Brave borsten en boeven op Bali

Afgelopen week had onze grote kleine vriend Yuda op Bali examenweek. Hij zit op een internationale lagere school met drietalig onderwijs dat op Montessori-leest is geschoeid. Hij zit nog even in klas 2 maar telt de dagen af totdat hij naar klas 3 mag overgaan. Ik vind dat grappig. Het kereltje is ervan overtuigd dat het onderwijs leuker wordt in de derde. Ik begrijp wel hoe dat in zijn koppie werkt: leerlingen van die klas gingen afgelopen schooljaar vaker op reis en deden meer veldonderzoek dan hij met zijn klas. Nu maar hopen dat ze het programma volgend jaar niet omgooien!

Vanaf maandag werden we door moeder Elsa via Whatsapp op de hoogte gehouden van het verloop. De eerste dag deed hij examen voor burgerzin en bahasa Indonesia (Indonesische taalvaardigheid). Het ging goed volgens de geëxamineerde. Hij was net zo tevreden als de meester: hij behaalde 10en voor beide vakken. Qua burgerzin aardt hij niet naar zijn af en toe recalcitrante en soms intense witte surrogaatoma’s! De dag erna stonden Matematika en Agama op het programma, rekenen en godsdienstleer. Dat was iets moeilijker, naar verluidt. Dag drie bestond uit een test van moedertaal  bahasa Bali en wederom bahasa Indonesia. Donderdag werd de examenweek afgesloten met nogmaals een rekentest. Volgens Yuda ging die ‘good again’. Het onderwijsniveau op Yuda’s internationale school ligt voor sommige vakken hoger dan het niveau op een uitsluitend Indonesische school en daarom vinden wij het belangrijk dat hij juist daar leerling is. Voor die vakken legde hij dus twee tests af. Hij is over, kita senang!

We zijn trots op het brave ventje en zijn jongere broer. De jongste is leerling op een -eveneens internationale- kleuterschool maar die heeft geen examenweek. Op de foto staan ze in de (betonnen) voortuin van het eigen huis. Het laatste gezamenlijke kattenkwaad: elkaars haren knippen. Een mooi stel, ondanks hun rafelige randjes. De Nederlandse filosoof Kasper van Royen introduceerde onlangs de uitdrukking ‘schattigheidsexhibitionisme’ in een artikel getiteld Sharenting in NRC.Next. Het woord is een samentrekking van sharing & parenting, het door (groot)ouders plaatsen van foto’s van (klein)kinderen op sociale media. Van Royen haalde onlangs alle foto’s van zijn dochtertje van Facebook. Hij raakte bezorgd over commercieel hergebruik ervan en vond het bij nader inzien raar dat zijn persoonlijke foto-album door iedereen kon worden bekeken. Ik plaats regelmatig foto’s van de Balinese mannetjes op mijn blog maar ben mij altijd bewust van hun beeld. Ik let erop dat er niets wordt getoond waarvan ze later last zouden kunnen krijgen.

Deze week las ik in de Bali Updater over Anak Agung Gde Benny Sutedja, familielid van het vorstendom van Jembrana in het zuidwesten van Bali. Ter info: Bali kende ooit negen vorstendommen; na de oorlog tegen de Nederlandse kolonisator bleven er, na bloederige puputans, slechts drie over. Precies 110 jaar geleden “pacificeerde” Nederland Bali op bloedige wijze. Daarover leerde ik niets tijdens vaderlandse geschiedenisles, het stond in geen enkel geschiedenisboek vermeld. Tja. De nazaten van die koninklijke families leven tot op de dag van vandaag in paleizen op het eiland. Het koninklijke paleis van Ubud kun je hedentendage bezoeken.

Via het provinciale bestuur van Bali vroeg het oudste kind (Anak Agung) Sutedja de centrale regering van Indonesië om rehabilitatie van zijn vader Anak Agung Bagus Sutedja die Bali’s eerste gouverneur werd in 1958. Hij was de zoon van de laatste Raja van Jembrana. De man was overtuigd aanhanger van Sukarno. Hij zou lid zijn geweest van de PKI, de Indonesische Communistische Partij, maar dat werd nooit bewezen. Benny deed dat verzoek bij de presentatie van zijn boek“The Story of the Kidnapping of Anak Agung Bagus Sutedja”. Ik zal het niet kunnen lezen want het is geschreven in bahasa Indonesia. Zijn vader werd in 1966 gekidnapped en hoogstwaarschijnlijk vermoord door een jeugdbende van Soeharto. Het boek schildert de voormalige gouverneur af als een visionaire leider die een belangrijke rol speelde in de ontwikkeling van het onderwijs op Bali; hij hielp mee aan het opzetten van de inmiddels internationaal erkende Udayana University in Denpasar.

Benny Sutedja is van mening dat de familie met terugwerkende kracht recht heeft op salaris en pensioen van zijn vermoorde vader. Hij doet een beroep op de Indonesische autoriteiten om de rechten van zijn vader in ere te herstellen. De familie deed eerder een dergelijk verzoek aan de toenmalige goeverneur IB Mantra maar kreeg nooit een reactie. De familie kreeg jarenlang te maken met discriminatie en beledigingen. Sutedja Jr. vindt dat niet alleen de goede naam van zijn vader moet worden hersteld maar die van alle onschuldige slachtoffers van de geweldadige 30 September Beweging. “Respect and honor them as human beings.”

Nóg een geschiedenislesje: de Indonesische Communistische Partij steunde Sukarno (die geen communist was) in zijn strijd tegen de Nederlandse kolonisator. Na de onafhankelijkheidsverklaring in augustus 1945 werd hij de eerste president van Indonesië. In 1965 vond een militaire staatsgreep plaats onder leiding van de rechtse generaal Suharto. Communisten werden tot staatsvijand nr 1 verklaard. Tot die categorie behoorden vakbondsmensen, linkse intellectuelen, etnische Chinezen, boeren die land kwijtraakten tijdens de kolonisatie en alle anderen die na de onafhankelijkheid streden voor herverdeling van de rijkdom. Ketut, vader van Yuda, vertelde mij jaren geleden over deze kwestie. Zijn familie op Bali zou in 1965-1966 ook slachtoffer van de communistenjacht zijn geworden.

De Canadese historicus John Roosa stelt in zijn boek ‘Pretext for Mass Murder: The September 30 Movement and Suharto’s Coup d’Etat’ (2006) dat in minder dan een jaar tijd in Indonesië meer dan één miljoen zogenaamde communisten werden vermoord. Ik lees af en toe een hoofdstuk in het boek.

Het boek van Sutedja bevestigt het historische feit dat ook Bali in de nasleep van de militaire staatsgreep te maken kreeg met de gewelddadigste moorden in de geschiedenis van Indonesië. Sutedja noemt in zijn boek het aantal van 80.000 à 100.000 vermeende communistische Balinezen die zouden zijn omgebracht. Mensen werden door paramilitaire troepen -gerecruteerd uit de bevolking- ontvoerd, naar afgelegen plekken gevoerd en massaal vermoord. Dat werpt een heel ander licht op het Eiland van de Goden.

Oh, islands in the sun

Recent bezocht de zoon van vrienden van ons het appartement van zijn ouders alhier, met zijn aanstaande bruid. Het stel treedt later dit jaar in het huwelijk en tijdens een borrel op het zonnige terras kwam het onderwerp ‘huwelijksreis’ aan de orde. Vanwege een nieuw huis, een nieuwe baan in combinatie met een razend drukke bestaande baan zouden ze daarvoor na de plechtigheid niet veel tijd hebben. Of wij nog ideeën hadden? Ik suggereerde de Balearen of de Canarische eilanden: niet ver weg, mooi en heel relaxed. Ze zijn geliefd bij jong en oud, Spanjaarden en buitenlanders. In de periode die zij voor ogen hebben, is de grootste drukte op die Spaanse vakantiebestemmingen voorbij.

