“Verstandig eten, natuurlijk bewegen, goed slapen en stress vermijden, steun van de familie, respect voor de natuur en een doel in het leven” zijn enkele van de factoren die de hoge levensverwachting verklaren in de vijf blauwe zones ter wereld, Sardinië, Okinawa (Japan), schiereiland Nicoya (Costa Rica), eiland Ikaria (Griekenland) en Loma Linda (westkust VS). “Veel meer dan alleen goede genen”, aldus de bekende Belgische demograaf Michel Poulain. Hij was de eerste wetenschapper die deze gebieden in kaart bracht (2000).
Tijdens het 32ste nationaal congres van de ‘Sociedad Española de Médicos Generales y de Familia’ (SEMG), de Spaanse Huisartsenvereniging, werden vorig weekend de bevindingen gepresenteerd van onderzoek naar blauwe zones in Spanje. Afgelopen week zocht ik het onderwerp verder uit en maakte er een verhaal van.
Poulain geeft, al 78-jarige werkende, het goede voorbeeld. Na zijn pensionering accepteerde hij een aanstelling aan de universiteit van Tallinn (Estland). Zelf leeft hij niet om 100 jaar te worden. Hij is nog steeds gepassioneerd onderzoeker maar zegt dat hij zelf geen zin heeft om naar Sardinië te verhuizen en daar schapen te gaan hoeden in de bergen. ‘Het leven is daar wel heel erg leeg, zonder stress maar ook zonder leuke dingen’, aldus de seniore wetenschapper.
De kaart die Poulain en zijn onderzoeksteam samenstelden voor Spanje is een provincieclassificatie op basis van zijn ‘Extreme Levensduur Index’ (ELI). Deze index berekent de kans om 100 jaar oud te worden op basis van de geboorteplaats. Om deze cijfers te verkrijgen, deel je het totaal aantal honderdjarigen (levend of overleden) tussen 2003 en 2023 op locatie X door het aantal geboorten in dezelfde periode en op dezelfde plek.
De SEMG-voorzitster verklaarde tijdens het congres dat het niet uitsluitend gaat om meer levensjaren maar vooral om meer jaren met gezondheid, zelfstandigheid en kwaliteit van leven.
De Spaanse Vereniging van Huisartsen startte begin 2025 het project ‘RENACE’, het Nationaal Register van Honderdjarigen. Het is een initiatief van een van de leden, dr. Juan Martínez Hernández, en heeft als overkoepelend doel epidemiologisch, biochemisch en genetisch onderzoek te doen naar de factoren die een lang leven bepalen.
In Spanje wonen naar schatting 10.000 honderdjarigen, geografisch verspreid en niet per se volgens een patroon. SEMG bereikt landelijk meer dan 6.000 artsen via elektronische contacten. Honderden van deze huisartsen meldden zich vrijwillig aan als arts-onderzoeker voor dit project. De originaliteit van RENACE ligt in het feit dat artsen, epidemiologen en wetenschappers die fundamenteel onderzoek doen voor het eerst samenwerken aan onderzoek naar een lang leven. De prioriteit van deze groep ligt bij de veiligheid van de honderdjarige patiënten die aan hun onderzoek deelnemen.
Elke Spaanse krant had er wel een artikel over maar bijna nergens werd er een verklaring gegeven voor het beeld dat werd gepresenteerd. Met een gemankeerde sociologe op de bank (ze kwam niet door haar statistiekexamen) en veel tijd om erover te praten en na te denken, kwam ik tot een soort eigen verklaring waarom het juist de noordelijke Spaanse provincies zijn die aan kop gaan als het om ‘centenarios’ gaat.
Spanje behoort al jarenlang tot de landen met de hoogste levensverwachting in Europa. Na Monaco (eerste met 86,5 jaar) staat het land op de tweede plaats. De gemiddelde levensverwachting ligt hier op 84,3 jaar. Op de wereldkaart van lang leven staat Spanje op de 6de plek (gegevens van 2025).
De Noord-Spaanse provincies Soria, Segovia, La Rioja, Navarra en Guadalajara zijn de koplopers. In die contreien heerst een gematigd (Atlantisch) klimaat. De temperaturen zijn er mild (minder extreem) en de luchtvochtigheid is er gematigd. Hierdoor kunnen mensen gemakkelijker het hele jaar door actief zijn in de buitenlucht.
In de provincies van de vijf koplopers, liggend in het binnenland, wordt er veel op het land gewerkt. Het is het gebied van de ‘campos’ waar het werk dat men er doet een natuurlijke vorm van dagelijks bewegen inhoudt. Het zijn dunbevolkte gebieden. Daar bestaat doorgaans weinig industrie (schonere lucht), de familiebanden en connecties met de lokale gemeenschap zijn er hecht. Een traditioneel voedingspatroon en het actief voorkomen van eenzaamheid spelen belangrijke rollen bij gezond oud worden.
Een zeer belangrijke factor is de sociale verbondenheid. Onderzoekers zien steeds meer bewijs dat een robuust sociaal netwerk een beschermende werking heeft op mensen. Personen die zich minder eenzaam voelen, hebben minder stress, herstellen sneller van ziekte en vertonen gezonder gedrag.
