Brief aan Etty

Bijna twee maanden geleden schreef Volkskrant-columniste Gerda Blees over de Nederlands-Joodse schrijfster Etty Hillesum (1914-1943) die door de nazi’s werd vermoord in Auschwitz. Het was de geboortedag van Hillesum en Blees vond dat een goed moment om Hillesums werk af te stoffen. Ze ging zelfs een stap verder: ze riep een schrijfwedstrijd uit ter herinnering en nagedachtenis aan haar. 

Etty Hillesum kent tot op de dag van vandaag een trouwe schare fans. Liefhebbers van haar proza prijzen haar omdat ze -onder andere- prachtig reflecteerde op het kwaad in de mens. In de jaren voor haar dood formuleerde ze in haar dagboeken en brieven haar hoogstpersoonlijke, universeel aansprekende antwoorden op het kwaad. Antwoorden die nu wederom relevant zijn. Blees vond dat Etty Hillesum een naar haar vernoemde prijs verdiende. Ze vroeg zich in haar column af hoe we ons moeten verhouden tot alle rottigheid van vandaag de dag. Zouden Hillesums geschriften daarbij nu een richtsnoer kunnen zijn?

Met de Volkskrant-redactie en mensen van het Etty Hillesum Huis (in Middelburg, de geboorteplaats van de schrijfster) bedacht ze de Etty Hillesum Schrijfwedstrijd. 

Nu moet je weten dat ik voor mijn afstuderen aan de faculteit Algemene Literatuurwetenschap (Vrij Universiteit, Amsterdam) een doctoraalscriptie schreef met als titel ‘Ironie in kampliteratuur. Sauve qui peut..?’. (Sauve qui peut is het best vertaald met ‘redden wat er te redden valt’.) Mijn literaire onderzoek had betrekking op de vraag of er in de bizarre en barre wereld van concentratie- en vernietigingskampen een rol was weggelegd voor stijlfiguur ironie. Zo ja, welke functie vervulde dat dan? Er waren al wetenschappers die ironie hadden onderzocht maar ironie in combinatie met de Holocaust was nog nauwelijks tot geen onderzoeksobject. N.B. Pas later ontstond de voorkeur voor het begrip Holocaust-literatuur.

Zo stapte Etty Hillesum mijn leven binnen. Vandaag, 9 maart, sluit de inzendingstermijn van de schrijfwedstrijd. Dit is de datum waarop Etty Hillesum haar dagboek begon in 1941. Zittend voor het raam van haar kamer aan het Museumplein begon ze aan een indrukwekkend werk dat de tijd ruimschoots zou doorstaan en niets aan relevantie heeft ingeboet.

Ze wordt bekend met haar brieven en dagboeken en wordt de Nederlandse chroniquer van de Holocaust genoemd. Als ze in kamp Westerbork terechtkomt, wordt zij geconfronteerd met de verschrikking van de wekelijkse transporten naar ‘het Oosten’. Op haar laatste briefkaart, die ze uit de trein gooit die haar naar Polen vervoert, schrijft ze: ‘We hebben zingende dit kamp verlaten’.  

Haar ‘Brieven uit Westerbork’ werden in de Tweede Wereldoorlog illegaal gedrukt en verspreid, in oplages van slechts 100 exemplaren. In 1962 werd haar werk opnieuw uitgegeven bij uitgeverij Bert Bakker maar zonder al te veel echo. Pas vanaf de jaren '80 werd haar werk gretig gelezen. 

Het organiserend comité van de Etty Hillesum Schrijfwedstrijd riep lezers op om een literaire brief te schrijven, die: 

• getuigt van persoonlijke reflectie en visie op Hillesums teksten en gedachtegoed;
• een duidelijke verbinding maakt tussen haar tijd en onze tijd;
• een persoonlijke, maar ook universele boodschap uitdraagt;
• stilistisch krachtig en authentiek is.

Op de avond na de oproep in de krant kwam de eerste inzending al binnen, naar verluidt. Dat meldde Blees in haar column van een week later. Op dat moment had ze negen inzendingen ontvangen. 

Vanaf morgen gaat de jury, bestaande uit professionele schrijvers en Etty Hillesum-kenners Judith Koelemeijer (die in 2022 de biografie ‘Het verhaal van haar leven’ publiceerde), Marloes Matthijssen, Sheila Sitalsing en Klaas A.D. Smelik, aan de slag. 

Schoorvoetend begon ik aan mijn brief aan Etty. Schrijven kan ik maar hoe doe je dat ‘stilistisch krachtig’? Naast ironie ken ik andere stijlfiguren als herhaling, anafoor, metafoor, personificatie en tegenstelling. Daar weet ik wel raad mee. Maar wat houdt ‘authentiek’ precies in? In de 18 jaar dat ik blog, meen ik mijn stijl wel te hebben gevonden; die ging bij mij horen. Maar een literaire brief aan visionair Hillesum vraagt om meer en anders (sorry, bloglezers...). Als politiek geïnteresseerde vind ik het niet moeilijk verband te leggen tussen haar tijd en die van nu. Maar om je dan te moeten beperken tot 750 woorden? En nog zo wat bedenkingen. 

Ter opfrissing herlas ik mijn eigen vergeelde scriptie, Hillesums boeken ‘Dat onverwoestbare in mij’ en ‘Het verstoorde leven’, de biografie van Judith Koelemeijer ‘Etty Hillesum. Het verhaal van haar leven’ en delen van het boek ‘Reading Etty Hillesum in Context: Writings, Life, and Influences of a Visionary Author’, onder redactie van Klaas A.D. Smelik.

Klaas Smelik Sr, vader van jurylid Klaas (die directeur is van het Etty Hillesum Huis), was een goede vriend van Etty Hillesum. Hij kreeg haar dagboeken en brieven na de oorlog in bewaring. Haar brieven van augustus 1941 tot september 1942 zijn bewaard gebleven. De dagboeken uit Westerbork die Etty meenam toen ze in september 1943 in de trein naar Auschwitz stapte, gingen in vlammen op.

Het schrijven van mijn brief aan Etty vorderde goed. Het ging over lijden, haar Joodse lotsverbondenheid, de weigering te haten en bitter te zijn. Dat er nu wéér barbaren aan de poort staan, dat onze beschaving wederom onder druk staat. Zij wilde een pleister zijn op vele wonden. En ik? Niet volgzaamheid zijn, je persoonlijk verzetten. Niet zwijgen of wegkijken maar juist blijven zien en voelen. Het kwaad niet ontkennen maar wel hoop blijven koesteren. Het draait om durf en medemenselijkheid, wat mij betreft.

Mijn liefje, kritisch toehoorder, moedigde mij aan door te gaan. Het werd een intensief proces van nadenken, schrijven, bijlezen, veranderen, wegstrepen, toevoegen, overpeinzen, schrappen, teruglezen, schaven en bijschaven. Net als bloggen maar dan serieuzer. De twijfel over wel of niet inzenden hield nog wel even aan. Totdat die verdween en de tekst wegvloog... (niet vanwege luchtigheid).

Op 5 mei worden de winnende brieven (in de categorieën tot 18 jaar en vanaf 18 jaar) gepubliceerd in de Volkskrant. De beide prijzen worden die dag uitgereikt in het Etty Hillesum Huis in Middelburg.