Ik realiseerde mij op dat moment niet dat die bestemmingen het dit jaar weleens extreem zwaar voor de kiezen zouden kunnen krijgen. Iedereen die het nieuws volgt, weet dat reisbestemmingen als Turkije, Tunesië en Egypte vanwege terroristische dreiging bij vele toeristen uit de gratie raakten. Het aantal boekingen in landen ten zuiden en oosten van het Middellandse Zeegebied daalde dramatisch. Turkije kreeg te maken met een daling van 40% ten opzichte van vorig jaar (los van Erdoğans kliklijn-actie onder eigen onderdanen), Egypte zelfs met een daling van 46%. Alle pijlen worden nu, naar verluidt, op Spanje gericht maar ook Portugal zal een grotere stroom toeristen tegemoet kunnen zien.

In een artikel getiteld Costa del Crowded las ik recent dat een aantal van de Spaanse eilanden dit jaar weleens voor het eerst onder massatoerisme zou kunnen bezwijken. Mallorca, Menorca en Ibiza zouden weleens niet tegen de aanstaande stroom toeristen zijn opgewassen. De Balearen hebben één miljoen permanente bewoners maar tijdens het toeristische hoogseizoen zwelt dat aantal aan tot 13 miljoen dus je kunt je iets voorstellen bij dat doemscenario. Wij bezochten Ibiza in 2007 met de ferry, in gezelschap van Nelly & Diederik; we gingen na het hoogseizoen en hadden het eiland voor ons alleen.

Vanaf 1 juli gaan de Spaanse autoriteiten extra maatregelen nemen om chronische verkeersproblemen, zeevervuiling (door riolering) en watertekort op de eilanden te reduceren; voorkomen kan helaas niet meer. De eerste officiële maatregel die eerder dit jaar werd aangekondigd, is het heffen van een ecotax voor iedere toerist van 18 jaar en ouder. Het gaat om een belasting van €0.50 per persoon per nacht voor een verblijf op een camping of in een hostel en €2 per persoon per nacht voor een verblijf in een hotel of huurwoning. Die bedragen zullen worden gehalveerd bij een verblijf van langer dan een week. De tax zit niet in de reissom maar moet ter plekke worden betaald, meteen na aankomst op Spaans grondgebied. Die belasting zal velen echter niet van een bezoek weerhouden.

Tijdens het hoogseizoen landt er elke twee minuten een vliegtuig op Mallorca. De  Spaanse autoriteiten op het favoriete vakantie-eiland verwachten niet dat dit lang goed zal gaan… De bestaande infrastructuur zal de voorspelde stroom bezoekers niet aankunnen en veel toeristen zullen dit seizoen gestresst raken. De eerste lange wachtrijen zal men reeds op het vliegveld treffen, de bussen zullen bezet zijn en de stranden overvol.

Ibiza en Formentera overwegen daarnaast een ban op het reizen met eigen auto. Er varen vele ferries naar de Balearen. In de piek van het toeristische seizoen rijden er 20.000 auto’s rond op het kleine Formentera dat maar 19 kilometer lang is. Op Mallorca rijden in diezelfde periode 60.000 huurauto’s rond die monsterfiles veroorzaken op het eiland. Eerder deze maand deden acht cruiseschepen Palma de Mallorca aan, met als gevolg dat 20.000 toeristen in bussen en taxi de oude hoofdstad verkenden. Aan het einde van het toeristenseizoen zal Palma naar verwachting 1.5 miljoen toeristen hebben ‘verwerkt’. In 2012 bezochten mijn liefje en ik Mallorca, eveneens na het hoogseizoen. De baaien zijn prachtig, er is cultuur in overvloed. Het was er destijds gezellig druk. 

Mijn liefje en ik blijven deze zomer weer rondom het Spaanse honk, net als vorig jaar. Wij zeggen bijna dagelijks tegen elkaar hoe fijn we het vinden om in Spanje te leven. Het is een prettig land met interessante tradities, prachtige stranden, lekker eten, rijke cultuur en leuke inwoners. In het blad International Living las ik dat meer Amerikanen interesse krijgen in Spanje als land om met pensioen te gaan. Spanje is het hoogst scorende Europese land in hun Top10!

Kort voor onze afgelopen overwinteringsreis kreeg ons appartement tweemaal een bezichtiging van geïnteresseerde Amerikanen uit de westkust. Ze roemden vooral de luchtkwaliteit; iets dat ik bevestigde want het rapport van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) was toentertijd een van de belangrijkste redenen waarom we hier terechtkwamen. De Californiërs zouden een bod op ons huis uitbrengen maar lieten uiteindelijk verstek gaan.

Over minder dan een maand gaan we voor een paar weken naar het Vaderland. We worden oppasmoeder van een huis in de Randstad en gaan daarna nog een rondje maken langs vrienden en familie.

My devices

Bijna een week zaten wij zonder eigen internetverbinding en dat was een ontnuchterende ervaring. Ik werd mij weer eens bewust van de betekenis van internet in mijn leven: als het moet kan ik zonder maar ik mis die link naar de buitenwereld wel. Dagelijks liep ik daarom met een tasje met daarin computer en iPad naar de overburen om daar te lezen en mijn routineklusjes te doen. Ik lees artikelen op Flipboard, maak aantekeningen en zoek afbeeldingen voor mijn blogs, doe soms een spelletje op de iPad (Cognito, 1010 en Peak vind ik leuk), zoek dingen uit naar aanleiding van de boeken die ik lees, bekijk recepten en nog veel meer. 

Gisterenmiddag kwam Alejandro langs, een technicus van het internetbedrijf waarbij we zijn aangesloten. Hij kwam de router opnieuw instellen. Hij vertelde mij dat er een wereldwijde virusaanval kwam op vrijdag de 13de en dat zij werden getroffen. Ze vermoeden dat de aanval uit de Verenigde Staten afkomstig was. Het betrof een virus die zichzelf verspreidt en was gericht op specifieke typen antennes. Als het een belendende antenne ‘ziet’, springt het over. Een van hun antennes werd op die manier geïnfecteerd en dat betekende dat 3.000 klanten (10% van hun klantenbestand) van de ene op de andere minuut geen internetverbinding via wifi meer hadden. Ik was de enige getroffene in ons woonblok alhoewel vele buren klant zijn van hetzelfde bedrijf en op dezelfde antenne zijn aangesloten. Alejandro kon dat niet verklaren. Hijzelf had in de afgelopen dagen toegang tot internet, zijn buren weer niet.

De virus had geen naam; desalniettemin vond ik vandaag een verwijzing na het intypen van de naam van een concurrerend bedrijf die Alejandro tijdens ons gesprek liet vallen. Daar trof ik in de lijst van problemen op vrijdag 13 mei inderdaad een urgente melding van de kwestie aan. Ik las dat kennelijk een jaar geleden eenzelfde aanval van hetzelfde virus op antennes plaatsvond (en hoe je het probleem kon oplossen). Verouderde firmware is nodig om last van het virus te krijgen. Nou, dan weten we dat… het internetbedrijf werkt hun spullenboel niet bij! Zelf heb ik de indruk dat het vooral oudere klanten trof – ik bedoel niet qua leeftijd maar qua datum van aansluiting of gebruikte apparatuur. Hoe het ook zij, de verbinding met het wereldwijde web werkt weer. Ik zit nu tevreden te internetten in mijn eigen huis.

Sinds een dag of twee hebben we hier de doorbraak naar stabiel, zomers weer. Vorige week schommelde de temperatuur nog dagelijks en was het tamelijk bewolkt; 's avonds trok het doorgaan weer open. De thermometer zakt volgens de weervrouw vanaf nu niet meer onder 20 graden Celsius. We moesten er dit jaar langer op wachten. Vorige week reed ik op grote afstand langs de salinas van Torrevieja waar de roze kleur van het water mijn aandacht trok. Ik nam mij op dat moment voor daar op de eerste de beste zonnige dag te gaan wandelen en foto’s te maken. Gisteren was het zo ver (26 graden) dus we gingen op pad.