Ik zie het voor mij: in de blauwe zone zweren ze bij een glaasje rode wijn bij de maaltijd (pun intended)! Die maaltijd is traditioneel met olijfolie bereid, met verse groenten uit eigen moestuin. De oudjes glijden door het leven door zoveel gezonde olie. De lunch wordt gevolgd door een siësta. Een babbeltje met collega’s op het kerkplein na het eten dient als gezond toetje, net als een kaartje leggen met buren en leeftijdgenoten. Ik zag het regelmatig met eigen ogen gebeuren. Het leven is er simpel en overzichtelijk.
Zelf woon ik in de provincie Alicante (autonome regio Valencia). Op de kaart van Poulain is dat geen donkerblauwe maar een lichtgele provincie. De gemiddelde levensduur ligt hier op 82,9 jaar. Meer dan 20% van de bevolking is ouder dan 65 jaar. In deze provincie staan 600 honderdjarigen geregistreerd. (Data afkomstig van INE, het Spaanse CBS.) De levensverwachting bij geboorte, in de regio Valencia, ligt op 82,5 jaar.
Mijn moeder werd ruim 94 jaar oud. Als ze niet was gevallen en een delier kreeg, zou ze 100 jaar zijn geworden. Ze rookte nooit, dronk nauwelijks (soms een glaasje advocaat met slagroom op een verjaardagsfeestje), at tamelijk gezond, fietste graag tot na een mislukte heupoperatie, was ruim 40 jaar weduwe, had weinig vrienden. Ik denk niet dat ze erg gelukkig was... Zij was er de persoon niet naar om de slingers op te hangen.
Volgens het bureau voor de statistiek leven in heel Spanje momenteel 16.000 à 17.000 personen van 100 jaar en ouder; 80% van hen is vrouw. Het sterke geslacht. Eén op de 16 mensen in dit land is ouder dan 80 jaar, 20% van de bevolking is ouder dan 65 jaar (ongeveer tien miljoen). De oudste vrouw van het land is Teresa Fernández Casado van 112 jaar, uit de provincie Léon. Zij is zó oud dat ze met dinosauriërs in de wei heeft gedrenteld! Volgens haar dochter is ze “een eenvoudige, nuchtere vrouw, geliefd bij haar buren”. Ze slikt maar één pilletje per dag (om het cholesterolgehalte te beheersen).
Mensen denken wel eens dat een warm klimaat automatisch gezonder is. Het mediterrane klimaat en de leefstijl stimuleren wel een actiever buitenleven, een gezond dieet en een lager stressniveau, hetgeen bijdraagt aan een hogere levensverwachting. Maar in Zuid-Spanje kunnen zomertemperaturen langdurig boven de 40 graden uitkomen. Bij dit soort extremen is buiten actief zijn niet voor de hand liggend. Extreme hitte verhoogt bovendien het risico op hart- en vaatziekten, uitdroging en ademhalingsproblemen; vooral bij ouderen.
Andalusië, de zuidelijkste autonome regio van Spanje, waar de hekkensluiters Sevilla, Cádiz en Málaga zich bevinden, heeft al decennialang een hoger werkloosheidspercentage (14,7 in het eerste kwartaal van 2026) dan het nationaal gemiddelde (ruim 10%, een van de hoogste percentages in Europa). Sociaal-economische achterstand is wereldwijd een van de sterkste voorspellers van een lagere levensverwachting. Mensen met minder financiële middelen ervaren vaker chronische stress en hebben minder toegang tot gezondheidszorg.
De geografische kaart van obesitas per Spaanse provincie vertoont enige overeenkomst met de kaart van Poulain. Naarmate je verder naar het zuiden afzakt, zie je gemiddeld hogere percentages overgewicht en obesitas verschijnen. Dat vertaalt zich bijvoorbeeld in een hogere prevalentie van diabetes type II, hoge bloeddruk en hart- en vaatziekten dan in de noordelijke regio's. De provincie Lugo in het noord-westen van Spanje is daarop de enige uitzondering (koploper overgewicht en obesitas).
Spanje wordt vaak geprezen om het mediterrane dieet: olijfolie, verse groenten, peulvruchten, verse vis en fruit. Onderzoeken tonen al decennialang aan dat dit voedingspatroon gezond is. Dat dieet wordt overal in het land gevolgd maar wellicht niet in dezelfde mate. In het zuiden is het traditionele dieet eveneens gezond maar in de laatste decennia heeft de opkomst van fastfood en ultrabewerkte voeding er relatief meer invloed gekregen dan in het hoge noorden.
Het is belangrijk te benadrukken dat de kaart van Poulain geen beeld is van een gezond noorden en een ongezond zuiden. Spanje behoort als geheel tot de landen met een van de hoogste levensverwachtingen ter wereld. Ook in de lager en laagstscorende provincies worden mensen gemiddeld relatief oud in vergelijking met veel andere burgers van Europa. Het is ironisch dat de zonnige stranden van Andalusië wereldwijd vaak worden gezien als het ideale recept voor een lang en gezond bestaan terwijl de statistieken juist suggereren dat de groene heuvels van Navarra en Castilië een betere 'blauwe' optie zijn. Tja.
