de toenmalige president Yudhoyono zijn bezoek af omdat vertegenwoordigers van de Republiek der Zuid-Molukken in Nederland een kort geding aanspanden om hem te laten arresteren wegens medeplichtigheid aan mensenrechtenschendingen. Deze keer wilden de Molukkers juist met de president in gesprek over handelsbetrekkingen. Geen idee of dat plaatsvond; het bliksembezoek trok weinig publiciteit. De belangrijkste gespreksonderwerpen waren samenwerking tegen terrorisme en handel. Mensenrechten kwamen eveneens ter sprake, naar verluidt. Henk Schulte Nordholt, hoofd Onderzoek van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde en bijzonder hoogleraar Indonesische Geschiedenis aan de Universiteit van Leiden zei in het AD dat hij vermoedde dat er “in de marge heus wel zal worden gezegd dat lesbiennes en homoseksuelen op een rare manier worden vervolgd”… [Cursivering is van mij.] Tja.

Het is morgen voor de derde maal Koningsdag in Nederland. Het enige dat ik daarover wil schrijven, is dat ik van ganser harte hoop dat de dag in het hele land zonder incidenten verloopt. Sterkte met het weer en geniet van de feestelijkheden!