De lagunes van La Mata en Torrevieja bestaan sinds 1321. In 1389 gaf de Kroon toestemming aan de plaatselijke bevolking om de lagunes om te vormen tot albuferas teneinde visvangst mogelijk te maken. Het aanleggen van een kanaal dat verbinding zou maken met de Middellandse Zee liet bijna een eeuw op zich wachten. In 1482 zag men helemaal af van het vissenproject omdat het zoutgehalte in de lagunes te hoog zou worden. 

In 1759 werden de lagunes weer eigendom van de Spaanse staat. Niet veel later deed men de eerste zoutproeven in de lagune van La Mata. Bij die gelegenheid ontdekte men de uitstekende kwaliteit van het natuurlijke product maar vanwege de betere infrastructuur van Torrevieja werd de officiële zoutexploitatie in die plaats opgezet. La Mata bleef wel de historische betekenis behouden. Het deel van het uitgestrektere gebied waarin de lagunes liggen, werd in 1989 door de regering van Valencia officieel tot natuurpark verklaard.

Wij wandelden naar de lagunes vanuit het plaatsje Los Montesinos. Het pad ernaar toe is gemakkelijk begaanbaar, kleurrijke vogels vlogen af en aan. Het gebied trekt naar verluidt 200 soorten vogels aan. Eenmaal bij het water trof ik een bijzonder landschap aan, met tenminste 50 tinten roze. Ik was geboeid, het nodigde uit tot experimenteren. De zoutkristallen op takjes en stenen vormden fotogenieke blingbling-voorwerpen. Op sommige plekken kraakten de kristallen onder mijn wandelschoenen, alsof ik mij op sneeuw begaf. Ik stond met blote voeten in het zoutmeer en genoot. Ik ga zeker naar de lagunes terug, de volgende keer met ondergaande zon. Eens zien wat dan het kleurenspectrum is.

Je zou ze!

Er is goed en slecht nieuws te melden van het zeezoogdierenfront.

Het goede nieuws is dat SeaWorld Parks & Entertainment in de Verenigde Staten bij monde van de CEO vorige week verklaarde per direct te stoppen met orcashows. Dansende, poserende en kussende killer whales behoren voorgoed tot het verleden. Dat is zeker reden tot blijdschap maar het einddoel is nog niet bereikt: alle orca’s moeten vrij! De shows zullen aanvankelijk van karakter veranderen voordat ze helemaal stoppen. Het pretparkbedrijf gaat voortaan een educatieve koers varen; het natuurlijke gedrag van orca’s zal voortaan centraal worden gesteld.

Sinds de documentaire Blackfish (2013) waaraan ik een eerdere blog wijdde, kreeg SeaWorld veel negatieve publiciteit over zich heen vanwege de slechte behandeling van orca’s in gevangenschap. De druk op het bedrijf nam toe, het aantal bezoekers af. Pas in november 2015 beloofde SeaWorld dat het gefaseerd zou gaan stoppen met de shows in San Diego. Op dat moment gold die beslissing niet voor orcashows in Orlando en San Antonio maar in mei 2016 is dat dus eindelijk een feit. Het voortplantingsproject met elf orca’s in San Diego -waaronder Tilikum en zijn nazaten- stopte eveneens en ook dat is goed nieuws.

In de afgelopen periode las ik het boek ‘Death at SeaWorld: Shamu and the Dark Side of Killer Whales in Captivity’ van onderzoeksjournalist David Kirby. Je zou deze dikke pil (655 pagina’s) een wetenschappelijke thriller kunnen noemen al is er geen sprake van fictie. Het boek is ont-zet-tend goed geschreven dus hulde aan Kirby! Hij laat ex-orcatrainers, dierenactivisten, ProCaps (voorstanders van orca’s in gevangenschap), directeuren van SeaWorld, zeebiologen en andere wetenschappers aan het woord en geeft beide kampen volop gelegenheid hun standpunten toe te lichten. SeaWorld liet echter vaak verstek gaan.

Het boek volgt in grote lijnen het werk en de passie van zeebiologe dr Naomi Rose, een autoriteit op haar vakgebied, die 20 jaar lang met wisselend sukses opbokste tegen de krachtige PR-machine van SeaWorld. Het omslagpunt in die strijd kwam toen de zeer ervaren orcatrainer Dawn Brancheau in 2010 door orca Tilikum wordt gedood.

Slechts een korte sectie van het boek beschrijft haar tragische dood dus er is geenszins sprake van sensatielust. SeaWorld schreef dat ongeval destijd toe aan een fout van de trainer maar ooggetuigen -die nooit door SeaWorld werden benaderd- meldden dat het grote dier, waarmee Brancheau jarenlang trainde, de vrouw na de ‘Dine with Shamu-show’ tijdens een hugsessie (!) in het ondiep gedeelte van het bad haar bij schouder en nek greep en onder water trok. Ze overleefde die aanval niet. Na haar dood was het trainers verboden ooit nog met Tilikum te water te gaan.

Dit boeiende boek maakte mij een nóg ferventere voorstander van vrijlating. Handen af van orca’s, andere zeezoogdieren en grote vissen! Ze horen in de vrije natuur. Het recente besluit van SeaWorld heeft betrekking op al hun orca’s. Het bedrijf houdt nog 29 orca’s gevangen, in te kleine baden en onder onnatuurlijke omstandigheden. 
In maart van dit jaar schreef de Guardian dat Tilikum lijdt aan een bacteriële infectie waaraan hij naar verwachting op korte termijn zou overlijden. Hij leeft nog steeds, in eenzame opsluiting…

Ander slecht nieuws betreft een sneue walvishaai in Azië. Afgelopen donderdag las ik op Flipboard dat twee Chinezen een rotgeintje uithaalden in lokale wateren. Het gaat om twee vissers in het zuidwesten van China die een walvishaai (shark whale) vingen en doodden. Daarna verkochten ze het vlees van deze grote vis voor 40 dollarcent per kilo. De mannen die Liao en Huang worden genoemd, werden door de politie beboet. Het dier staat op de lijst van kwetsbare diersoorten (nog net niet de status bedreigd) dus hun daad is niet alleen barbaars maar ook strafbaar.

De provinciale afdeling van de communistische partij sprak zich publiekelijk uit tegen deze “serious violation of discipline”. Het voorval leidde tot wereldwijde ophef toen de foto van het machtige dier aan een haak van een hijskraan op internet verscheen. De beide mannen verklaarden dat het dier al dood was toen zij het aantroffen en in vergaande staat van ontbinding was maar dat ik een smoes… visvlees is dan immers onverkoopbaar. De verontwaardiging werd nóg groter toen de betreffende foto’s in verband werden gebracht met eerdere opnames van een levende walvishaai in de regio. Een week ervoor circuleerden namelijk foto’s van een groot exemplaar in de buurt van een boorplatform in diezelfde wateren. Medewerkers van het platform verklaarden bij die gelegenheid dat het een oude vriend was die jaarlijks rond deze tijd even contact komt maken. Een en een was twee en toen was het hek van de dam. En daar hang je dan...

Het is niet de eerste keer dat zoiets gebeurt in die contreien. In augustus 2014 haalde een foto van een dode walvishaai op een kleine vrachtwagen op weg naar een Chinese vismarkt de voorpagina van (bijna) alle kranten ter wereld. Het zal ook niet de laatste keer zijn, vermoed ik. Je zou ze toch!

P.S. Sinds vrijdagavond ligt onze eigen internetverbinding eruit. Ik belde zodra het kantoor open was maar ik had niet veel hoop dat er iets zou worden verholpen. De Spaanse dame aan de telefoon zei namelijk dat het zaterdag is. Ik zit nu bij bevriende buren.

Eten wat je wilt

Vandaag is het internationale Eat What You Want Day, geloof het of niet. De dag werd uitgeroepen door twee Amerikanen die van mening zijn dat mensen behoefte hebben aan een relaxed dagje in de keuken. Dat is des te opmerkelijk daar driekwart van de Amerikanen in 2020 hoogstwaarschijnlijk zal lijden aan overgewicht of obesitas. Nu heb ik zelf geen internationale dag nodig om te bepalen wanneer ik mag eten wat ik wil maar er zijn veel voedingswetenschappers en niet-wetenschappers-met-een-missie die vaak tegenstrijdige uitspraken doen over wat wij wel en niet mogen eten. Soms zie ik als enthousiaste thuiskok door de bomen het bos niet meer.

Zo zag ik in de afgelopen weken voedingsprofessor Martijn Katan regelmatig op de Nederlandse televisie om zijn nieuwe boek ‘Voedingsmythes’ onder de aandacht te brengen. Hij zei dingen waarvan ik (leek!) bijna zeker weet dat ze niet kloppen. We zouden niet bang hoeven zijn voor de gifstoffen in margarine, een broodje kroket zou gezonder zijn dan een broodje kaas, biologisch eten is onzin en sporten heeft geen zin. Ik vraag mij in alle ernst af waarom iemand als hij zulke dingen zegt... De verwarring bij consumenten wordt zo alleen maar groter. Nationaal en internationaal onderzoek van wetenschappers in binnen- en buitenland maakte korte metten met dergelijke extreme uitspraken.

Afgelopen week leerde ik Myra kennen, partner van Jeroen – zoon van een van onze beste vrienden. Ook Jeroen ontdekte de voordelen van het dragen van een Fitbit-polsbandje dus we gingen die dag samen op pad voor 10.000 stappen. Al wandelend ontdekten Myra en ik dat we dingen gemeen hebben: ons lidmaatschap van de Cloud Appreciation Society (de Vereniging van Wolkenstaarders), liefde voor gevederde vriendjes en een passie voor koken en gezond doch lekker eten.

We liepen naar de zoutmeren van Lo Pagán waar zij enthousiast met blote voeten in het zilte water stapte, een potje met helende modder vulde en een bakje met zoutkristallen schepte; beide voor eigen gebruik. Modder verwijdert schadelijke stoffen uit het lichaam, versterkt het immuunsysteem, reinigt de huid en verlicht gewrichtspijn. Ik hoop dat ze geen problemen krijgt met de Nederlandse douane!

Onder een interessant wolkendek gingen we vervolgens naar onze favoriete tapasbar terwijl we spraken over wat lekker, gezond en mogelijk ongezond is. Over dagelijks vers, gevarieerd eten, het goede van stomen, het belang van kruiden en specerijen waren we het snel eens. We zijn ervan overtuigd dat goede voeding de gezondheid positief beïnvloedt. We waren het onder andere eens over de effectiviteit van kurkuma (geelwortel) als krachtige antioxidant, aanmaker van nieuwe neuronen in de hersenen en natuurlijke ontstekingsremmer. Ik voeg het bijna dagelijks aan onze gerechten toe. Luisteren naar je lichaam -ook wel intuïtief eten genoemd- is voor haar de beste richtlijn. Ik deed haar gefermenteerde knoflook cadeau.

Vorig weekend begon jaargang 2016 van Masterchef Australia in Australië, waar het razend populaire kookprogramma werd bedacht en geproduceerd. In de dagen erna stonden er gerelateerde artikelen in de online-versie van de Sydney Morning Herald. Een van die artikelen had de kop Smart Cookie. Het betrof een interview met Poh Ling Yeow, de creatieveling die als tweede eindigde in de eerste jaargang van het programma (2009). Voor mij was zij toentertijd de absolute winnaar.

Van alle Masterchef-finalekandidaten deed zij het tot nu toe op zakelijk en creatief vlak het best: niet alleen schreef ze twee goedverkochte kookboeken, ze was de ster van succesvolle kookprogramma’s op tv (Poh’s Kitchen en Poh & Co.; respectievelijk op ABC TV en SBS) en ze ging zelfgemaakte producten verkopen, onder de naam JamFace by Poh.

In het betreffende interview las ik eveneens dat ze onlangs ‘Jamface Café’ opende in het centrum van Adelaide. Voorlopig gaat het café alleen overdag open maar het is niet alle dagen geopend. Poh startte het bedrijf met haar beste vriendin Sarah. Ze verkopen er hartige en zoete gerechten, zoals quiches van varkensvlees met kool, Franse roomtaartjes op basis van custard, gekarameliseerde peertjes, broodje bacon & ei met parmezaanse kaas- & tijmkorst en nog heel veel meer.

Wat betreft kijkcijfers was haar programma Poh & Co in 2015 het best bekeken en succesvolste van alle kookprogramma’s op de Australische zender SBS. Mijn liefje en ik leerden de nu 43-jarige Poh jaren geleden persoonlijk kennen tijdens een rondreis door West-Australië. Sindsdien hielden we mailcontact. Ik wenste haar onlangs veel succes toe met de nieuwe, spannende onderneming. Poh has the Midas touch! Alles dat ze aanraakt, verandert in goud dus ik weet zo goed als zeker dat ook Jamface Café een succes zal worden.

In afwachting van Masterchef Australia 2016 op de Nederlandse tv kijk ik wekelijks naar het eveneens Australische kookprogramma My Kitchen Rules op Net5. Ook dit programma wordt met de jaren interessanter. Er zijn op dit moment nog vijf teams in de race, waaronder het Britse mannenteam Will & Steve en de Aziatische Debrah & Eva. Steve is de ideeënman en perfectionist van het team; hij wil chef-kok worden, Will werkt keihard mee, maakt af en toe een foutje en let op de tijd. De meisjes uit West-Australië -met Indiase en Maleise wortels- zijn minstens zo goed; zij zijn de koninginnen van de Aziatische smaakbommen. Ze zijn op hun best als ze gerechten van hun oma of moeder bereiden.

De competitie is vol spanning. Teams moesten in de afgelopen weken tegen elkaar koken voor lokale groenten- en fruittelers, voor een Jetstar-vliegtuig vol passagiers (het gerecht van het winnende team werd zes maanden lang geserveerd op geselecteerde vluchten van die maatschappij!) en tijdens heftige eliminatieronden. Inmiddels belandden we in de ronde van het Instant-Restaurant-voor-Gevorderden: elk team moet deze week in eigen keuken zes gerechten bereiden. Mijn twee favoriete teams kwalificeerden zich inmiddels ruimschoots voor de halve finale. De mannen kregen zelfs tienen van de jury. Happy!

Einde van Moederdag?

Illustraties: Michael Leunig

Voor mij nu al... Mijn moeder overleed namelijk op 9 november 2015, op 94-jarige leeftijd in een Nederlands verpleegtehuis. Vorige week zondag was het Día de la Madre in Spanje, vandaag is het Moederdag in het Vaderland. Het is dus een misvatting dat het evenement overal ter wereld op dezelfde dag wordt gevierd. Er zijn andere katholieke landen die Moederdag vieren op de dag van Onze Lieve Vrouwe Hemelvaart, ook wel Maria Tenhemelopneming genoemd, op 15 augustus. Ook in Spanje werd Moederdag lange tijd gevierd op de katholieke feestdag van de Onbevlekte Ontvangenis van Maria (Inmaculada Concepción) op 8 december maar dat werd in 1965 veranderd.

Moederdag zoals we die tegenwoordig kennen, vindt zijn oorsprong in de Verenigde Staten, waar de feministische rechter Julia Ward Howe in 1870 een campagne startte voor vrede in de wereld. Deze zogenoemde "Appeal to womanhood throughout the world" was een pacifistische reactie op de ellende van de Amerikaanse burgeroorlog. Die campagne werd pas echt succesvol toen Anna Jarvis in 1907 bijeenkomsten begon te organiseren voor moeders van soldaten van de inmiddels voorbije oorlog. In 1914 besloot de toenmalige president Woodrow Wilson dat de tweede zondag in mei voortaan de nationale feestdag ‘Mother’s Day’ zou zijn. Dit werd door vele andere landen overgenomen.

De Spaanse Moederdag brachten we deels door in onze favoriete tapasbar in San Pedro del Pinatar. Het was er boordevol, ook in het belendende chique restaurant van dezelfde eigenaar. Spanjaarden weten hoe ze moeten vieren en daarin zijn ze een lichtend voorbeeld voor mij. Deze week las ik in een TIME-artikel over een Amerikaans onderzoek (University of California) dat aantoont hoe belangrijk regelmatige viering is voor een relatie. “Couples who regularly celebrate the good times have higher levels of commitment, intimacy, trust and relationship satisfaction.” Mijn liefje en ik laten dan ook geen gelegenheid voorbijgaan.

We maakten kennis met een ouder Spaans echtpaar dat naast ons op de barkrukken neerzeeg. De man vertelde mij in de eerste minuten van onze kennismaking dat zij zigeuners uit Andalusië zijn. Zoiets maakte ik niet eerder mee. Ik ontmoette eerder Spaanse zigeuners maar die stelden zich niet zo aan ons voor. Het echtpaar zei tegenwoordig in Cartagena te wonen. Ze kwamen die dag speciaal voor de verse zeevruchten naar ‘ons’ restaurant. Hij bood mij uit eigener beweging een van zijn drie grote schelpdieren op zijn bordje aan, om te proeven. Ik was mij bewust van de prijs van zijn gerecht en bedankte hem hartelijk voor zijn geste. Doorgaans wil ik graag proeven maar dit kleinood kon ik niet aannemen. Bescheidenheid was een van de wijze lessen die mij moeder mij leerde. We namen geanimeerd afscheid.

Baby Barefoot met haar enige, echte moeder

Dit is de eerste Moederdag die ik beleef zonder moeder. Ik werd geboren als jongste in een gezin met uitsluitend dochters. Ik had dus meer dan één moeder maar slechts eentje droeg die formele titel. Op de lagere school maakten we voor onze moeders gefröbelde doosjes, zelfgemaakte kettingen van geverfde macaroni en beplakte fotolijstjes maar eenmaal op de middelbare school hield dat op. Ik bereidde nooit een ontbijt-op-bed voor haar. Mijn moeder was altijd als eerste uit de veren en bovendien hield ze niet van kruimels in bed. Ik deed haar op enig moment het boek ‘Mijn Moeder en ik’ cadeau, van de Amerikaanse feministe Nancy Friday. De ondertitel van het boek is een dochter zoekt haar eigen persoonlijkheid (dus dan weet je het wel). Het viel niet in goede aarde: ze was verontwaardigd en vond het een boek van niks. Tja. Dat droeg niet bij aan een hechte moederband. Het zij zo. Ik zal haar echter nooit vergeten.

Spanjaarden gaven dit jaar circa €30 miljoen uit aan bloemen voor Moederdag. ONCE, de organisatie achter de dagelijkse loterij in Spanje, organiseerde een extra Moederdag-trekking met een prijzenpot van €17 miljoen en op die dag ging ook de film “Mother’s Day” in première.

Er is hier ook sprake van een tegenbeweging. Steeds minder scholen in Spanje vieren Moederdag omdat de samenstelling van gezinnen in de loop van de tijd veranderde. Tegenstanders beschouwen Moederdag als een verouderd concept en geven de voorkeur aan de viering van de internationale Dag van het Gezin (15 mei). De Verenigde Naties riepen die dag in 1993 uit als erkenning van het belang van het gezin. Jesús Salido, voorzitter van de Spaanse Federatie van Ouderverenigingen, bevestigt dat steeds meer ouderraden voor een universeler feest kiezen dat beter aansluit bij de ontstane verschillen in gezinssamenstelling. De viering van die internationale dag is dan ook een goed alternatief. De toekomst zal leren hoe lang Moederdag hier nog houdbaar is.

Vandaag hef ik het glas op mijn overleden moeder en wens ik jullie Happy Mother’s Day. Vieren die dag!

Want to remember, never forget

Illustratie: Michael Leunig

Het is in Nederland weer tijd voor de nationale Dodenherdenking. Zelf sta ik tijdens deze herdenking vooral stil bij de slachtoffers van de systematische vervolging en massamoord door de nazi’s op miljoenen Europese joden; ook communisten, psychiatrisch patiënten, ‘asocialen’, zigeuners en homoseksuelen werden vervolgd in het Derde Rijk. Begrijp mij niet verkeerd: als burgers of militairen doodgaan in een oorlogssituatie of tijdens een vredesmissie buiten de landsgrenzen dan is dat buitengewoon tragisch. Maar op 4 mei herdenk ik de slachtoffers van de zwartste periode uit de geschiedenis van de mensheid. Opdat wij niet vergeten.

Het klinkt wellicht vreemd maar in aanloop naar deze dag lees ik vooral gerelateerde literatuur. In de afgelopen week betrof het ‘The Storyteller’ van de Amerikaanse auteur Jodi Picoult, ‘The Auschwitz Violin’ van de Catalaanse Maria Angels Anglada en ‘Lying about Hitler. History, Holocaust and the David Irving Trial’ van de Britse historicus Richard J. Evans.

De roman van Picoult gaat over een jonge joodse vrouw wier oma concentratiekamp Auschwitz overleeft en met haar kleinkind -na lang zwijgen- terugblikt op haar bewogen leven. Oma wilde schrijfster worden, in het kamp bleef ze schrijven. In diezelfde tijd maakt het kleinkind kennis met een oude man die een nazi-verleden blijkt te hebben. Hij zoekt vergeving, haar reactie daarop moet je zelf maar lezen; het boek eindigt zeer verrassend. Anglada’s roman volgt de geschiedenis van een viool die door een joodse bouwer in Auschwitz werd vervaardigd, onder bizarre omstandigheden. Vijftig jaar later roept de viool nog steeds krachtige herinneringen op. 

Het non-fictieve werk van Evans onderzoekt het gedachtegoed van de Britse zelfverklaarde historicus David Irving, die in het boek op overtuigende en objectieve wijze wordt ontmaskerd als Hitler-partizaan en Holocaust-ontkenner.

I Cannot Forget

Do I want to remember?

The peaceful ghetto, before the raid:

     Children shaking like leaves in the wind.

Mothers searching for a piece of bread.

     Shadows, on swollen legs, moving with fear.

No, I don't want to remember, but how can I forget?

     Do I want to remember, the creation of hell?

The shouts of the raiders, enjoying the hunt.

     Cries of the wounded, begging for life.

Faces of mothers carved with pain.

     Hiding children, dripping with fear.

No, I don't want to remember, but how can I forget?

     Do I want to remember, my fearful return?

Families vanished in the midst of the day.

     The mass grave steaming with vapor of blood.

Mothers searching for children in vain.

     The pain of the ghetto, cuts like a knife.

No, I don't want to remember, but how can I forget?

     Do I want to remember, the wailing of the night?

The doors kicked ajar, ripped feathers floating the air.

     The night scented with snow-melting blood.

While the compassionate moon, is showing the way.

     For the faceless shadows, searching for kin.

No, I don't want to remember, but I cannot forget.

     Do I want to remember this world upside down?

Where the departed are blessed with an instant death.

     While the living condemned to a short wretched life,

And a long tortuous journey into unnamed place,

     Converting living souls, into ashes and gas.

No. I Have to Remember and Never Let You Forget.

Alexander Kimel, Holocaust-overlevende

Kimel leeft voort in Amerika en dit is zijn hedendaagse devies: “We have to be tolerant. I don’t care if you’re Catholic, Muslim or something else, as long as you’re a decent human being. That’s really what it is.”

Leren we van het verleden? Het lijkt er niet op. In grote delen van de wereld woeden nog steeds oorlogen, er zijn wederom stromen vluchtelingen die een veilig heenkomen zoeken. Ook antisemitisme viert weer hoogtij op vele plekken in Europa. Afgelopen weekend las ik artikelen in binnen- en buitenlandse kranten die melding maken van het groeiend aantal joodse Fransen dat hun vaderland verlaat om radicalisering van jonge moslims en toenemend antisemitisme te ontvluchten. Ook in mijn land van herkomst.

Hanneke Groenteman zei in een recente uitzending van DWDD dat haar plaats van bezinning in Nederlandse theaters is, waar thans bijzondere voorstellingen zijn te zien. Mijn plek van bezinning is op de bank in Spanje. En vanavond twee minuten stilte.

In kiezen zit veel verliezen

Sinds 22 april (tot 22 september) kan worden gestemd op het belangrijkste boek van Nederland. Het gaat om boeken die een maatschappelijke impact hadden en een grote rol speelden bij de vorming van de Nederlandse cultuur en identiteit. Er zijn tien categorieën en tien ambassadeurs geven tien tips om het kiezen gemakkelijker te maken. ‘In kiezen zit veel verliezen’ aldus auteur Adriaan van Dis, één van de ambassadeurs. Kiezen voor een bepaald boek, is immers kiezen tegen zovele andere.

Je kunt niet alleen kiezen uit oorspronkelijk Nederlands werk, ook boeken die in het Nederlands zijn vertaald mogen meedoen. Ga er maar aan staan! Als je bedenkt dat ik al 50 jaar lees, met -voor het gemak- een gemiddelde van 1 boek per week, dan komt dat neer op tenminste 2.600 werken. Dan wordt een keuze schier onmogelijk…

Het belang dat aan een boek wordt gehecht, is voor iedere lezer anders. Elke keuze kan op de website worden toegelicht; dat leverde reeds interessante gespreksstof op. Alhoewel ik niet van lijstjes ben, selecteerde ik enkele boeken die samenvallen met een belangrijke periode of een onvergetelijk moment in mijn leven, boeken die mijn kijk op de wereld veranderden en, om uiteenlopende redenen, diepe indruk op mij maakten. Hier een kleine greep.

Categorie Kinderboeken: ‘Pippi Langkous’ - Astrid Lindgren. Dit boek maakte mij duidelijk dat stout zijn leuk kan zijn, vooral als het vrijgevochten meisjes betreft. Het droeve verhaal van Remi in ‘Alleen op de wereld’ - Hector Malot vond ik hartverscheurend. Ik plengde hier mijn eerste (maar zeker niet laatste) tranen om de hoofdpersoon van een boek.

Categorie Literatuur voor WOII. Op de eindexamenlijst van de middelbare school zette ik het boek ‘Een Liefde’ - Lodewijk van Deyssel, de eerste naturalistische roman in Nederland. Van Deyssel was 18 jaar toen hij aan de roman begon. Al las ik het pas 100 jaar later, dat deed ik met rode konen. ‘The Day of the Triffids’ - John Wyndham en ‘1984’ - George Orwell stonden op mijn Engelse lijst. Wyndham’s boek is een post-apocalyptische roman die mij voor het eerst kennis liet maken met het gevoel van beklemming en met het tweede boek staken morele kwesties de kop op als: hoe dapper ben ik zelf in barre tijden?

Categorie Poëzie. In mijn studietijd ontdekte ik ‘Les Fleurs du Mal’ (De bloemen van het kwaad) - Charles Baudelaire. Tot dan toe was ik nauwelijks poëzieliefhebber maar deze gedichten vond ik een openbaring. Na publicatie (1857) ging er een rilling door de Franse maatschappij. De auteur en zijn uitgever werden juridisch vervolgd wegens schending van de goede zeden.

Categorie Literatuur na WOII. Op mijn Nederlandse boekenlijst stond ook ‘De Avonden’ - Gerard Reve, ironicus-van-het-eerste-uur, taalvirtuoos, provocateur,  Maria-vereerder en ondeugende homo. Ik bleef zijn werk tot aan zijn dood trouw lezen: ‘Nader tot U’, ‘Het boek van Violet en Dood’, ‘Een circusjongen’, ‘Brieven van een aardappeleter’ en vele andere. Ook de biografie van Nop Maas (‘Kroniek van een schuldig leven’) boeide. Het Reve-oeuvre behoort wat mij betreft tot het beste dat de Nederlandse literatuur voortbracht.

Ten tijde van mijn eigen ontluikende seksualiteit verslond ik ‘Eenzaam Avontuur’ - Anna Blaman, onder andere vanwege de lesbo-erotische passages. Blaman overleed in mijn geboortejaar. In 1949 vond het Boekentribunaal plaats, een schijnproces waarbij Blaman door collega-literatoren werd aangeklaagd op grond van literaire gebreken. Het is een saillant gegeven dat zij in 1956 als eerste auteur de P.C. Hooftprijs ontving voor haar gehele oeuvre.

Als inwoner van Amsterdam maakte ik kennis met de cyclus ‘De Tandeloze Tijd’ - A.F.Th. van der Heijden (P.C. Hooftprijs 2013). Het zijn de woelige jaren '80 van de vorige eeuw. Krakersrellen en harde ME-optredens zijn aan de orde van de dag, ook in de buurt waar ik woon. Van der Heijden’s werk schrijft hiermee een kroniek van mijn tijd en ik bleef Adrie trouw. Zijn latere requiemroman ‘Tonio’ waarin hij literair vervat wat hij voelt na het verlies van zijn enige zoon, vond ik heel ontroerend.

Van heel andere orde zijn indringende werken als ‘Nacht’ - Elie Wiesel, ‘Is dit een mens’ - Primo Levi en ‘Het verstoorde leven’ - Etty Hillesum die een onuitwisbare indruk op mij maakten. De joods-Roemeense Wiesel overleefde Auschwitz en Buchenwald, ontving de Nobelprijs voor de Vrede en is nog onder de levenden, de joods-Italiaanse Levi overleefde Auschwitz maar pleegde zelfmoord in 1987, de joodse Nederlandse Hillesum keerde niet uit Auschwitz terug.

Verhalen over concentratiekampen waren niet nieuw voor mij maar de vorm van de volgende werken wel: ‘De Welwillenden’ - Jonathan Littell (Prix Goncourt 2006). De ik-figuur in het boek is een voormalige SS-Obersturmbannführer; het verhaal wordt verteld vanuit zijn perspectief. Het boek ‘HhhH’ (‘Himmlers hersenen heten Heydrich’) - Laurent Binet is historiografie van de tweede wereldoorlog in geniale fictie gevat. Kan dat wel, zul je je wellicht afvragen? Hij deed het en ontving daarvoor de Prix Goncourt in 2010.

Tijdens een werkbezoek aan Polen in de jaren '90 van de vorige eeuw kreeg ik van een collega het omstreden boek ‘De geverfde vogel’ - Jerzy Kosinski in mijn handen gedrukt. Ik kende de titel en de verhalen omtrent het werk. Het was lange tijd verboden in Polen omdat de bevolking daarin wreed en primitief werd afgeschilderd. Het boek kreeg prijzen en stond model voor de gruwelijkheden van de Tweede Wereldoorlog en de jodenvervolging. Het gaat over een 6-jarig joods-Pools jongetje dat tijdens de oorlog naar het platteland wordt gestuurd omdat hij daar, volgens zijn ouders, veilig(er) zou zijn. De xenofobie, het tomeloze geweld tegen alles dat ‘anders is’: het is zware kost. Ik werd letterlijk misselijk tijdens het lezen.

Toen mijn liefje en ik in Londen woonden en werkten, ontdekte ik het werk van Britse auteurs die ik daarna met plezier en bewondering bleef lezen: ‘Amsterdam’ en ‘Aan Chesil Beach’ (Boek van het Jaar 2008) - Ian McEwan, ‘Het lied van de Loopgraven’ en ‘On Green Dolphin Street’ - Sebastian Faulks (UK Auteur van het Jaar 1995), ‘De wijde hemel’ en ‘Almost Moon’ - Alice Sebold, ‘Alsof het voorbij is’ en ‘Flaubert’s Parrot’ - Julian Barnes, ‘Sinaasappels zijn niet de enige vruchten’ en ‘Sexing the Cherry’ - Jeanette Winterson. Zij brachten mij grote liefde bij voor Engelse werken die tot op de dag van vandaag voortduurt.

Categorie Geografie en reizen. De leestips op de website komen van ambassadeur Floortje Dessing, de bofkont die van haar hobby een beroep maakte. Dit zijn mijn keuzes: ‘De omweg naar Santiago’ - Cees Nooteboom (P.C. Hooftprijs, Prijs der Nederlandse Letteren), ‘Reizen zonder John’ - Geert Mak, ‘De Bron’ - James A. Michener. Ik ben fan van de boeken van Michael Palin (o.a. ‘De Cirkel Rond’) en van Bill Bryson (o.a. ‘Down Under’). Paul Theroux is echter mijn absolute favoriet als het gaat om reisverhalen. ‘Muskietenkust’ was het eerste boek van zijn hand, gevolgd door al zijn daaropvolgende boeken. Het zijn allemaal mannen. ‘1.000 Places to see before you die’ van Patricia Schulz mag in de boekenkast van een reislustige Hollandse niet ontbreken.

Op dit moment staat de Bijbel met de meeste stemmen op de eerste plaats; mijn stem zal dat boek niet krijgen. Ik kan wel tien blogs over dit onderwerp schrijven maar hét belangrijkste boek kiezen? Dat wordt nog een hele klus.

Small islands but no small people

Tripadvisor reikte vorige week de Traveller’s Choice Award uit aan eiland Maui. Het werd gekozen tot mooiste eiland ter wereld. Hawaii staat als reisbestemming al vele jaren op mijn wensenlijst dus dat blijft er staan. Mijn sportieve liefje ontving gisteren haar Hawaii-badge van Fitbit: zij zette sinds het begin van haar missie dusdanig veel stappen dat zij de lengte van die Hawaiiaanse archipel te voet aflegde. Zij is tevens reviewer in die Tripadvisor-gemeenschap; vandaag ontving ze een mail waarin de organisatie meldde dat ze ruim 140.000 lezers heeft. Huh?! Daar kan ik als blogger alleen maar van dromen…

Tripadvisor-reizigers all over the world stemden Bali naar de vijfde en Mallorca naar de zesde plaats. In Europees verband eindigde het Spaanse eiland als tweede, na Santorini. Op de complete lijst van mooiste eilanden ter wereld staan maar liefst tien Spaanse locaties, waaronder alle (vier) eilanden van de Balearen. Ook enkele Canarische eilanden komen in de lijst voor. Bali werd daarmee het mooiste eiland in Azië, hetgeen mij niet verbaast. Mijn liefje en ik vielen ooit als een blok voor het Eiland van de Goden en verhuisden ons hele hebben en houden naar een tropische villa in het noorden, met het doel daar oud te worden. De rest is geschiedenis. Bali is beter als vakantiebestemming dan als gepensioneerdenoord, wat ons betreft. De banden met het eiland blijven echter bestaan; in de eerste plaats vanwege Elsa, Ketut en de beide mannetjes, onze Balinese familie.

Illustratie: Michael Leunig

Vandaag verhuist Elsa met haar zoontjes naar het eigen huis; de persoonlijke spullen gingen hen voor. Ketut vaart vandaag rondom Panama. Het is hun tweede koophuis. We waren bij de inwijdingsceremonie aanwezig toen zij in februari 2010 hun eerste huis betrokken. Drie jaar later werden ze uit huis gezet, vanwege de aanhoudend late aflossing van hun schuld. Banken in Bali zijn op bepaalde punten erger dan banken in het Westen: áls je al kunt lenen -met een substantieel onderpand- moet je daarna erg veel rente betalen. En als je problemen krijgt, verzwelgen ze je als hongerige haaien. Er kwam weliswaar voldoende geld binnen voor de aflossing maar vanwege voortdurende financiële perikelen in Elsa’s schoonfamilie ontstond er een tekort. Helaas hoorden wij het te laat.

Met steun van ons begonnen ze eind vorig jaar opnieuw aan een eigen huis op een lapje eigen grond, in hetzelfde dorp maar in een andere wijk. Er staan al enkele huizen in de straat. Op dit moment gaat het goed met menig bewoner van Noord-Bali. Overal waar je kijkt, wordt gebouwd en verbouwd. Nieuwe bedrijfjes en restaurants schieten als paddenstoelen uit de grond. Elsa is een ondernemende vrouw en dat zorgde voor een tweede baan die goed combineert met haar eerste en een goede bron van aanvullende inkomsten blijkt.

Ze hielden ons in de afgelopen maanden regelmatig op de hoogte van de bouwvorderingen. Af en toe zagen we meewerkende mannetjes in beeld. Ze hebben nu ieder een slaapkamer, de badkamers lijken op balzalen met een Westerse toilet (geen hurk-wc meer). Het werd een huis met veel licht en grote ramen; ik neem aan dat dit onze invloed is. De laatste werkzaamheden in en rond het huis, zoals het betegelen van de badkamers, het installeren van de keuken en het plaatsen van een hek en poort werden uitgevoerd door Elsa’s vader, met hulp van andere familieleden. Zij deden dat om niet, in ruil voor een dagelijks maaltje. Dat is daar heel gewoon. De binnenmuren van het huis zijn nog niet gestuuct of geverfd; ook dat vindt Elsa niet vreemd. Het is een mooie klus voor pa Ketut, als hij naar huis terugkeert. Ze noemen het huis zelf hun 'Dream House'. 

Vorige week stuurden we Elsa een Whatsapp om te vragen hoe ze vorderde met de voorbereidingen voor de verhuizing. 30 seconden later klonk een jong, Aziatisch stemmetje door de telefoonlijn. Het was Damai die ons in het Engels toesprak, gevolgd door grote broer Yuda. Elsa had het gesprek niet in gang gezet, bleek later. Hadden wij gebeld? Tidak, nee, wij wáren gebeld. Ze heeft wat te stellen met die ondernemende kereltjes! Het werd een geanimeerd gesprek over de speaker, zodat iedereen zijn of haar zegje kon doen. 

Yuda stelde bij die gelegenheid voor zichzelf voortaan Gede te noemen waarop ik antwoordde dat wij dan eerst moeten oefenen: wij kennen hem immers al acht jaar als Yuda en dat ligt goed in de mond. Het was stil aan de lijn, afgezien van gefluister op de achtergrond. In Bahasa Indonesia vroeg hij zijn moeder kennelijk verbaasd of wij hem al zo lang kende?! Hij was nog geen drie turven hoog toen hij op wankele pootjes ons leven binnenstapte. Zijn Engels maakt goede vorderingen, zagen we aan een zelf getypt Engels appje van twee dagen daarvoor.

In Bali krijgt iedere baby bij de geboorte een persoonlijke roepnaam en een naam die hoort bij de volgorde in het gezin. Ook in Bali kent men kastes zoals in India: de hoogste klasse bestaat uit Brahmana (priesters), daaronder heb je Ksatria (krijgers of heersers), daar weer onder de Wesia (kooplui of ambtenaren) en de laagste klasse is Sudra, mensen die in de rijstvelden werken; dat hoeft niet letterlijk zo te zijn. De eerstgeborene in een Sudra-familie heet Gede, Wayan of Putu; ongeacht de sekse. De tweede krijgt de naam Made of Kadek. Balinezen hebben geen achternaam zoals wij die kennen. Nu ontstegen Elsa & Ketut (de als vierde geborene) de rijstvelden inmiddels ruim maar de kaste waarin een Hindoe is geboren blijft je alle levens bij, ook na reïncarnatie.

Yuda’s Engels ligt thans ongeveer op het niveau van de taalvaardigheid van de president van Indonesië, wat mijn oren betreft. Ik hoorde hem een toespraak houden voor de pers en dat hield niet over. Jokowi kwam vorige week twee dagen op staatsbezoek naar Nederland; het was onderdeel van een rondgang langs Europese landen. De man is uit 1961 en heeft geen persoonlijke ervaring met Nederland als kolonisator. De zevende president van de Indonesische archipel is dan ook geen voorstander van nieuw en grootschalig onderzoek naar Nederlandse oorlogsmisdaden in de periode 1946-1949. Dat moeten we dan maar helemaal zelf gaan doen, vind ik.

Het vorige officiële staatsbezoek van een Indonesische president vond plaats in 2000. In 2010 zegde de toenmalige president Yudhoyono zijn bezoek af omdat vertegenwoordigers van de Republiek der Zuid-Molukken in Nederland een kort geding aanspanden om hem te laten arresteren wegens medeplichtigheid aan mensenrechtenschendingen. Deze keer wilden de Molukkers juist met de president in gesprek over handelsbetrekkingen. Geen idee of dat plaatsvond; het bliksembezoek trok weinig publiciteit. De belangrijkste gespreksonderwerpen waren samenwerking tegen terrorisme en handel. Mensenrechten kwamen eveneens ter sprake, naar verluidt. Henk Schulte Nordholt, hoofd Onderzoek van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde en bijzonder hoogleraar Indonesische Geschiedenis aan de Universiteit van Leiden zei in het AD dat hij vermoedde dat er “in de marge heus wel zal worden gezegd dat lesbiennes en homoseksuelen op een rare manier worden vervolgd”… [Cursivering is van mij.] Tja.

Het is morgen voor de derde maal Koningsdag in Nederland. Het enige dat ik daarover wil schrijven, is dat ik van ganser harte hoop dat de dag in het hele land zonder incidenten verloopt. Sterkte met het weer en geniet van de feestelijkheden!

Earth Day

Het is vandaag internationale Aardedag. Moedertje Aarde moet het sinds vandaag zonder pop icoon Prince stellen die gisterenochtend dood werd aangetroffen in de lift van zijn appartement. Hij was onlosmakelijk verbonden met mijn jong-volwassen jaren. Ik bezocht een van zijn concerten in Nederland en was een fan van deze muzikale duizendpoot. Prince werd 57 jaar, een veel te jonge leeftijd om het aardse te verruilen voor… Tja, voor wat?!

De Dag van de Aarde werd in 1970 voor het eerst uitgeroepen als de dag voor een beter milieu. Het is ironisch dat het sindsdien alleen maar verder bergafwaarts ging. 
Moedertje Aarde roert ook haar eigen staart: elke dag ontvangen we in Huize Barefoot minstens één melding van de app QuakeFeed waarmee een zware aardbeving wordt getoond. Momenteel is het voornamelijk in Ecuador. Vanmorgen was het weer raak: eentje met een kracht van 6.0 op ruim 200 kilometer ten westen van de hoofdstad Quito, in zee. Het epicentrum lijkt rondom de stad Muisne te liggen, die elke dag te maken heeft met tamelijk zware bevingen. 
Als je een land zelf hebt bezocht, komt zo’n boodschap harder aan omdat je je een voorstelling kunt maken van de plaatselijke ellende en de mensen die het moeten ondergaan. In Quayaquil stortte na een recente beving een brug in (de beving werd gevoeld tot in Quito). We stapten daar in februari 2014 op de Trèn Crucero die ons in een week tijd via de Avenida de los Volcanos, de boulevard van de -deels actieve- vulkanen, naar Quito bracht. Verbazen doen aardbevingen in die regio dus niet maar schokken des te meer (no pun intended).

Moedertje Aarde rammelt niet alleen zelf aan de poort, ze krijgt het ook flink voor de kiezen. Inmiddels is bekend dat 93% van het Great Barrier Reef momenteel te maken heeft met koraalbleking. Als er niet snel een verbetering in het onderwaterecosysteem optreedt, kan dit wereldwonder dood gaan. Mijn liefje las mij onlangs voor uit een artikel in de Sydney Morning Herald waarin stond dat er zelfs gebleekt koraal is geconstateerd rondom de haven van Sydney. Zo zuidelijk trad dit schadelijke verschijnsel nog nooit op!
Ik voel mij een bofkont dat ik het grote rif nog in behoorlijk volle glorie heb kunnen ervaren toen we er in 2005 voor het eerst snorkelden. We gingen toentertijd met een klein cruiseschip (36 passagiers) de Coral Sea op en voeren een week lang naar verschillende soorten riffen in het gebied. De kleurenpracht van het koraal, de verscheidenheid aan vissen en zeezoogdieren... wow. Het werd een ervaring die ik nooit van mijn leven zal vergeten. 

Gisteren vond de opening van een nieuwe kolencentrale op de Maasvlakte plaats, geloof het of niet. De centrale stoot weliswaar minder CO2 uit maar de toegezegde bouw van een faciliteit die de uitstoot moet opvangen, laat op zich wachten. Als het Vaderland zo doorgaat, haalt het zeker de afspraken niet die zijn vastgelegd in het klimaatakkoord van Parijs in december 2015. Dit nieuwe akkoord, dat vandaag daadwerkelijk door vele staten wordt ondertekend, wil de opwarming van de aarde beperken tot minder dan 2 graden, bij voorkeur tot anderhalve graad. Nederland behoorde al niet tot de koplopers, het land verstookt nu meer kolen dan ooit. De nieuwe milieudoelstellingen zijn alleen haalbaar, als veroorzakers van CO2 aan banden worden gelegd in plaats van ze volop ruimte tot expansie verschaffen.

Dat geldt bijvoorbeeld voor Shell dat weliswaar zegt te willen verduurzamen maar volgens deskundigen onvoldoende doet in die richting. Verontruste burgers ontpopten zich tot kritische investeerders, bundelden hun krachten en vormden de groep Follow This.

Vanwege hun aandeel (samen inmiddels goed voor €5.000.000) krijgen zij tijdens de eerstvolgende aandeelhoudersvergadering spreekrecht en zullen dan hun zaak bepleiten. Hun motto: ‘we gaan de wereld sneller duurzaam maken door Shell duurzaam te maken. Dat doen we door massaal aandeelhouder te worden’. Kritische burgers pikken het niet langer dat grote bedrijven hun maatschappelijke verantwoordelijkheid niet nemen. Met het woord en met kennis, dat wel. Zij nemen letterlijk een aandeel in een betere, schone wereld.

Er was gisteren ook klein natuurlijk leed te melden: er vond overspel plaats in de zeearendenfamilie in de Biesbosch. Een nieuw vrouwtje kwam tussenbeide, het vrouwtje met de oudste rechten moest het veld ruimen. Kasian. Het is te hopen dat ze een nieuwe partner vindt in het gebied. 
Hier kwettert het van jewelste. Sinds enige tijd lijkt het epicentrum van het lokale Bird Life zich naar (voor) ons terras te hebben verplaatst. Steenuilen, een jagend valkenechtpaar, wegduikende duiven en groene halsbandparkieten… We zitten hier eersterang voor dat spektakel. Zelfs zonder telelens valt er van alles te beleven. Wat mij betreft, is elke dag een dag van de aarde! Wij gaan vandaag een boom planten.